Mizote’n hnam ralna kawng kan zawh mek
A sapṭawng takin high alert-ah kan awm mek tih hi theihnghilh lo ang u. He hnam hian ral lam a pan mek, tuna kan dinhmun takah chuan, mitthi aiin nau piang an la ta deuh chauh tih a ni; mahse, inhnemna tlak a ni tawh lo, a ral zawngin record kan siam mek.
Kumin September thla, Beihrual thlaah Presbyterian Kohhran chuan Kristian Chhungkaw Haptaah, pian pun kan mamawh tawhzia kan zir ho va. Thupui ziaktu ziah dan chuan, Presbyterian Kohhran bikah kum khat chhunga kan punna rate hetiang hian a rawn tarlang a: 1982-83 ah 2.10%, 1988-89 ah 1.70%, 2000-01 ah 1.51%, 2006-07 ah 1.45%, 2012-13 ah 1.11% 10017-18 ah 0.80%.
Hei hi Presbyterian Kohhran chhung bik record a ni a, a ram pum huap chuan kan ni lo. Mi thiamte sawi dan chuan, mihring kan punna rate hi 2.9% hnuai lam a nih tawh chuan ral lam pan, an ti. Mizoram pumah hian tunah 2.9% hnuaiah kan awm mek niin an sawi; kan dinhmun hi a chhe hle tawh tihna a ni.
KAN PUN LOH CHHAN
Chhan tam tak awm zingah a lar zual chu, birth control programme kan kalpui nasat vang te, ṭhalaite zingah nupui/pasal nei lo an tam vang te, ṭhalaite’n inneih an duh hun a tlai vang te, ṭhalai thi an pun zel vang te, nupa inṭhen an tam lutuk vang te a ni.
Kum 1970 hma lam kha chuan fa pahnih khat nei an awm mang lo, panga aṭanga sawm inkar kha kan fa neih dan tlangpui a ni. India ram mihring pung chho zelah indanna (birth control programme) an tichhuak a, Mizote control ngai ve reng reng lo kha, a uar uarah kan lo ṭang a. Fa nei tam peih lovin a châwmna nei ṭha ṭha khan fa neih tlem an uar a, kan lo changkang zel a, kan khawsa zia ṭha lo hrang hrangin a ral zawngin min hruai zel ta a ni.
Mizote hi India ramah hnam pum huapa tehin hmeithei tam ber record kan siam bawk. Thihna avang ai mahin nupa inhmuh thiam lohna avanga inṭhen an tam zawk. Nupa inṭhen nasat lutuk hian kan punna tur nasa takin a dâl a ni. Chu mai ni lovin, ṭhalai ruih theih thil tite ziangah a tam ber chu nu leh pa kar lova seilian an ni tlat. Ruih theih thila tâng tawh laklawhte hian kan pun zelna tur nasa takin an dâl bawk. Inṭhen hi a pawi lutuk, inṭhen lova inṭanpui theih dan a awm; ṭhenawm khawveng, ṭhian ṭhate inngaihsakna lamah hma kal lak thar a ṭul hle a ni.
KAN DINHMUN DIK TAK CHU
Chhim lama rawngbawla ka awm lain Lunglei piah khua zawng zawng deuhthaw kan tlawh chhuak a. Thingtlang khua kan lut a, Mizo khua leh Chakma khaw hriat hran awlsamna an sawi thin chu, khawlaiah naupang an lo awm nuaih nuaih chuan Chakma khua a ni mai an ti. Chu chu a dikzia ka hmu chiang khawp mai. Mizo khuaah chuan khawlaiah naupang infiam hmuh tur an awm lo tluk a ni; Chakma khuaah erawh chuan motor-a tlan fimkhur ngai khawpin khawlaiah naupang an lo tam ziah. Ka kalpuite an nui mai mai nâ a, kei chu kan nuih hi a za thlawt lo.
Sairangah rel a lo lut a, hnam dangin Mizoram nawmzia an rawn hmu tial tial dawn. Khualzin mai bakah hna thawh tum an pung hluai dawn, Central sorkar hnuaia hna awm ang ang chu thawh tumin an mit an rawn len mek. Tuna kan rawngbawlna avang hian department hrang hrangah hnam dang thawk an tam tawhzia kan hmu. Department hotu hnam dang an nih chuan an department hnuaiah anmahni an inthun deuh zel tih pawh kan hmu thei. Hna hnuaihnung leh hna sang thlengin chim ralin kan awm mek.
