Written by
- Er. H. Duhkima

I bawlhhlawh i bârin nangma thli i in thei

’Fai hi i tlin’ han inti ṭhin mah ila, khawlaia bawlhhlawh a la tam dan aṭang hi chuan tlin lo hi kan la ṭhahnem viau awm asin. Mizoram hian kum 1977 aṭang khan kum tinin India Hnam Pa Mahatma Gandhi pian champhaphak Khuangchawi Thla ni 2 denchhenin Faina Hapta (Cleanliness Week) a hmang ṭhin a ni. Hemi aṭanga chhût chuan Mizoram hian kum 50 dawn chu faina hi kan lo buaipui ve ta dêr mai! Inzirtir hian hun a duh rei a, a ṭha zawnga rilru inthlak thleng tur chuan khuarei a ngai han ti ṭhin mah ila, faina kawngah kher hi chuan a rei lulai em a ni. Tukverh aṭanga bawlhhlawh kan paih chhuah hun lai kha kan la pêl thui lo ngei mai. Swachhata Hi Seva (Fai thlen tura inpekna)

Tlai khaw hnu kum 2017 aṭangin India sawrkar chuan India Fai Penchhuahna ‘Swachh Bharat Mission’ kal lai thuam chak turin ‘Swachhata Hi Seva (Fai thlen tura inpekna)’ hi ram pumah a ruala hmang turin a puang ve ta a. Swachhata Hi Seva hi thupui neia kum tin uar taka hman ṭhin tura duan a ni a, a hman hun chhung hi chawlhkar hnih (Mimkut thla ni 17–Khuangchawi thla ni 2) awh ṭhin tura ruahman a ni. He hun chhung hian fai inzirtirna leh hnathawhna rûnpui ram pum tuam chhuakin kalpui a ni a. A tum ber pakhat chu–mahni inpekna ngeia (shramdan) thawh chhuah runpui (jan andolan) thlentir turin mipui/vantlangin a huhoa tha an thawhna tur ruahmanna siam a ni. Kumin 2025 thupui chu Faina Kut (Swachhotsav) hi a ni a, faina chu chawimawiin mipui tel vekna tur leh nunphunga fai zui rengna tur chu a tinzawn ber a ni. Fai turin ni khat chhung darkar khat tal chu ṭanruala thawk chhuak (ek din, ek ghanta, ek saath) turin India khua leh tui tawh phawt chu beisei kan ni. He faina hapta hnih awh hi Khuangchawi Thla ni 2 hian hun bik siamin a kharna hun hman ṭhin a lo ni ta a ni.

I in chhung vawn faina hian i chhehvel a thlen phâk a hun ta

Kan ngaihdan nghet tak chu, bawlhhlawh hi a tenawm em a, keimahni aṭanga a chhuah tawh hi chuan kan duh tâwk viau mai. Ngaihṭha takin kan awm zui mai a, buaipui zui ngaiah pawh kan dah lo tawp a ni. Kamram eina kawr kan paih mai a, mahni eina kuhva hnah leh chinai lah chu awmna hmun ngaihtuah miah lovin kan paih a, kan tât var ngei nguai mai a. Meizial zu mi chuan tui ti em ema a zuk zial bung pawh chu a pen per mai mai ṭhin. Mahni chenna in chhung chu kan va uluk nasa ta em. Sailungvar (floor tile) chhuat phah chhung ṭhutna dûp nuam tak chu hûn mawi leh hnim khawiin a hual vul chêk tawh mai a ni. Choka bungbel lah chu dâr tle mi leh tlak leirawhchan chei mawi a inhung tlar tlep ter tuar tawh bawk. Mahni in chhung vawng fai tur hian a neinung deuh chuan hlawhfa hial ruaiin in chhung leh tukverh darthlalang zawng zawng nen an nâwt fai ṭhin a ni.

Mahni taksa pawh kan vawng fai uluk ta ngawt mai. Ni tin inbual pawh tam tak kan lo awm ta. Kut hnathawk lem lo mi ṭhahnem tak phei chu ni khatah vawi hnih inbual pawh kan awm ta mek a ni. Silh leh fen, thawmhnaw pawh insûkna khawl hmangin vawi khat chauh hâk hnu pawh su rimtui hrim hrim pawh kan lo tam ta. Taksa fai takah chuan uluk em emin mawina tam tak leh rimtui chu mawi leh zual nan kan la in bel cheu thin a ni. Mahni in chhung pawh nitin vawihnih vawi thum kan phiatfai thin a, hetiang em ema mahni leh kan in chhung vawnfai kan duhna chhan hi chu fai chu hmuh a nuam, hah a tidam, a hrisel a, a changkan em em vang hi a ni.

Hetih mek lai hian, kawngkapui kan pêl chiah a, kâwmkârah chuan inbualna leh choka thli chu ṭawphnawk nen a lo inchiahpiah nuai mai a. Khawi aṭanga rawn chhuak nge tih hriat theih si loh, rin zâwn theih si septic tank sah rim ni awm tak a uih hum hum ṭhin a ni. Kan tuallaiah chuan ran êk hmuh tur a la awm reng a, plastic bûr ruak, kamram eina sarâng, zial bung leh kuhva eina ningnawi hmuh tur a la awm reng mai a ni. A awmzia takah chuan, mi invawng fai tak kha veng ṭawp takah kan lo cheng ve reng tihna a ni.

