Written by
- HC Vanlalruata

MIZORAMAH COVID KAN HLAU ZUAL BIK EM?

Krismas hma lawk khan hnamdang sipai officer lal tak pakhat chuan Mizoram mipui chu hri léng laka an fimkhur dan ‘min fak der’ luam rualin “In hlauh dan hi a lutuk deuh, in hlauh dan em em hi India ram hmun dangah an ching tawh lo,” tih tlukin kan ṭhian chanchinbumi ṭhenkhate nen kan bulah a sawi chhuak a. Kan rilru tihnat a hlau deuh na-in, Covid-19 hri hi kan hlau uchuak deuh nia a hriat thu erawh chu sawi a chak hle tih a lang reng mai. Hei hi Mizoram pawn lama chengte’n min hmuh dan tlangpui chu a ni a. He hri hi kan hlau lutuk deuh bikin an hria a ni ber mai. 

Kristian tamna state ve tho Meghalaya-ah chuan, nikum October thla aṭang khan sakhaw biakna hmuna inkhawm hi an lo phal tawh a. October ni 25-a sakhaw biakna hmuna kalkhawm dan tur kaihhruaina (standard operating procedure) an siamah chuan, Kristian Biak In chhungah mihring ṭhu thei zat hmun thum a ṭhen hmun khat ṭum khat a inkhawm phal a ni a. Entirna’n mi 500 len theihna Biak Inah chuan mi 160 bawr vel an inkhawm phal a ni a. Inhnaih taka ṭhut phal a ni lova, ṭhutthlengsei pakhat awl zel tura ruahman a ni bawk. Zai laiin hmui tuam tur, tih te leh upa lam chu inkhawm lo zawk se an duh thute tarlan a ni. Meghalaya sorkar hian December ni 21 aṭang khan an state chhunga zin mite luh a phal tawh bawk. 

Mizoram aṭanga hla lo te, Assam state chhunga khaw pakhata rawng­bawltu kan nau pakhat chuan, October thla aṭanga an inkhawm tawh thu a sawi a. Krismas leh Kumthar lawmna ruai pawh an ṭheh a, Krismas leh Kumthar khan Biak Inah inkhawmin, zaikhawmnaah pawh an zai-in an lâm nasa hle tih a sawi bawk. An chhehvel a cheng hnam dangte ang thovin helaia awm Mizo hnahthlakte chu an khawsa ve mai niin a sawi a ni. A sawi dan chuan helai bialah hian hri kai chu awm tam ve tho mahse inkhawm ṭhin hi chu a ngai deuh vek an nih avangin Biak Ina inkhawm vanga hri a darh tak chiam a awm lo a ni. 
Keini hian kan hlau zual bik em tih hi zawhna chhan harsa tak a ni hranpa lova. Mipui mimirin kan hlauh zualpui kha chu a reh tawh a, tunah hi chuan mipui zinga a tam ber hi chuan an hlau bik viau tawh lo. Krismas dawn hnaih a Aizawl khawpui leh district hmunpui danga thil lei tur kal innék nasatzia en khan, chuti takin mipui hian Covid-19 hri hi an hlau tawh lo tih a lang chiang viau mai a. Inneih leh mitthi vui inkhawmnaa kal kan tam dan en pawh hian a chiang em em a ni. 

Chhungkua leh ṭhianzaho intihhlim kan duh a, man chawia intihhlimna hmunte khar a ni si a, khawpui chhehvela luikam a lûn em em mai a. Kawngpui dunga lirthei a kal a, kawngkama ei leh in an ken, eikhawm hmuh tur a tam em em bawk. Mipui mimirin he hri léng kan hlauh em em hun kha chu a liam tawh a ni. Chutiang a nih lai chuan sorkar lam aṭanga inzirtirna-ah hian insawiṭhaihna a la tam viau thung a. Sorkara kan hotu ṭhenkhat hi chuan hripui léng hi khawpui lirthei tlan tihtlem a kawngpui tihthâwlna atan an hmang ni berin a lang ve bawk a. Ṭhenkhat phei hi chuan hri léng hi a reh mai ang tih an hlau emaw tih turin, insawiṭhaih an la uar a, hriléng hi ṭhenkhat tan chuan sumhnar ṭha tak a ni emaw ni chu tih palh awl a ni. 