MIHRING TAM KAN MAMAWH
Mizote hian kan ram zatve bak kan la luah khat lo. Mihring tamna apiangah eizawnna a awlsam. India ram hi khawvela mihring tamna ber kan ni mek, hei vang hian America President Donald Trump pawhin a vau pûng pûng ṭhin nâ a, sumdawnna thu sawipuiin palai a rawn tir leh zûl zûl tho; mihring kan tam a, biak chhiat chi kan ni lo tih a hre ru ve kar tho.
Europe, America, Japan leh South Korea ten tunah hian anmahni an pun chak loh avanga an hmabak thim an thlir mek. China pawh hmana mihring tamna ber ni ṭhin kha, pun lam aia kiam lam an pan mek avangin an mangang ṭan tawh.
Mihring inthlah pun tam hi malsawmna a ni zawk a, chu chu Bible min zirtina pawh a ni. Israel-te khuan he thu hi an hre chiang khawp mai. Tuarna hrang hrang avangin an hnam ral thei mai dinhmuna an awm hnuin, independent ram an nih hnuah mihring tam ṭangkaizia an hria a, khawvel hmun hrang hranga an hnam lo darhte an seng khawm a, keini Mizote ngei pawh, ‘Israel ka ni e’ kan tih chuan Israel hnamah an lo pawm hmiah mai a ni.
England ramah chuan anmahni inthlah pung si lovin, hnam dang an pêm lut ruih ruih a; a changin an Prime Minister-ah Hindu pachal an ṭang a, London Mayor ngei pawh Muslim pachal a ni mek. Chutiang taka inchiahpiah an nih avang chuan an hnam ral mai hlauvin Muslim huatna movement an nei ṭan ta.
Tun hnai maiah India ram mihring kan pun zel vanga birth control kan mamawhzia thuziak hmuh tur a la awm. India ram pum ang chuan kan la mamawh a ni mai thei, Mizoram tan chuan mamawh lo tak kan ni. Mizo hnam tan lek phei chuan pian pun kan mamawh ngawih ngawih zawk.
ENGTIN NGE KAN PUN ANG?
Tuna kan Chief Minister pawh hian Mizote pian pun kan mamawhzia a sawi ṭhin; sawi chhuah ringawt ni lovin, kan pun theih nana hmalak dan a awm. Family Planning programme kan kalpui ang tluk khan pian pun kan mamawhzia campaign uar thar leh ta zawk ila. Sorkar hnathawkte ziangah fa pali nei chin chu hlawh pun te pawh offer ngam ila. Kohhran pawh hian an hnuai hna thawkte fa pali nei chin chu hlawh punsak an ni ang ti ngam se, a punna chu tam em em pawh a ngai lo ang.
Mizo nupa fa nei thei lo hi kan awm nual. Engtizia nge Mizote hian mi fa lak hi kan hreh em em ni? Fahrah enkawlna ina kan kal ṭumin an fahrah enkawl lai, miin faa an lak theihna dan hnuaiah Mizoram pawn lam mi deuh vekin fa atan an rawn lak ṭhin tih thu min lo hrilh. Mihring inhmangaih piah lamah, ram kan hmangaih avang ngawt pawh hian fa nei thei lote hian kan fa atan lak nachang hria ila a va duhawm em.
Fa neih tam hi retheihna aiin malsawm dawnna a ni zawk tih hi Bible min zirtirna a ni a. He thu hi kan tu leh fate hnenah hrilh uar ila, tlai lutuka inneih a pawi tihte hi inhrilh thar leh ang u. Kawng hrang hranga kan infuih thar leh a ngai a ni.
A tawp berah chuan, hnam fing zawk kan tihte’n fa an neih ṭhat peih loh avangin kan lo entawn ve ngawt a, mahse, an inchhir leh tawh. Keini pawhin a ṭha lo a ni tih hriain harh thar ve leh tawh zawk ang u. He hnam hian pun lam aia ral lam kan pan zel a nih chuan, Tripuri te, Cachari te ang khuan hnam dang chim rala awmin, kan tu leh fate’n he ram nuam tak hi hrehawm ti takin an la rawn luah dawn tih hi beng nei chuan i hria ang u.
- Lalrinliana Colney