Written by
T.Sena Dinthar Veng

HMAR AM NGE HMAR(H) AM?

Vanglaini chanchinbu 10.12.2020 (December)-a chhuakah khan Hmar Am nge Hmar(h) Am? tih thupuia hmanga Dr. Lalsiamhnuna thuziak kha tlem han tuihnih ve ka duh a. Hmar Am leh hmar(h) Am tih hi hmar hmeichhe pawnfen tihna a ni ve ve a. Hmar(h) am tih hi ṭawng Upa zawk a ni a. Hmar(h) tih an hman chhung zawng chuan hmarh Am tiin an lam ṭhin. Hun a lo rei zel hnuah chuan a tawpa ‘h’ hi an paih ta a, hmar tiin an lam ta a ni. Hemi ṭawng an hman hnuah tawh hi chuan tuma'n hmarh am ti tawh lovin hmar am tiin an lam ta vek zawk a ni.

Hmar chanchin lehkhabu ziak hmasatu Hranglena chuan hmarh tih hi mipa leh hmeichhia tukkhum lama sam zial tihna mai a ni a ti. Chumi hnuah chuan hmarho zingah nula hmelṭha em em mai Zawltlingi a lo piang a, a pumrua a lianin samte a nei ṭhain a sei em em mai a, tukkhum lama a zial chuan rit a ti lutuk ṭhin a, a bek sam tawn tawn chu a phiar a, a chal lamah a kai chho a, a suih a, a sam chu a khim ta a ni. Chutia nula hmelṭha ber maiin sam a phiara a khim ta chu Hmar hmeichhia zawng zawngin mawi an ti a, an sam chu an phiar a, an khim ta ṭheuh mai a. Chuta ṭang chuan Hmar hmeichheho chuan tukkhuma sam zial tawh lovin an sam phiar ve chu chhip lamah an khim ta vek a, chu chu a ni Mizo hmeichhehoin hmar hmeichheho hmar sam phiar kan lo tih tak ṭhinna chu. Hmarhoin Zawltlingi an phuahna hlaah chuan heti hian an phuah:-

‘Zawltlingi bahsam a ṭha Aman khim ta ngai’ tih hla hi Hmarho chuan an nei a ni. He hla thu hi hmar ṭawng a ni na a, Mizo ṭawng nen danglamna a awm miah lo zu nia. Hranglena sawi zel dan chuan Hmar nula hmelṭha Zawltlingi chuan a rukin ngaihzawng a lo nei a, a nute a hrilh ngam si lo a, a pum a tina der a, inah a awm a awm ta mai a. Chu chu a nu leh pate'n an han hriat chian chuan pum naa hnathawk thei lo ni lovin ngaihzawng nei lungleng hnathawk peih lo a ni tih an hriat chuan Hmarho zingah chuan ngaihzawng nei lungleng hnathawk peih lo pumte tina dera in awm in awm maiho hi a ruh langa sawi râwt duh si loin mi hnena an sawi dan chuan ‘a zawltling vawn nat’ a nih saw an ti thên ṭhin. Zawltling vawn nat an tih chu hnathawk peih loa pum tina dera awm awmho nula an ni emaw tlangval an ni emaw hengho hi an ni.

He Hmar ṭawng upa hi kan naupan lai chuan Mizoramah pawh mi tam takin an hmang ṭhin. Tunah chuan zawltling vawn nat tih hre lo Mizo kan tam ta hle awm e. Mizo hmeichhe incheina thawmhnaw ṭha lampang hi han bihchiang dawn ila. Hmeichhiain ka thuam an tih ber chu ‘Ṭingthul’ hi a ni a, pasal an neihin thul chu an rawn chhawm a, thul chhungah chuan ṭing la duangte Puan hlap, puan mawl an tihte, puan dumte, pawn rinte, pawnfen hunpui ni khuaa an fen chhuah ṭhin ber Kawkpui zikzialte Lenbuangṭhuamte hi a ni a.

Ka nuin a nu ṭingthul a rawn chhawm zel ka hmuhah chuan Lenbuangṭhuam leh Kawkpui zikzial hi ṭing a dung leh a khamphei rawlhah an hmang a. Pawnfen pakhat zawkah chuan la varin Lenbuangṭhuam mawi takin an zep a, pawnfen pakhatah chuan ṭing dum hlanga tah zingah khan ramhnuaia Kawkpui kan tih ang zik inzial mawi tak mai chu la varin an zep bawk a. Di sul tih ang reng vel hi chu he an pawnfen ṭha pahnihah hian engmah an zeh tel ka hmu ve lo. He Mizo hmeichhe irawm chhuak anmahni incheina tur atana ngun taka an lo duanchhuah tawh hi tunlai ṭhangthar tam tak chuan Lenbuangṭhuam leh Kawkpui zikzial pawh hre hrang tawh lovin an thusawinaah leh an lehkha ziaknaahte Hmar Am tih hi an tilar ta em em mai a, hei hi Hmarhovin an lo nei ve a, Hmar am an ti a nih chuan a dik tho a, amaherawhchu kawkpui zikzial leh Lenbuang ṭhuam hi chu hmanlai Mizoten Hmar Am tiin an lam ngai lo a, Kawkpui zikzial leh Lenbuangṭhuam ti vekin an sawi ṭhin a ni. Kan Mizo ṭawng dik tih Thupuia hmanga lehkha ziak hi kan hmu tam khawp mai a, kan Mizo hmeichhiate incheina thawmhnaw ṭha Kawkpui zikzial leh Lenbuangṭhuam hi Mizo ṭawng dik a kan ziak dawn a nih chuan Hmar Am tia ziak tawh lovin hmanlai kan Pi leh Pute'n an lo lam dan dik tak Kawkpui zikzial leh Lenbuang ṭhuam ti hian i ziak tawh ṭhin ang u.

T.Sena Dinthar Veng