Written by
- Sangtea Khawlhring

Nupa inṭhen chungchang

Global Divorce Rate 2025-in a tarlan danin, khawvelah nupa inṭhenna rate chu 1.8 ani a, nupa inṭhen tam berna ram chu Madive niin nupa tuak sang khat zelah 5.52 an inṭhen. India ram hi khawvela nupa inṭhen tlemna ber a ni thung.

Khawvel puma nupa inṭhen dan chhuitu ka hmuh awm chhun Lovetoknow chuan eizawnna hrang hrang zingah nupa inṭhen tam dan khawvel ram 48-ah mi 74,000 te ngaihdan a laknaah chuan, eizawnna chi hrang 20 te chu zir bing an ni a, lam mi (Choreography) zinga inṭhenna a tam ber a, 43.05% Message Therapies 38.22% sakhaw rawngbawltu 5.6% Military hna thawktu 3.7% (sawi vek lo mai ang) te an ni.

Sakhaw hrang hrang zinga nupa inṭhen dan pawh heti ang hi a ni – Protestant–34% Muslim-33% Jewish–30% Catholic- 28% Hindu–12.4%

Times of India-in India rama nupa inṭhen dan a tar lanah chuan Mizoram chu kan sang fal hle a, khawvela nupa inṭhen tamna rama pahnihna hauh mektu Kazekistan aiin kan sang hret a, 4.8% kan ni mek. Times magazine-in comment a pek dan chuan kum 35-45 inkarte zingah nupa inṭhen an tam ber a, Kristianna chuan nupa inṭhen thuah awmzia a nei teh vak lo niin a sawi.

Mizoramah Sorkar hriatpui hnuchham chawmna (Orphanages Home) 13 a awm mek a, heng Home-ahte hian an enkawl zawh tawk tura an ngaih aia tam naupang an awm deuh vek a, Home naupang 90% chu an nu leh pa inṭhen vanga awm an ni. Chu aia thui deuh tarlan a chakawm viau na a, a chhiartute lamin ‘Thui’ an lo tih palh takin duh tawk ila.

Heti taka Mizo Kristian zingah nupa inṭhen kan tam a, kan society-in a tuar takah chuan mithiamten nupa inkawp rem ni thei dan tur an sawite chu tawi tein han sawi ila :-

TITI DUN TAM: Kan eizawnna avang te, naupang buaipui avang te, khawtlang leh kohhrana kan inhman avangte leh chhan dang vangte pawhin nupa kan titi dun hman lo a ni thei. Mi hrang daih pawh kan inhmuh tama kan inkawm ngun chuan kan inngaina ṭhin. Nupaa insiam tawh hnu phei chuan chhun lama kan hun hman dan te, kan vei zawng thil te, kan lawmna leh kan rilru hahna te, kan hmathlir (future plan) kan neih te, fate enkawl dan tur leh an mizia sawi dun fote hi tih ngei ngei tur a ni.

INZAH TAWN : Tun hma kan nu leh pate kha hming puma inkoh deuh fawk fawk ching, mahni nupui/pasalte kianga tawlh hrut hrut chu tlawma lak ching an ni ṭhin a, kha zia kha chhawm zel a awl khawp mai a, kha'ng kha thil ṭha tak a lo ni lem lo. Nupa chu hawihhawm (polite) takin kan indawr tawn zawk tur a lo ni a, kan chenpui, kan chhungte leh ṭhenawm khawvengte pawhin kan inngaihpawimawh dan leh kan inzah tawnzia chu hmu se, nupa inzah tawnna hian chhungkua a tinghet thei.

MAHNI THU DUH: A tu zawk zawk pawhin kan thuneihna ni awma kan ngaihah mahni thu duh a awm thei.

Pa zawkin "Pa ber ka ni a, hei hi chu ka thu thu, Nu ber mah ni la mana ka lei i nih kha, naupang ho pawh ka fate in ni a, in ngaihdan rawn tur che u ka ni lo," a tih tlat emaw, Nu ber pawhin a thuneihna ni awma a ngaihah engkimah thu tawp siamtu nih tum tlat pawh a ṭha chuang lo. "Tui neia ka kan chuan ka kang a ni mai, a thaka ka siam chuan ka thak a ni mai," a tih fo chuan boruak chhia a chhuak vat a ni mai.

THIL INṬAWM : Chhungkaw dinhmun azirin nupa inkar ngèt siamtu a inang lo thei. Middle class chung lamah chuan sum leh pai/ro thilte hian nupaah hlet ṭha lo a siam duh viau. Kan hlawh zatte hi dik takin inhrilh ila, kan pawisa hman dan te, kan savings neih zatte pawh dik takin inhrilh ila, a tu zawk zawk pawhin thil lei duh (tuak) kan lo nei a nih pawhin inngaihpawimawhsak ila, engpawh lei ila inhrilhin, ‘A va mawi em, i inhmeh ngawt ang’ te han inti ila, a dawngtu tan a nuam ve a, chu chuan nupa a tipumkhat thei.

CHHUNGTE INNGAIH PAWIMAWHSAK : Nupa innghirnghona awm fo ṭhinna chu, "I chhungte/Ka chhungte i chu ti bik" tih a ni fo. Nupa kan inneih hian keini chauh kan innei lo va, an chhungte kan nei tel tih theihnghilh loh a ṭha.

(a) I chhungte'n mamawh an rawn ngah bik.

(b) I chhungte an rawn zin ngun bik lutuk.

(c) I chhungte thil i leisak nasa bik.

(d) I chhungte an rawn zinin chawhmeh i siam tuisak thei bik.

(e) Ka chhungte i be ṭha duh lo, i lo ngaihsak ṭha duh lo, tih ang chite hi awm lo se, kan kawppui chhungte chu an lo rethei zawk deuh a nih pawhin zah takin, hawihawm takin, an titite ngaihthlaksak ila, kan phak tawk chinah duhsak bawk ila, chu chuan nupa a phuar nghet thei.

CHHUAH VAH DUN : Chhuah vah dun han tih hian hmun hla taka zin dun emaw, dawr leh Restaurant changkang taka thil ei dun a kawk kher lo va, kan chhungkaw dinhmun ang zia zela nupaa tei chhuah dun, chhungte tlawh, khawhar in kal, inkhawm tura kal rual, bazar dun, thingpui dawra thil han ei dunte pawh tih ve zeuh zeuh a ṭha.

- Sangtea Khawlhring