India Independent dawna Mizo politic zinkawng
1. Atlantic Charter
Khawvel Indopui Pahnihna a ni a, Japan leh German ṭangrual chu an chak hle mai. Ṭangrual pawl Allied lam chuan New Foundland Tuipui chungah thuthlung a sign a. US President Franklin D Roosevelt leh British Prime Minister Winston Churchill-a ten ni 14 Aug. 1941 hian an ziak (sign) tawh a. India pawh an chhuahsan thuai dawn tih an hre tawh. An thuthlung ziak chu:
1) Ram awpte remtihna lo chuan an ramri siam danglam a ni lo vang.
2) Mahnia ro inrel theihna duhthlanna an nei ang.
3) Sumdawnna, an leilung hausakna hmangin an nei ang.
4) Indo zawhah ralthuam siam tawh loh.
5) Mihring nunphung chawikan.
Heta ṭang hian British sawrkar chuan India ram a kalsan tur a hre tawh a, a ram mipui inlungrual lo, mipui politics a kalsan tur ngaihtuahin, a buai tawh a ni. Atlantic Charter denchhen hian Superintendent McCall-a chuan Mizo lalte Mizoram neitu kha Indopui Pahnihna, Axis Power leh Allied te inbeihnaah ṭanrualpui atan Mizo lalte a sawm khawm a, thutiam (pledge) an siam a. Union Jack, British flag kal hualin, 6th May 1942-ah Bawrhsap tualzawlah thu an chham a ni. Indo zawhah chuan Mizoram chuan a duh lam lam a hawi thei, tndependent or British zawm (crown colony). Mahse, missionary-te phen aṭang khan Sailo lal leh khawnbawl/Zalen, a khaw eng hmu phak Kristian ni ve ta mai lo ho leh mirethei secondhand kawr dawng a, missionary-te’n Kristiana an siam an intentawn ṭan a. Missionary phen aṭangin Mizo lalte leh khawnbawl upate an nger/tauh ngam ta tlat mai a. Hei hi Superintendent Bawrhsap ten hmu thiamin, Mizo lal te thlavang an hauh ta a ni.
(Conflicts arose in the Lushai hills between traditional Mizo chiefs and the new Christian converts primarily due to the missionaries’ challenge to traditional religious beliefs and the Chiefs opposition to loss of power... Christian teachings clashed with traditional animistic practices, while Chiefs resisted efforts to dismantle their authority under a new social-religious order.”
Missionary, mingo ni bawk, roreltu lal ber Bawrhsap, mingo ni bawk. Mizo lalte chu khaw tinah ringthara inpete’n an pawisa tawh lo. Hetianga lal dinhmun hniam ta hi ni leh thla kara leng ṭhinte tan chuan na tak a ni. Khasi lal U Tirod Sing chuan Sap hoin an tantir (1833) khan,”Lal chu mualpho tak a, a thuneihna pawh hmang thei lova a awm ai chuan thih nghal a ṭha zawk ang, “ a ti tawp mai a ni. Mizoramah pawh lal buh chhun, fathang, sachhiah chu inpuhmawhna (scandal) lian tak a lo ni hman tawh.
He Atlantic Charter avang hian India mipui pawh an inngeih lo nghal ringawt bawk. Muslim League te, Indian National Congress, Princely State te an buai nasa a ni. Mizoram pawh ‘Excluded Area’ Assam province-a la telh loh, Assama MLA an neih ve la phal loh, a hranga awp a ni. Heng boruak hmu phak Lushai Superintendent Alexander Ronald Hume (ARH) MacDonald-a chuan Mizote an duhthlanna nei thei turin a duang a, chumi atana thil pawimawh ber chu mipui aiawh zo tur pawl din a ni. Chu chu District Conference (bial aiawh) inthlanpuina Lammualah Dt Jan 14-17 ah neih a ni a. Lunglei bialah chuan July 1946-ah neih a ni leh a. District Conference aiawh Assembly chu dt 18. Jan 1946-ah a ko leh nghal bawk.
