Written by
B. Lalthangliana

‘Tawlhloh puan lo chhuah dan’ tih kha

He thupui hmanga Vanglaini, ni 15 November 2016-a mi kha ngun takin ka lo chhiar ve a. A ziaktu hi pa bengvar tak a ni a, a thu lakna Pu Lalrokhama lah hi pa zahawm leh thil hria a ni bawk. Engpawh ni se, ziaktu hmasate ziak dan leh kan lo chhui ve dan tawi deuha tarlan kan tum a ni.

A hmasa berin, a hun hriat nan ‘Silai’ chungchang hi sawi ila. “... Silai chu a kap ta ṭhuai ṭhuai mai a,’ tih leh, ‘Hei kan silai hian min tikhawmuang mai mai a ni,” tih sawi tel a ni a. Europe-ah silai hi kum zabi 15-na (AD)-ah an hmu chhuak a. Kawlho hian eng tikah nge an neih ṭan kan hre thei lo na a, Kawl lal Bayin Naung (1551 - 1581) chuan a body guard Portuguese silai keng 400 a hmang tih kan hmu.

Chin state hmar lama Halkha leh Khawlhring indonaah leh Sunthla leh Halkha indonaah te silai an hman thu upaten an sawi a, hei hi kum 1740 - 1750 vel a ni mai thei; Mizo hnahthlak zinga silai hman thu sawina hmasa ber niin a lang. Lallula’n Zopuia Thlanrawnho a rawt chiam a, an sal man Cherkanga chu silai fung thumin an tlan tih hla hluiah kan hmu a, chu chu kum 1760 vel a nih hmel a, hei hi Mizorama silai a luh kan hriat theih hmasa ber a ni mai awm e.

N.E. Parry chuan, “Kum 1777 hma lamah Mizoten silai an la nei lo,” tiin a ziak a. Rev. Liangkhaia chuan M^nga (Mangpawrha) hian Reieka a awm laiin silai a nei tawh a, ‘Zadeng ka thawm e’ tiin a kap vak vak ṭhin a... a nei hmasa pawl a la ni a,” tiin a ziak. M^nga hi kum 1812-ah a thi a, Silai a neih hi kum 1800 velah dah ila, a dik tawk vel mai thei.

Chuti a nih chuan Pu Lalrokhama thukhawchang hi kum 1800 hnu lama thleng a niin a dah theih a, Tawlhlohpuan lo chhuah dan a sawi pawh hi kum 1800 hnu lam deuh niin a lang.

Rev. Liangkhaia (1885 - 1979) chuan, “Len tl^ng an lo chuan chhuah chuan ‘Dawlrem kawr’... an siam thiam ta a... chu chu rei tak an ching...” tiin a ziak a. Lehkhathiam hmasa Pu Thanga (1883 - 1957) chuan, “... Chutih laia an puan chin chu Puanrin leh Tawlhloh puan niin a lang... mipa chuan r^l an tuk hian Tawlhlohpuan an kawrtawng hak a, chu chu tawlh loh tur tih entirna a ni...” tiin a ziak ve bawk. Hei hi Len tl^ng thlang lama an chen lai bawk a ni.

Pi pute Th^n tlang leh Run lui kam vela an khawsak lai hian an chhehvel (environment) te, boruak leh ruah tui tlaten a zir loh em avangin buh a vui thei lo a, la (cotton) a p^r thei bawk lo a. Chuvangin, hmeichhiain siapsuap an feng a, mipain hnawkh^l an inbel a, an culture a hnungtawlh duai a, heng hun lai hi kum 1250 - 1400 AD vel a ni mai thei. Thlang an tla zel a, L>n tl^ng leh Ṭiau inkara an chen lai pawh a ṭha deuh a. Tichuan, buh a vui thei a, la a p^r thei a, an culture pawhin hma a sawn ta hle. A hma lama kan sawi ang khan silhfen te pawh an lo puahchah thei leh ta a; heng hun lai kum 1450 - 1700 AD vel niin a lang.

Hetianga Mizo history uluk leh ngun deuh taka kan zir a, kan chhut leh, ziaktu hmasate sawi aṭang te hian, Tawlhlohpuan hi pi puten Ṭiau an kan hm^, kum 1700 AD hma lamah khan an nei tawh a, an tah thiam tawh a, an lo hmang ngei tih kan ring nghet a ni.

- B. Lalthangliana