Written by
- J.H Biakmawia

Primary leh Middle school teachers an thatchhe vek lo

School Education-ah kum 10 tal pawh thawk lo, ṭhenkhatte phei chu chu kum khat pawh thawk lote’n Education Department leh zirtirtute namênlovin an sawisêlin an chirhtheh fo ṭhin. An hriat loh nasatzia hre lote’n duhthu an sâm a, tuitanglo takin zirtirtute an sâwt a. Administration lam leh Minister changtu thleng thlengin, thawk tlâk lo hialin an chhuah ṭhin. Zirtirtu hna kum 40 zet ka thawh ve aṭangin famkim lo leh duhthusâm pha lo kan nihzia chu kan pha lo ve, mahse, heti taka chintâwk awm lo lêka sawi ṭhinte hian he hna zahawm (noble profession) hi han thawk ve se la, an phiat faiin an su êng duak duak miah lo vang. Zirtirtute thlavang hauh fo ṭhin hian tun ṭum chu ka ṭhiante (fellow teachers) thin khei zawng tur pawh pehhêl lova phawrh chhuah hnial lovin aw ni ang. Tun ṭumah chuan kohhran school leh independent school tel lovin, sorkar primary school leh middle school te i han hma phawt teh ang.

1. “Kohhran school leh independent school a tam êm avangin enrolment kan chhiat phah,” an ti maw? 

Hei hi thu dik tluantling a ni lo. Sorkar primary leh middle school-ahte hian zirna a chhe êm atin a ni. Zirna ṭha chhuak turin inzirin thawk rim peih se la chuan admit sên loh zirlai an hîp ngei ngei ang. Tuna an thawh ang mai mai hi zawngin pan tlâk an ni lo ve. Teacher indaih loh chhuanlama hmang tur an ni lo ve, tuna an nih ang ang hian tuna an thawh dân lêt thum talin han thawk rim se la chuan, naupang thiam, nungchang dik an chher chhuak ang a, nu leh pate’n an fate an rawn dah sup sup ngei ang.

2. “Nu leh pate’n sâp school an ngaihsan tlat vang a ni,” an ti maw? 

Hei hi a dik lo. SCERT-in syllabus leh textbook a siam hi a chhe lo chauh ni lovin, tun hmaa mi lak chuan ṭha tak a ni. An thiam tur ṭha leh ṭul tak takte belhchhhahin, an nungchang kaihhruaina thleng a ni e. School ṭha chu a awmna hmun emaw, a hming emaw, school uniform tea innghat ni lovin, zirtirtuteah a innghat a ni. Sapṭawng (English) thiam turin kan zirlaibute hi an sitawm lo chauh ni lovin, an ṭha asin. Ṭawng: English emaw, ṭawng dang engpawh mai hi textbook ngawta innghat lova zir thiam theih an ni e. English zawng national & international language a ni a, sawi nêp tur a ni lo; mahse, kan sorkar school-te aṭang hian thiam takin a awm theih (Hetah pawh hian zirtirtu inzir peih, taima leh thawkrim, thiam an awm ngei a ngai a, tuna kan teacher-te hi chuan an peih lo tlat alawm). Headmaster zelthlel tak, a ṭhente phei chu class la peih lo, thiam lo leh an thawhpuite kaihruai zo lo kan ngah em em asin!

3. Heti tak maia sorkar P/S leh M/S tea enrolment a chhia leh class IV, class-VIII pass-te an thiam lo ta mai hi eng vang nge?

Continous and Comprehensive Evaluation (CCE) kan kalpui vang a ni thei ang em? Kum 14 liam ta khan CCE a lo hlawhtlin theih nan tih thupui hmangin Meichher Monthly Magazine May 2012 khan a chipchiar leh duhthawh takin ka ziak ve a; hotute peih zawng a ni lo aniang e, korî a tu lo kher mai. Khata rawtna ka siamte kha tunah pawh hian bul ṭan ila, heti em hi chu kan ni lo deuhvin ka ring. National Education Policy 2020 emaw, CCE kum 15 lai kan kalpui mek te sadai ṭhiat a, Union HRD huat zawng ni si lovin, elementary stage aṭang hian bul i ṭan ang u. Public examinations-a PSLC leh MSLC examination a bo tawh si. A bo hma kha chuan primary school leh middle school headmasters & teacher-te pawh tun ang mai mai hi an ni lo. Extra period, study camp, home visit te pawh an nei ṭhin. Tunah zawng sorkar P/S leh M/S ṭha leh ṭha lote pawh hriat theihna hlimthla a awm ta lo ve. Categorise theih dan berah chuan zirlai engzat nge an neih, tih vel mai mai a ni tawh.

