Written by
David M. Thangliana

Demonetisation A Ṭhatna leh a Ṭhat lohna

Mithiam chu ka ni lo nain layman ang pawha tuna kan demonetisation ka hmuh dan tlem thailan ṭul tlatin ka hria a. Ril tak leh thui taka sawina tur ka nei lo nachungin a tawi zawngin tuna central sorkarin Rs 500 leh Rs 1000 note a tih thih a, Rs 2000 note a rawn tihchhuah thar hi a ṭhat leh ṭhat lohna sawi han tum ila.

Thil tum (objective) - Pawisa tih thih hian thil tum chi 3 a nei a. Chungte chu -

1. Chhiah awl duh vanga sum chheprelh tih tawp;

2. Pawisa lem tih tlem a, rikrap pawl chawmna leh pawisa lem vanga ram chhung sum dinhmun (economy) tihchhiatna tih tawp leh

3. Sum fai (cash) hman tih tlem a, cheque leh electronic banking system a mipui hruai luh te an ni.

Heng a thil tumte hi ram leh mipui tana thil ṭha tak, ram leh mipui a hmasawnna duhawm tak thlentu turte an ni. India mipui tamzia leh felfai taka inrelbawlna nei lo sumdawnna leh sum hmanna (unorganized sector) a lenzia uluk taka chhut a, ruahmanna fel tak siam hnua demonetisation hi kalpui chu nise mipui mimirah harsatna hi a thlengin a rinawm lova. Harsatna a thlen loh chuan sawiseltu pawh an awm lo ang.

Chhut chian loh avanga

ruahmanna fel lo

India ramah hian mihring vaibelchhe 120 chuang kan awm tawh a. Heng thingtlanga chengte chu sawi loh, khawpui a khawsa chhungkaw tam tak hi bank kal tlang lova sum fai hmang an ni a. Heng hote tawrhna tur zawng zawng hi uluk taka lo chhut lawk chu nise pawisa tih thih hian tun ang em emin min nghawng nain a rinawm lo.

Chu lo lehah chuan chhiah awl duh vanga pawisa chheprelh hi economist-te chhut dan chuan India rama sum leng vel aṭanga za zela 6 chauh a ni a. Za zela 6 chauh hai chhuah nan tunah hian India rama sum leng vel za zela 86 chu tih thih a ni ta burh mai a ni.

Harsatna thlentu dang leh pakhat pawisa duh khawp print lawk awm lo hi a ni. Pawisa note tih thih a nih dawn chuan a thlakna tur tam tawk lo neih lawk hi tih makmawh a ni a. Mamawh ngawih ngawih tur, Rs 100 note chu sawi loh, note thar Rs 2000 pawh duh khawp India sorkar hian a lo chhu khawl hman lova. Mizoramah phei chuan a tira nikhata mi pakhat zelin cheng 4000 thleng theih tih pawh bank hovin sum an neih loh avangin cheng 2000 te tein an sem rual a. Rs 4500 thleng theih tura thleng theih zat tihsan a ni pawh khan kawngro a sum lo hle.

Thingtlang lam bank, Rural Bank leh Apex Bankte’n sum an neih loh avangin thingtlangah phei chuan thleng ngaihna a awm lo a ni.

Tunah hian India hian Reserve Bank of India enkawl pawisa note chhutna hmun thumah a nei a. Heng hian note zawng zawng, cheng 1, cheng 10, cheng 20, cheng 50, cheng 100, cheng 500 thar leh tuna lo chhuak thar cheng 2000 thleng hian a vaia chhut khawmin kum khatah cheng vaibelchhe 2600 vel an chhu thei a. Hetia pawisa note tih thih a nih a, a thar tihchhuah a nih hian India mipui hman tur pawisa note chi hrang hrang mamawh hi a vaia belhkhawm chu cheng vaibelchhe 14,000 vel niin economist leh bank hnathawkte chuan an chhut a. India rama daih zana ma-mawh phuhruk tur chuan RBI pawisa chhutna khawlte hian kum 4 emaw, kum 5 emaw pawisa note hi an chhut char char a ngai dawn niin an sawi. Economist leh mithiam dangte sawi hi a dik a nih ngai chuan kalphung pangngai chuan kan kal mai dawn lo tih a sawi ngam a ni.

