Written by
- F. Lalremsiama
Chaltlang. 8415994340

Ni rapthlak pahnihna kha (Chhunzawm châkawm lo si)

Ni 31 October, 1984 kha IPS-a ka tawnhriat ni miau si hek, sawi châkawm ni lo mah se, ‘Ka peih tawh rih lo’ tia bansan hlen chi a ni lo; bansan ringawt phal chi pawh a ni chuang lo. IPS-a tlin a har vei nen! A thuhrimin, hun nuam ber favângin min nang a, a la tawp rih loh vang ringawta chen tur pawh kan ni lo, chintâwk neih thiam a ṭha.

Mak takin he ni rapthlak tawng tur hian Delhi Police-a posting zuk sual chhuak leh teh tlat ia! IGP, Andaman & Nicobar Islands, Port Blair-ah kum 4 chuang ka awm hnuin, thiam inti leh huaisen chhuahin Home Secretary MMK Wali hnenah Delh Police-a min dah turin ka dil a. ’We will do something soon,’ a ti a; ka lawm hle. CM Pu Hawla lo zin chibai ka va buk a, ka chanchinte ka hrilh ve satliah a. “Puih i ngai em?” a ti hlauh mai a. “Home Minister hnenah min lo sawisak ve ta che,” ka tih chuan, “Ruata nen DO letter tur i duh angin siam ula, Pu Rao-a hnenah kan lo thawn ang e,” a ti a. Ka lawm hle.

Thil a kal ṭha zel. Thla khat chhungin ka posting order a lo chhuak a. October ni 8, 1984 chuan PG Gavai, LG chuan a sawi ang ngeiin Delhi Addl. Police Commissioner ka ni a; Commissioner SC Tandan chuan Administration min chantir der ta mai. Ka chanvo (charge) hi a rit ber. DCP ho ngat unit hrang ṭhiau paruk (6) an awm. Khawpui chhung vel leh police hriat ka nei hlawm bawk si lo tiin ka phâ a. Chu tak chu i chanvo ka pek chhan che a ni a lo ti leh tlat bawk si. Ani hi Pi Indira Gandhi Principal Security Officer kum 7 vel lai lo ni tawh a ni. Kan intawng tam tawh hle nghe nghe. Min hria a, min ring tawk a, min duhsak niin ka ngai ṭhin. Addl.Commissioner (Admin.) ni thei rei ber (kum hnih leh a chanve zet) niin min sawi ve ṭhin.

IPS-ah chauh lo pawh ka nun kawng, Siamtu remruat hi a bumboha a ṭiṭoh a, keima thiam loh vang pawhin a biling a balangin ka kal ṭhin. Mahse, kawng tluanin chhantu min lo dahsak zel ṭhin; a mak, mak lo leh si ṭhin!

Ni rapthlak, October ni 31, 1984 chuan No. 10, Civil Lines, Old Delhi bangla lianpui (huai neia sawi deuh) chu zing dar 8:30-ah kan chhuahsan dawn lai takin ka gunman/wireless operator chuan message – ‘PM an kap’ tih a dawng a, PHQ kan pan nghal. Senior officer tu mah an awm lo a, AIIMS kan pan zui ta. AIIMS bul Safdarjung pengṭhuam zaupuiah chuan mipui an lo khat hmur a, an rawn thlen belh zel bawk. AIIMS Building II floor ka han thleng ve thei hram a. PHQ-a let thuaiin Police Control Room ṭhut chilh a ṭul, ka chanvo a ni bawk tih ka hria. Thu petu ka hmu lo a, PHQ-ah ka kal tawp.

Sorkar laipui ṭhut chilh national capital-ah khati fakau khan sorkar leh top official-te an mumal lo (panic) kha ka hrethiam lo, a hrilhhaithlak lutuk. A hmasa zawk, kum 9 lai liam tawha Aizawl khawpuia kan che vel nen ka ngaihtuah kawp hian, he ni rapthlakah hian ka beisei angin thil a awm lo. Kei SP lek ho kha kan duai lo mah zaawk em aw ka ti fo ṭhin.