Pathianni a lirthei chhuah kan han khap burh mai pawh hi, Kristiante ni thianghlim a hri kai a awlsam vang ai mahin, ṭhalaite hlimhlawpa an chhuah theih lohna atana thiltih a ang hle a, hri darh tur venna lam a kawk hranpa-in a lang lem lo. Tam tak chuan zan lam pawn chhuah khap hi India ram hmun dangah an ti ve reng emaw kan ti ngawt a, an tih lohna a lo rei tawh hlawm mai. India ram khawpui lian ṭhenkhatah chuan kumhlui thlah zan khan pawn chhuah an khap ve a. Khawpui lianah hian kumhlui thlah zan hian mi a sing, a sang tél a punkhawm chiam an ching ṭhin a, chu chu hri darh chiam theihna a ngaiin zan pawn chhuah hi an khap ni maiin a lang. 
Aizawl khawpui leh district hmunpui a zantin maia pawn chhuah khap ang hi chu India ram hmun dangah an ti tawh lo. 

Chubakah lirthei intlanchhâwk hi kan uar ta em em a, lirthei tlanchhuah tlem theih dan tur ngawt hi kan zawng ta emaw tihtur a ni ta. Chawlhkar khata lirthei vawi khat tlan loh zel aṭangin tunah chuan ni 6 chhunga ni 3 emaw, ni 2 emaw tlanchhuah theih loh zel turin ruahmanna kalpui a ni ta a. Hei hi chu eizawnna atana lirthei hmangte tana phurrit leh hlohna tling khawp a ni ta. Hriléng avanga rei tak hnathawhpui thei tawh lo an nihte kha hriatsak a ṭul khawp mai. Hri darh chiam thei anga insawiṭhaihna ruala lirthei tlan chhuah dan khuahkhirh nasa ta lutuk hian ṭangkaina a nei hranpain a lang lo. Inkharkhip an puan hlim emaw, hunpui dawnah emaw hri kai thei leh kaidarh thei thil lei tur mipui kan innek tulh tulh reng thova, chutihlaia hri kai darh thei vea hriat loh, lirthei tlan dan lo khuahkhirh nat lutuk hian ṭangkaina a neih pawh kan hre hranpa lo.

Natna engpawh mai, hritlang satliah thlengin kai loh hram a ṭha a, chumi atan chuan fimkhur pawh a ṭul. A lova luakchhuaka hlauh leh inkhuahkhirh nasat hi ṭul lo chin chu a awm a ni. Hri léng hi a darh kan hlau tak tak nge kan ṭhalaite hlim sahãwk tur leh khawpui kawngpui dunga lirthei tawt tur venna atana remchangah kan hmang mai mai tih pawh hi ngaihtuah tham a tling a. Rambuai lai ang mai a zan dar 8 aṭanga pawnchhuah pawngpaw khap a, rethei zawkte thleng pawha sum tam tham tak kan chawitir ṭhin hi chu hri léng zel tur venna atana ṭangkaina nei hlek lo a ni.

Hetiang ni lo hian sorkar laipui leh ram pum huap mithiamte’n hri darh zel tur leh kai lo tura invenna atana tihtur leh tih loh tur an duante hi state dang ang bawkin hmangin zawm ve ta mai ila. Uchuak lutuka mihring rapbet zawng leh, na lutuka inkhuahkhirh zawnga kal hi chu tihtawp a hun ta hle mai. Biak ina inkhawm chungchang hi chu kohhran hruaitute’n an ngaihdan la rawn sawi se la. Inneih leh mitthi sawngbawl dan pawh khawtlang hruaitute’n la bawhzui se. Mipui mimir chungchangah hian heti lutuka chêp a inkhuahkhirh hi hri darh tur venna lam aiin thuneihna ṭul lo taka lek a ang tawh viau a ni.

- HC Vanlalruata