A nghawng ṭha lote

Pawisa tih thih buaih hian phai lama loneitute chu nasa takin a nghawng nghal a. Thlasik thlai chin hun a ni a, thlai chi leina pawh an nei lo. Industry chi hrang hranga hnathawkte leh nitin inhlawhfa chawpa hnathawkte chuan hlawh lak tur an nei lo bawk a. Pawisa thleng theih zat a tlem vang leh pawisa nawi a tam tawk loh avangin thlai zuartute chuan an thlaite chu hralh ngaihna hre lovin ui em em chungin an ti ṭawih lo thei lova. Ruahman lawkna a awm loh avangin Automated Teller Machine (ATM) nuai 2 awm zinga a chanve aia tam mah hman theih loh an nih bakah a hman theihte pawh pawisa awm loh avangin khawl ṭha tak, hman tlak lohah an chang a. A hman theih chhunte chu an lun em avangin mahni pawisa lachhuak tur pawhin zan khuaa intlar a ngaihna te pawh a awm hial a ni.

Thil pawi tawp khawk chu pawisa tih thih denchhena mi an chiai a, an rilru buai a an hriselna chhiat phah a nunna hial mi 40 bawrin an chan hi a ni. Demonetisation-in a khawih pawi hi sawi tur tam tak a awm ang, mahse duh tawk mai ila.

Demonetisation hian

democracy a kalh em?

Pawisa hman lai tih thih hrim hrim hian democracy emaw, kan Constitution chu RBI Act te a awm avangin a kalh kherin a rinawm lova. Ama’rawhchu bank a kan dah, kan sum ngei ngei hunbi tiama lak chhuah theih zat sorkarin min bituk hi chu kan zalenna rahbehna chikhat niin a lang.

Tun dinhmunah hian ṭum khatah emaw, karkhat (hei pawh hi a kar ang ni lovin kan lakchhuah aṭanga ni 7) chhungin Rs 24,000 passbook/ cheque hmangin mahni account aṭangin a lak chhuah theih a. Ṭum khata cheng 40,000/ 50,000 mamawh tan chuan tih ngaihna a awm der lo, midang sum a puk te a nih ngawt loh chuan. ‘Cashless system’ an tih mai, sum fai hmang lova cheque leh electronic bank transfer hmanna lamah India Sorkar hian min hruai luh a tum tak tak a nih chuan ni 7 chhunga lak chhuah theih zat hi a tisang chhovin a rinawm lova. (A tisang a nih chuan a lawmawmah ngai ila). Hetiang a nih reng chuan miin bank-ah pawisa dah lovin in lama kawl an thlang mai ang tih a hlauhawm khawp mai. Bank kaltlanga sum chelek tura sorkarin min hruai a tumna hi a ni lo lam zawngin a hawi ve daih thei.

Pawisa chheprelh leh

pawisa lem a bo a rinawm lo

Sawi tak ang hian miin a duh anga ama pawisa ngei bank aṭanga a lak chhuah theih loh chuan a kuta pawisa fai lo lut ang ang kha in lamah a dah ṭha hmak hmak ang a. Sumdawng, pawisa fai ni tina dawng ṭhin tan phei chuan reilotea sum fai kawl ṭeuh kha thil harsa lo tak tur a ni. Hetiang hi a nih chuan sum chheprelh chu a awm leh ngei dawn tih a chiang sa a.

Entirna pakhat han tarlang i la. Ka fapa chu college ṭha ve taka luh tir ka duh a. Mahse chu college principal chuan cheng nuai hnih a phut tlat mai a. Cheque-in a la duh si lova. Ka tan chuan sum fai zawn mai loh chu tih tur dang ka nei lo. Sum fai kawl tur chu dawrkaite an ni a. Dawrkai pakhat, sum fai nei tura ka rin hnenah ka va kal a, a ni chuan cheng nuai hnih chu sum faiin a lo nei ngei mai. Mahse cheque nuai hnih man leh sum fai nuai hnih kha thleng a lo phal lova, hlep neih a duh tlat mai. Sumdawng tan bank a pawisa dah luh chungchanga harsatna a awm loh avangin kei chuan cheque nuai hnih leh singkhat man ziakin sum fai cheng nuai hnihin sumdawng chuan min thleng sak ta a. Chu cheng nuai hnih chu college principal hnenah chuan ka va pe ta a, chu sum chu sum chheprelh, chhiah awlna, ‘black money’ an tih chu a ni ta der mai a ni. Hetiang deuh hian black money chu reilo teah a awm leh thuai ang ti ila kan tisual lutukin ka ring lo.

Pawisa lem chungchangah pawh pawisa note hlutna a tam poh leh a lem siam a manhla. Tun hmaa awm ngai lo, cheng 2000 note alo awm takah chuan reiloteah a lem chu a lo chhuak leh vat mai ang tih hi rinhlelh chi niin a lang lo. Note hlutna a tam poh leh chheprelh a nuam a, a lem siam pawh a hlawk zawk a ni.

- David M. Thangliana