BBC News-in PM Indira Gandhi thih thu an puang hmasa ta a, India sorkar pawhin rei rial loin a puang zui ta bawk. Thil a kal mumal ta deuh. Tlai thim hmain Pi ruang chu a chenna inah dah a ni ta. Mahse, mipui thinrim a sosang zual zel a, ‘Khoon ka badla khoon’ au ri a ring tual tual–kil tin kil tang a khat. ‘Anti-Sikh Riots’ a thleng ta ngei mai, zan thim hnuaiah! In leh dawr an hâl kâng luih luih a, bungrua leh nunnain an tuar nasa. Rapthlak dobol? Central District leh East District –in an tuar nasa zual. Inṭhenawm, dawrkai sumdawngho ṭhin an ni a, an dawr bitum tur target-in an kâwk chat chat thei lehnghal. A rapthlak teh mai asin! Thuthang leng vel (rumour) a tam em em mai bawk si. An tamna hmunah mipui tam zualin an bitum a, an tlemnaah tihngaihna a awm chuang bawk si lo. Force detail thiam a harsa lutuk. Ni 31 zankhua leh November ni 1-na nilengin tharum thawh rûnpui a thleng a ni ber mai.

November ni 1 tlaiah curfew puan a ni ta. Buaina hmun a tam em a, a darhsarhin a zau bawk si a, fixed post leh pickets hman laite hawisan theih chuang si hek lo. Police indaih loh lutuk pawizia leh an hlutzia a chiang thar khawp mai bawk. Sorkar laipuia Joint Secretary VP Marwah, IPS la chhuakin, Delhi Police-ah IGP rank nen lak luh a ni a. Ka thlak chiah, châwl zui mek Nikhil Kumar, IPS pawh koh let chûk chûk a ni bawk. State Armed Police-te India Reserve Police Battalion-te koh belh zelin, communal riot rapthlak leh huatthlala ber mai chuan ziaawm lam a pan ta a. November ni 4-ah chuan state funeral hmangin Shakti Sthal, Rajghat-ah PM Indira lei taksa chu hâl ralin a awm ta a ni!

Heng thil kaihhnawih chungchang hi sawi tur tam hle mah se, tlemte chauh tal hi sawi leh a ṭha awm e.

1. He ni rapthlak leh Delhi communal riots pawn hla tak, kan Aizawl khawpuiah sorkar quarters-ah ka batchmate Arun Babbar, DIGP kha November ni 4 zing-ah heart attack-in a thi a. Ani hi Delhi khawpui lailia in ṭha tak nei a ni. Buaina rapthlak thangkhâwkah ngaih loh rual a ni lo!

2. Mizo leh Punjabi hi kan inang hle. Japan leh Israel te nen pawh ka lo tih ve tawh hnu hian anni nena kan inan hauh lohna pawh ka ziak tawh kha. Tunah pawh sawi loh theih loh chu, ‘Forgive and forget’ hi Sikh Lexicon-ah a awm ve lo. Outer Delhi-a Congress MP chu tunah pawh jail-ah a tâng. Karol Bagh MP Jagdish Tytler pawh an la ûm zui zel, 1984 Riot vangin.

3. Gen. AS Vaidya, Pune khawpuia kah hlum tawh thu kan sawi tawh.

4. Punjab DGP JF Ribeiro morning walk, sniper kah hliam hnu, Romania-a India Ambassador a nih laia an beih zui zelte hi sawi loh chi a ni lo. An ûm zui zel ṭhin a ni; ṭulin an hre tlat a ni ang. Mizote chu kan ni ve lo; ni hawi leh tlak lam hawi kan ang ta!

5. Hemi vanduaina ni rapthlak chhuitu Special Investigation Team (SIT) te, eng level pawha thu zawh tur leh insawifiah tura koh ka tawk ve hauh lo. Ka tlaw min tiin a lang si lo. Commissioner pali ka thawhpui hman; tu mahin min tichhe lo.

6. Mak leh ta ber phei chu NEFA-a an thawh ho laia Dr. Thantluanga ṭhian ṭha PP Srivastava, IAS, Special Secretary, MHA kha Mizorama 1988-a ka chhuahna kawng min sialsaktu a ni!

IPS-ah hna kan thawk a, police leadership atana buatsaih (train) kan nihzia pawh fiaha lantir tur a lo nih zelzia kan hre zual deuh deuh. Hetah tak hian mahni inrintawkna neih belh zel ṭulzia te, lungawithlak taka thawh zel ṭulna leh hnathawhna kawnga hlauhawm leh pawi thui thei (job hazards) hre reng chunga hna thawh thiam ṭulzia te, a tak tak ramah chuan a fiah kuau mai, thawhho thiam ṭulnate nen.