Conference-ah hian Chaiman MacDonald-a chuan politic zirtirna ni pah fawmin, “Ram hi tu ta nge?” tiin a zawt a. Mipuite chuan, “Lal ta, /Sarkhar ta,” an ti a. MacDonald chuan, “Lal ta a ni lo; a chhunga cheng te, mipuite ta, mipuite ram a ni,” tiin a hrilh a (Abraham Lincoln thusawi aṭangin a ni ngei ang). Mahse, hei hian a thil tum kawngah harsatna a siam ta hlauh zawk a ni. Mimâwl ho kha a hal alh a; a ṭhelh leh thei lo a ni ber mai. Mipui ho inhlawm khawm kha thu ber leh lal berah an inngai tawh a. Vai hoin an rawn fuihpawrh bawk a. Lal fathang, sachhiah, Zalen – ramhual hmanga fuihpawrh kha mi nawlpui lawm leh politic hriat dan a ni. Chuvangin, Mizote an duhthlanna tur (self determination) hruai a tumna chu a chhe zo ta vek a ni.
2. Lakhipur Mizo Conference 21-23 Nov. 1946
He Conference-ah hian HK Bawihchhuaka chairman a ni a. Palaite chu–SM Deb (MLA, Assam), DM Dave BL, advocate (Vice President, Cachar Congress), RN Aditya, MA, BL, BA, BD, Mission sap. Heng hi India lam aṭanga lo kal an ni. RN Aditya hi Mizote Kristian ringthar rilrem zawng tura an rawn tirh a ni ngei ang. Mizo palaite chu Lalbiakthanga, MA (Vice President, Mizo Union), Lalbuaia (Treasurer, Mizo Union), Rev. Zairema, BSc, BD (Union Councillor), Pastor Thianga te leh chanchinbumite an ni. Mizoram hmakhua ngaihtuah tur ni reng a, Vai ho khian eng nge an rawn tih, tih hi zawhna a ni.
He lai daih daiha conference an han nei hi chu vai bumna tih a chiang reng mai. An thurel zinga pahnih chiah sawi ang. Mizote lawm zawng tak mai chu:
1. India-in independent a hmuh chuan Mizote, Lushai Hills, Cachar, Manipur, Chittangong Hills Tracts, etc-a mite hi ram khata dah, Mizo tia koh ni se (An thurel dang hre duh chuan REMNA : An interpretation of memorandum of Settlement in Mizoram Page 52 en ni se). Mizote hriat loh hlanin India zawm laklawhtir dan tur duan an thiam em em mai a ni.
2. Mizoram thar chu autonomous-in Assam hnuaiah awm rawh se.
Mak deuh deuh a tam mai. Nov. 1946-ah chuan Lushai Hills chuan India an zawm fel thak tawh. Tichuan, 15 Aug. 1947 chuan India independent chu puan a ni ta. Partition of India, an ti. India mipui nawlpui Hindu leh Muslim community inkarah te, lal chhungkua Princely State-ah pawh buaina a tam em em a ni. India ram chu a buai nuai nuai a, sawrkar lahin Culcutta Celluler Jail-ah nuar ho a khung reng bawk.
3. Mizoram buai 1966
Kum 1966 hian India sawrkar hi a kutkea dingin sawrkar kum 19 chauh a ni a. Chutah, October 20, 1962-ah China nen an han indo leh nghal a. Economics lamin a tuar em em. Kum 4 a vei dawn chauh a, Mizoramin independent an han puang ve leh ta a. India chu a thin a rim hle mai; fighter-in min bomb nghek nghek a. Home Minister Gurzarilal Nanda phei chuan, “Mizoram uihûm lek thlawhna lianin thiar thla vek ila a ni mai, a ram a lawm kan duh,” a ti a ni awm e. India sawrkar chuan Mizoramah Armed Force Special Power Act, 1958 a puang nghal a, Mizote chan a chhe hle mai. Mizo mipui an duh duh an kap hlum a, mi an duh duh a letlingin an khai hlum a, an vua a. Mizo hmeichhia an pawngsual a, sipai officer sualte’n Mizo nula riahpui tur an phût (demand) a; tu man an hnial ngam si lo.
