MI HAUSA I NI DUH EM?

Indopui pahnihna hun lai khan Eddie Jaku chu Juda mi a nih avang ringawtin German sipai te chuan an man a, nasa takin an nghaisa a, hrehawm rapthlak tak tuarin tan in hrang hrangah an khung a, hna hrehawm tin reng an thawhtir a, a nu leh a pa te chu boruak hluahawm (poisonous gas) in an ur hlumsak bawk. Kum 1945 a indona a lo tawp khan Eddie Jaku pawhin zalenna kawl eng a hmu ve leh thei ta a, Australia-ah a pem a, nupui fanau neiin chhungkaw thar a din leh ta a ni. Chu Juda tlangval, indo laia hrehawm rapthlak tuartu chuan lehkhabu a ziak a, chu a lehkhabuah chuan ‘Khawvela pa hlim ber’ (happiest man on earth) zuk inti a! Keini ni ila, kan dam chhungin German huatnain kan khat ang a, phuba lak duhnain kan rilru a luah reng mai awm asin. He Juda tlangval hian, ‘I hrisel a, i hlim bawk chuan mi hausa (millionaire) i ni mai’ a ti a, kan pawm em?

I hrisel chuan… ‘Hrisel te chu kan duh ṭheuh a lawm, kan duhthlan theih a ni hlei nem’ kan ti a ni mai thei. Amaherawhchu, mi tam tak kan hrisel loh chhan chu kan nun dan (life style) in a zir loh em vang a ni. Zanah rei tak tak kan meng a, zingah kan tho tlai leh em em a, kan ei a tui tual tual a, hna hahthlak kan thawk ta mang bawk si lo. Kan che hlek a, lirtheiin kan kal zel a, kein kan kal tlem ta. Hetiang te chuan engtin nge kan hrisel theih teh lul ang?

Zanah meng rei lo ila, zingah hma takah tho ṭhin ila, thlan tla khawpin darkar khat tal kein kal ṭhin ila, boruak thianghlim hip vang vang ila, kan hrisel sawt ngei ang. Mizo nupa dam rei Pu Chhuanliana, kum 97 leh a nupui Pi Zahmingthangi, kum 88 te an kawmna kha TV ah ka lo thir ve a, an vanglai khan kein an lo kal nasa em a nih kha maw le. Bethlehem Vengthlang aṭangin kein Treasury square an rawn chuang chhuak zak a, chuta ṭangin an hnathawhna hmun (pisa) chu ke bawkin an kal thleng leh ṭhin. Hrisel kan duh chuan kea kal hi i uar ang u. Ṭhalai kan nih phei chuan kea kan kal pawhin muang te tea kal delh delh loin Japan nula/tlangval te angin i kal vawk vawk ṭhin ang u.

Tin, kan hriselna min eichhetu nasa tak pakhat chu zuk leh hmuam kan uar lutuk hi a ni. Global Adult Tobacco Survey (GATS) report hnuhnung berin a tarlan danin Mizoram mipui 58.7% hi zuk leh hmuam laka fihlim lo kan ni a, India ramah a sang ber dawttu kan ni. Veng tin leh khaw tinah hian eichawp dawr leh dawr tepen hrang hranga hralh kal ber lawr lak chu meizial leh kuhva hi a ni a, hei hian zuk leh hmuam kan tih nasat zia a tilang chiang viau mai. Meizial leh kuva ti lo pawhin sahdah emaw tuibur emaw tal kan ti a, kan kam hi hlei dan ṭha loin a hlei em em a, hei vang hian kan hrisel thei lo a ni. Hrisel loh chuan a hlim theih loh. Chuvangin hrisel a, hlim kan duh chuan zuk leh hmuam hi tih loh tawp tur a ni.