4. Elementary stage i siamṭha ang le

Detention & stagnation tharthawh hauh lovin, public examination conduct bawk si lovin keini India rama 100% literate ni hmasa state hian Director of School Education advices & suggestions ngaichanga Department pûm chhuak ang maia zau taka rilru valh thiam kan neih lai hian bul i ṭan ang u le.

A. PRIMARY SHOOL

(1) Location, distance-a zirin primary school 3-6 (three to six) te chu complex khatah awm se la. (2) Headmaster rintlâk tak pakhat chu lead school-ah appoint ni se la, ani chuan a thawhpui turin teacher pakhat (computer thiam ngei) secretary-ah ruat se la (lead school-a headmaster chu complex chairman niin, secretary atana ruat nen SDEO concerned-in appointment pe thlap se la. (3) Class-IV atan common questions chu SCERT-in bultum se la, exam fee siamin, answer paper pawh print thlapin buatsaih se. (4) Lead school-ah emaw, hmun laili panna remchang berah exam centre neiin, invigilation pawh school tin aṭangin dah ni se. (5) Centre school-ah chuan centralised evaluation neih niin, result pawh centre-in publish se. Result SDEO concerned bakah director pawh thawnin, school tinte copy pêk ni se. (6) Complex tina top three/five te answer paper leh question chu SDEO concerned-ah sealed envelope-in secretary ten thawn se. (7) Complex tina top three/five te answer paper chu SDEO-in ruatin experienced teacher-te’n scrutinise thlap se la, result pawh fel thlapin buatsaih se. Scrutinizer-te’n result bu an siam aṭangin top ten/twenty te hnenah chuan appreciation certificate/certificate of honour pein cash prize pawh SDEO-te’n remchang an tih/an phâk tâwk pek ni ngei se. (8) Hetianga kan kalpui chuan teacher leh pupil zingah spirit of competition nasa takin a tuh ang a, ropui takin quality kan improve ngei ngei ang. Inspiration ṭha a tling ang a, incentive rahbi a ni ang.

B. MIDDLE SCHOOL

(1) Primary school tana chipchiara ziak dawn chuan a thui dawn bakah, repetition a tam dawn a, kaihtawiin ni mai teh se. (2) SCERT leh SDEO te role chu a pangngaiin ni rawh se, class VIII tan a ni ve thung ang. (3) Complex siam, lead school ruat, chairman & secretary appointment pekah pawh tihdan inang thlip thlep neih a remchang lo thei. (4) Khawpui (city)-ah middle school inhnaih te te 3/4 an awm laiin, khaw ṭhenkhatah chuan MS pakhat/pahnih chauh awmnate an awm si. Single school pawh complex nihtir ṭulna a awm dawn a, chutiang single school awmnaa an examination conduct dan tur chu SDEO-te’n an ruat ang. Sawi duh leh sawi tur la tam mah se la, tun atan chuan tawk rih mai se la. Director of School Education tan hna belhchhahna–supporting officer tan chona thar a ni ang. Director, SCERT & supporting officer and staff tan hna hautak tham; SDEO office-a staff kimchang lo tak tan phei chuan ṭulna nasa tak a ni ngei dawn. Headmaster a hminga head ve mai mai tan harhtharna, headmaster inpe zo leh taimate tan phûrawm. Teacher thatchhiate kaih harhna a ni ang a, teacher inpezote tan thu lawmawm a ni ang. Aw le, ṭhahnemngaihna avangin ṭawngkam hriam deuhte pawh a awm thei e, chutiang a lo awm a nih pawhin a dawnsawn dan lo thiam turin chhiartute ka ngen a che u. In fellow-teacher kha ka ni e.

- J.H Biakmawia