I herh thâwl hret ang. Ni rapthlak pahnih–Aizawlah leh Delhi khawpuia ka tawnhriat hnuai deuh zawkah chuan, ka hote’n Police Firing-ah, Assam-a Darrang District Mazbat Police Station-ah Tea Garden labour pahnih, hmeichhia ve ve lehnghal an kap hlum a (1969), SP charge ka lak laiin. A hnu kum 12 zetah chuan, IGP, Andaman & Nicobar Islands ka nih lain Rangat Police Station Firing-ah HSS zirlai mipa pahnih an kap hlum leh bawk. A hmasa khi Magisterial Enquiry-in kan tawp a, a hnuhnung zawk khi Calcutta High Court hnuaia Judicial Enquiry-in kan tawp leh thei hram. Kan mite tu mahin an service lamah an tuar lo ve ve. An Firing kha ‘awm reng’ (justified) tih a ni ve ve. A hautak teh mai a nia! Kan ngaihluin kan induh phah khawp mai; record ṭha a tling miau alawm!!

State cadre hrangah te, hmun hrang hranga awm vangte pawhin tawnhriat a inang lo thei. Mahse, Mizo leh vai IPS-ah pawh ka tawnhriat ka ziak ang (2+2=4) tawnga him taka paltlang bawk si an tam hauh lo ang; kei tak phei hi chuan ka hre miah lo. Siamtu remruat ngeia IPS-a lut ka nih hi a chiangin ka hre ṭhin, tun thleng hian.

Police hi lal viau leh thunei tak leh nuamsa viau anga lang si, colonial era aṭanga independent democracy-ah pawh dan hnuaia phuar khawng (straight jacket-a thun) ang mai kan ni leh lawi si.

Ngai teh mah:

1. Major acts pathum–IPC, CrPC, Evidence Acts dante hian a dah nêp lutuk. Police hmaa (thil tisualtu) inpuanna hi court-ah thutling (evidence)-ah pawm a ni lo. Magistrate a dah chungnung chiangbal.

2. Minimum Use of Force Theory leh Guidelines te hi buaina chinfelna (crowd control) atan a taka hman chi (theih) loh tluk lai a ni. Au chhuaka buai titawp tura a hmuna tih hmasak tur, a sâwt loh chuan tear gas hman tur, water canon (tui silai)-te pawh, a sâwt loh chauhin lathi-charge. A dawt leh magistrate order laa kah (firing); hei pawh van lam hawia boruaka kah. Chutah, kâwng hnuai lam chauh tin zâwna kah tur; a practical lo lutuk! Chuti chung chuan police chu an beisei sang leh hle bawk si. Phuar-khing! Communal riots-a pawl leh pawl intihbuaina thunun turin hetiang teh hrep hi a hman tlak loh. Anni lungtum nen, tiang lian puipui nen, Molotov Cocktail nen lam an lo inṭam lâwk ṭhin ve bawk si. Awlsam i ti bik hauh lo ang?

3. Magistrate lah a buai zual lai, firing hial ṭulnaah an lo awm lo remchang leh hlauh a. An thu (firing order) post-haste-a lehkhaa sign turin an lo inchhuang thiam em em leh zel bawk si. Police side-B chu kha daih kha!

4. Army-ah chuan ‘Shoot to kill’ an zirtir. Army in aid of Civil Authority-a koh luh an nih pawhin electric hruipui tihchhiat tum te, vital installation hâl chhiat tumte chu an kap thal tawp tawp thei. Disturbed area-ah ni se, AFSPA phênah an him thei vek! Rambuai laite phei kha chuan post commander (JCO)-te mai pawh khan an duh hunah curfew an puan mai ṭhin kha. Anni lal kha na tak, kha tak a nihzia Mizo tan inhrilh a ngai lo.

He computer, information technology, cyber crime leh digital era changkanna chena AI thleng thlenga kan chet vel theih tak hunpuiah hian thil narân, hlui tak police station general diary kha a ṭhain a la pawimawh em em a ni. Judicial enquiry-ah pawh evidence bulpui ber, kan chinleh nasat ber a ni. Thil thleng indawt, step by step, minute to minute (sequential)-a ziakna, a phek number (printed) nei ngat, thlak mai theih loh a ni. Case diary aia rintlak!

Hetiang thil awm tawh kan sawite hi tun hnai tea dan thar pathumah hian eng ang taka dah nge ni ta tih kha ka hre ve lo. Ka tawnhriatte ka sawi mai a ni e.

- F. Lalremsiama, Chaltlang. 8415994340