4. Brig. T Sailo a lo chhuak
Brig. T Sailo a zin kual a, India Army ho a kâwm a, an tih tur leh an tih loh tur a sawipui a. April 17, 2007 (Sun)-a min hrilh dan chuan, Bangalore velah hian charity home eng emaw siam ka tum a, mahse, Shillong Motinagar-ah kan ram retheihthlakzia ka rawn hria a, “Chutianga ka ram a awm chuan ka chhuah chhoh a ngai a nih chu, ka ti a,” a ti. India sawrkarin Mizoram ram dang mithmuha a than mawi nan, Mizoram khaw tam tak chu a sâwi khawm a, khaw lianah hmun khatah a dah khawm a. Progressive and Protected Villege (PPV) tiin a hming a phuahsak a. Retheihna chi tinreng hnuaiah ṭâm a tla a. Brig. T Sailo-a’n Gauhati High Court-ah a khing a, a khing hneh ta a. Hruai khawm chu anmahni khaw lamah an haw leh ta vek a ni. Henga Brig. T Sailo hnathawh hi Mizo ram vantlangah hian kan fak tâwk lo hle ka ti a ni.
5. MNF leh India sawrkarin remna an sign
Mizoram chu state puitlingah an hlang ve a, mahse, India Constitution Article 170 (Cl 1)-in a sawi ang state puitling chuan MLA 60-500 inkar an nei tur a ni, tih a ni a; mahse, MLA 40 an rawn hâwn a. Sawifiahna emaw, nakin zel awm dan tur a sawisak lo bawk; a nuihzatthlak hle. Kan state anpui Arunachal te, Nagaland te chuan MLA 60 an nei. Remna ropui tak anga an sawi ṭhin hi belhchian a dawl lo hle. Mizoram state hi thisen man a san ang huin a dinhmun hi a ho ru riau a ni. Tam tak sawi tur a awm a, kan sawi seng rih lo (chipchiar hre duh tan Remna Bu en rawh).
6. Mizoramah Rajiv a lo zin
Prime Minister Rajiv Gandhi, Sonia, Priyanka te chu remna sign hlim tê July 8-12, 1986-ah Aizawlah an lo zin a. Lammuala thusawiah chuan, Mizoramah remna a thleng a, a lawm em em a, Mizoram tan engkim a phalzia a sawi. A nu Indira Gandhi thihna a la rei lo va, remna hlutzia a hria a, a inhawng hle a. Mizoramah Lunglei leh Champhai a tlawh bawk. a Aizawl a lo let leh hian NE Chief Minister Conference a ko nghal bawk.
July 11, 1986 zan chuan, “In state-ah Mizo mi cheng engzat nge awm? An chenna ram luah chin engtiat nge? Mizoram hi state tharah kan dah lut dawn a ni,” a ti a. Tripura CM te, Assam CM te, Manipur CM te chuan ‘Yes sir, yes sir’ an ti vek mai a. “Rawtna ṭha tak tak Mizoram tan siam hun lai tak a ni,” tiin Assam Chief Secretary Jamchong (Zamchawnga), IAS-in a sawi a. A sawi zel dan chuan, Rajiv-a’n Delhi a thlen leh hnu chuan minister ko khawmin, Special Committee a siam a, Chairman-ah Narayan Dutt Tewari, Industry Minister a dah a. Heng minister rualte hi Aizawl a rawn zintir leh a. Interim Govt. takngial pawh an la insiam fel si lo va, Mizoramin thu mumal an nei ta lo. Heng central team lo kalte hnena rawt tur ṭha chu:
1) Chakma foreigner ADC ṭhiah
2) Economics infrastucture development
3) Hydel project
4) Kalkawng, airport, international airport
5) Inner line Reserve ramri
6) Lushai/Mizo District Council tihnun leh, etc.
Mahse, ram hruaitute an inringthûl nge, engmah tih lohin Mizote hun ṭha chu a liam leh ta vung vung mai a ni. Han thlir let vang vang hian kan che ṭha thei lo. A mak khawp mai. Heng hi tualchher politic chu a ni ta a ni.
- C. Vanlal Ruaia. 9862569310