Faina hi tute emaw tih tura dah lovin kan zavaia pên chhuahna tur a ni e. Veng/khaw khatah chhungkaw khat lek faina hlamchhiah leh inthlahdah avang hian veng pum hian natna emaw changkang lo tih demna hi kan tuar thei asin. Faina tluantling nei tur chuan mahni kan invawng fai ang a, kan awmna leh a chhehvel pawh fai reng turin kan vil zui zel tur hi a lo ni.

Fai hi vawi khat hnatlang thawh chhuah maiah a tawk lo. Mahni chenna in chhung kan phiah fai hnuah pawha kan phiat leh zel ṭhin ang hian, fai hi chhunzawm reng tur a ni. Chuvang chuan, kan in chhung vawn faina hian kan chhehvel lo thleng phak mawlh teh se.

Tihluihnaa fai a hun ta

Khawvel ram dang zin ṭhinte chuan mi ram faizia hahîpin an sawi ṭhin. Fai tur chuan sawi mai a tawk zo ta lo, mi tin hi bul ṭantu kan nih ṭheuh a hun ta. Kan khawlaite hi bâl lo thei a ni hleinem, faina thlentu mi ṭhahnemngai tlemtein phût let beisei hauh lovin, senso intum chawpin an tifai ṭhin a, a bak zawng hi chu tibâltu kan ni vek emaw tih awl tak a ni. Tifaitu an tlem, tibâltu kan tam a ni ber mai.

Tihluihnaa fai hi a pawi lo. An sawi ka hriat ṭhin chu, ‘China ram mipuite hi rorelna khawng tak hnuaiah tihluihnain an fai a, tihluihna a awm loh hnuah pawh fai kha nuam an ti laklawh tawh a, an fai chhunzawm ta mai a ni,’ an ti. Hei hi a dik em em ang tih ka ring. Min hringtu nute hian fai hi a ṭhatzia an hriat em em avangin kan naupan lai khan kan duh loh chung chung, ṭap vawng vawng mah ila min man bet a, min bual lui ṭhin. Hun a lo kal zel a, kan lo leikâng tial tial a, fai kha nuam kan ti tawh a, balh kha hreawm leh zahthlak tih nachang kan lo hriat chinah chuan nute tihluih ngai tawh miah lovin mahni thu ngeiin kan lo inbual fai tawh ṭhin a ni. Intihluihah chuan fai tura intihluih hi a pawi lo ber mai awm e.

Kan khua leh veng, he ram hi a lo fai zawk theih nan dan khauh tak hman hi i tîm suh ang u. He lama kan ram thuneitute hian faina dan (Solid Waste Management, Pollution Control Acts & Rules, By-laws adt.) hi khawng takin lo hmang ṭan teh se. Mizoram milin dan pawh siam ni se a va ṭha dawn em. Inzirtir, inhrilhhriat leh inngenna ringawt chuan he ram hian faina tluantling a thleng zo dawn lo a ang ta. Tihluihnaa fai a hun ta e.

I bawlhhlawh i bârin nangma thli i in leh thei

Bawlhhlawh hi paih tawp leh sawngbawl tura paih a awm a; a tawpa chinral dan (final disposal) hi a pawimawh ber chu a ni. Tun kan dinhmunah hian bawlhhlawh hi kan sawn lâwr a ni deuh ber mai em aw. Kan awmna hi tlang ram a ni hlauh a, ruahtui tam tawk kan dawng leh zel a, min tleuh faisak leh duak ṭhin zawk a ni. Phai ram lo ni ta se, kan ṭawp ve viau thei dawn a lo ni. Kan khawlai bawlhhlawh leh mi hmuh loha in bul kawra kan paih chu tuihâwkin a lên fai duak a, a bo hlen emaw kan tih tawh kha luiah a lo luang lut hem hem hi a lo ni a. Lui kam tuakah satha ip ruak, sarâng, kap fûnna (diaper), plastic ûm ruak, chaw ei khawm nia kan hman plastic thleng, no, fian (thermocol) a let var phen phung ta mai a ni. Khawpui thli tenawm dum thâng ngêk ngûkin kan lui tui a thleng ta mek a ni hi.

Heng bawlhhlawh paih hian Aizawl khawpui tui tlan lai Tlawng chu a lo chiah hneh ta hle mai. Tlawng kam tui pump chhuahna zêmah a lut a, a tui pump khawl a hnawh phui thei hial ṭhin. Hengte hi tihfai hun chhung hian tui pump a chawlh a ngai a, mipuiin an tuar ṭhin a ni. Kawng ṭha tak neih a, tui neih mang lo thung hi kan duh zawk ta emaw tih awl a ni. Kawrah leivûng nawr liam chu kan en liam mai mai a, kan tui in tur tui lak a thlen meuh chuan a vawk inbualna tui nut ngûk tawh ṭhin. Tui nu tehnaah tui thitfim tur hi 50 (NTU) aia tam tur a nih loh laiin, 1,000 a pel hial ta ṭhin a. Kan khaw ram luite a lo chhiat tawhzia tihchianna chu, tui tam tak awmna luiah kan kalin lui tui kan in hreh ta tlat mai, in aṭangin mahni in tur tui pai a lo ngai ta hial a ni. Kan lui tui, dâwnṭial, nghalim, lêngphâr, kaikuang, chakai, lui sa hâng tak tak min petute hi chhanhima tuaithar an va ngai ta em. I bawlhhlawh i bârin nangma thli i in leh thei si a. 

- Er. H. Duhkima