Mithiamte chuan vaihlo hian cancer chi hrang hrang 20 chuang a thlen thei a, chuap cancer 90 % hi mei zuk vang a ni an ti. Zuk leh hmuam hi nghei ta vek ila, natna hlauhawm cancer hi a zahve aia tam daihin a tlahniam nghalin a rinawm. Chu chuan inenkawlna atana kan senso tam tak a hliahkhuh dawn bakah kan hrisel sawt bawk ang a, a va ṭha dawn em! Chhuan thar, chhuan hrisel, zuk leh hmuam lak fihlim kan din theih nan tun aṭang hian zuk leh hmuam hi thlah hret hret i tum teh ang u. Fate entawn ber nu leh pa kan khuk vut vut a, kan thial sen suah reng chuan engtin nge kan fate chu zuk leh hmuam laka fihlim turin kan zirtir theih teh lul ang ni?

I hlim chuan…. ‘I hlim chuan tih te chu, tu nge hlim loh duh ang? Kan dinhmunin a zir lo em a, a hlim theih loh a nih hi’ kan ti a ni mai thei. Mahse, kan hlim leh hlim loh hi kan rilru put hmangah hian a innghat thui khawp asin. Eddie Jaku vek hian, “Hlimna (lungawina) hi van aṭangin a rawn tla ngawt dawn lo, i kuta awm a ni. I duh phawt chuan i hlim thei,” a ti a, a dik khawp mai. Mi tam tak kan hlim theih loh chhan chu hlimna hi pawn lam aṭangin, mi dang hnen aṭanga dawn kan tum ṭhin vang a ni. Mi dangte hi kan duh anga awmtir kan tum a, kan hlimna thlentu atan kan duh a, min ngai pawimawh se, min thlahlel se kan duh a. Amaherawhchu mi zawng zawng hi kan duh ang diak diakin an awm thei bik si lo a, mamawh dang, ngaih pawimawh dang an lo nei ve fir fer bawk si a, chutah chuan mahni indah pawimawh ṭhin mi (self-centred person) chu an buai ta ṭhin a ni. Miin an beisei anga an ngaihsak loh emaw, an ngaihsan loh emaw, anmahni an indah pawimawh anga an lo dah pawimawh ve si loh khan an vui ta ṭhin a, an lungawi lo a, mi an rel an rel ta ṭhin a ni. Mi rel chingte hi mahni indah sang, mi nuna lungawina hmuh tum, an duh ang an hmuh loh vanga lungawi lo leh hlim lo an ni duh khawp asin.

Lungawi lohna/vuivaina hi hlimna daltu lian tak a ni bawk. Ziaktu pakhat chuan, “Setan hian mi lungawi (contented) te hi a thlem thei lo,” a ti a, a dik viau mai. Eng vangin nge miin sawrkar pawisa a eiruk ṭhin? A hlawhah a lungawi loh vang a ni. A hlawhah khan lungawi se, a thawhchhuah phu tawk tein khawsa se, eiruk ṭul a ti lo tawp ang. Eiru ṭun ṭun ṭhinte hi an lungawi loh vanga eiru an ni a, in leh lo ropui tak pawh din mah se an hlim tak tak chuang lo ang. Tirhkoh Pawla chuan ‘Engkimah lungawi zel ka ching tawh si a’ a ti mai a, a nun kha a hahdam awm reuh ngawt mai. Mi tam tak chu kan ṭhenawmte’n kan TV aia hmai hlai an neih chuan kan TV kan sit a, kan lungawi lo nghal deuh mai a ni. Chutiang mi chu an ṭhenawmte’n thil ṭha an neihin an na ru duh khawp asin. Kan chan tawk teah hian lungawi ila, kan hlim ang a, amah Eddie Jaku tih dan takah mi hausa kan lo ni mai tur.

Mi hausa (millionaire) ni tur hian sum leh pai ngah leh in leh lo ṭha neih kher hi a ṭul lo ve, kan hrisel a, kan hlim a, kan chantawkah kan lungawi phawt chuan mi hausa kan ni mai.

(If you are healthy and happy, you are a millionaire – Eddie Jaku)

- K Lalrinchhana