Delhi Police-ah kum li (Tawnhriat leh tih tur a tam)
Tawnhriat phurrit hmasa ber, PM Indira Gandhi venghimtu tur, Delhi Police sub-inspector Beant Singh leh constable Satwant Singh ten lainatna nei hauh loa an kah hlum thu leh a nghawng, Anti-Sikh Riots zuan khum a ṭul ta zawk. Delhi, national capital ‘Shake-up’ lian ber leh hmasa ber chu Prime Minister thar atan a fapa, Rajiv Gandhi thu tiamtira lak luh a ni, tlai dar 6 hnu deuh chuan khaihlak rei lo thei ber angin. Independent India ram leh a mipuite tipumkhattu atan leh humhim turin thuneitu sang ber sorkar Prime Minister nei loin awm chi a ni lo!
A hnuai lam pawh a nghing. Delhi LG, PG Gavai (no relation to CJI BR Gavai) a chhuak, a aiah Home Secretary MMK Wali a rawn LG. Kan Police Commissioner SC Tandan a chhuak a, a aiah Bombay Police Commissioner SS Jog a lo lut. Delhi Chief Secretary Virendra Prakash a chhuak a; a thlaktu leh a hnuai lam zel chhuak te, lo lut tharte sawi vek lo mai ila. Tih tur ṭul hmasa lam i hawi nghal vat zawk ang le.
Sawi tawh angin, buaina lian leh hun khirh laiin Police indaih loh lutuk pawizia leh an hlutna mi tin tan a fiah chiang kuau ṭhin. PM thar Rajiv Gandhi khan a nu ruang vui liam hma hma khan hmua hriain a paltlang a, a hlui hma a sârhû lai ngeiin tih vat turte a rilruah a khat liam a ni ang. A normal duty ngaihthah chuang si loin, a priority sang ber zingah ‘Delhi Police Overhaul’ a dah. Commission lianpui leh Roport Bu lianpui a duh ve lo! Tih thuai vat zel (phata phat = fata fat) a duh a ni. Committee tereuhtê a siam a, top Police chief pathum (group of three) a ruat a, an duh chuan mi dang (invitee) an sawm thei. Director IB, DG BSF leh kan CP te, MHA-a Director Vineeta Rai, IAS (RR-1968) chu an Secretary a ni nghal mai.
Delhi Police revamp dan chu system structural, personnel, communication, Police Control Room & Patrol Vans – Training, Welfare and Housing, in short over-all upgradation and modernization. Of course, security of VVIPs. Fiah bawk, tawi bawk sia Sap ṭawnga ka ziak hi keima hriat dan leh remchang ka tih vang maia khitia ziak khi ka ni. Pu Rajiv Gandhi khan a rinte hi a ring thei khawp mai. Terms of Reference emaw a bituk thu CP emaw Vineeta emaw khan an sawi ka hre ngai lo; kan thawk ve mawp mawp a ni mai!
Chawlhkar tawpah an report an pe lut a, PM-in a lo en a, a thutlukna chu Thawhṭanniah a lo chhuak a, kan bawhzui vat vat zel a ni mai. Chawlhkar khat-ah vawi engzat nge an thutkhawm ang, eng ni berah nge bituk a awm lo tih erawh a thuin(verbal) kan hre ve a ni mai.
Police station tihpun a ṭul. Police van ṭha zawk leh tam zawk thuam ṭhat nghal a ṭul; kan bawhzui nghal. Unit hrang hranga level hrang te te-ah mihring awm belh vat a ṭul. Tih theih zel tura ngaih a ni a, kan ti zui nghal mawlh mawlh zel bawk. Mizoram UT lai vela ṭawngkam lar tak ‘Money no problem’ ang kha kan chang! Dil chuan hmuh nghal. Keini justify a ngai mawlh lo leh zel! A hahthlak eltiang nâ a, a nuam ve tlat tho mai, kut kan lo thlak ve thei a!
Tichuan, sakhi ngalah a vun leh a hmul a bet, hnial hrât aw râwl chhuah chang suh i, Addl. CP dawrzawn chanve zat lek zingah ka chan (Admin) a rit leh ber, hnial rual lohin. Hetiang hun rei lo te hi IPS-a ka chîm san ber ve chhun niin ka hria. Kum 1975 anchhe sernung (stigma) nawhrehna remchang ṭha lutuk Siamtu remruat vek a ni. Kaihruaitu leh thawhpui ṭhate’n min hual vel a. PM Rajiv-a duh hmanhmawhte tipuitlingtu berte zingah kut ka thawh ve thei nia! Kei chu e, Delhi tlanga mahni tawtawrawt hâm ka ni a, Mizo IPS ropui zawkte aiin ka hâm ring zawk ta mah mah! Ka awmna leh nihnain a zir vangte pawh ni fa hmiang.
Fact check dâwl zo tur ka sawi em ka inti ve ṭhin. 1985 hma chuan Delhi Police patrol van chu chaurau tak (disarray)-in a lo awm. Jeep hmang phawt, trekker enchhin chu tihtlak loh, ambassador car siamṭhat harsa, part original-in daih lo, duplicate fuh thei mai lo. Sawiin a siak lo! Awm tur 60 aiah 100 tal tul chu kan ûm. Wireless leh phone connection nen, area siam felin an bial an vil hneh zui ta. Police Control Room (PCR) tilianin kan thuam chak thar a, chhawng thum (shift) kan siam thei. Police-in mangang, ṭanpui ngai an ngaihsak zui (response) rang thei zui ta zel bawk. Constable pangngaite technician-ah leh operator atan crash training kan siam a, communication a phuisui thuai thuai thei bawk. Hetiang lam hi kan UT hlim laia kan chet vel dan kan chhawm a ni. CP Ved Marwah khan a hre chiang.
Zêp lohah chuan engkim (facts and figures) sawi theih a ni lo a, ka hre seng tawh hek lo (not at finger tips now). Tumtlang deuha sawi pawh a awlsam lo. Police station 66 awm sa kha 100-ah kan siam ta bawk. Police post tih police station remchang awm nual mah se, a thar hlaka siam ngai a awm nual a, in remchang luah hawh (hired on rent) a ṭul nual. Police personnel (manpower resource) indaih zawkna tur recruitment leh training bawhzui chu ṭul zual leh hmanhmawhna tur bawk. Mizoram IR Battalion hmasa ber lak ang khan regional leh community representation ngaihtuah tel tur a ni. Delhi Police chu ram pum huapzo police an ni si a. 1984 October-a ka zawm khan 35,000 an awm a, 1987 chuan 48,000 awmin a hriat. Mihring leh lirthei lut leh chhuak nasa takin an pung reng bawk.
VVIP security pawh lian tham taka bawhzui nghal a ṭul. Delhi khawpui hi Foreign High Commission leh Embassy zawng zawng hmunpui a ni. Foreign Heads of State/Govt an lo zin deuh reng reng lehnghal; venhim ngai apui an tam lutuk. Car ṭha leh rintlak 60 aia tlem lo DCP Security hote duty-a hman atan hire a ngai reng bawk. PM Rajiv-a security bik tak kha a hautak zual. Special Protection Group (SPG=Black Cats) pian chhuahna bul ni tain ka hria.
CP Ved Marwah nuam tih zawng, ‘hnuaia thawkte kaisantir’ i sawi tawh thung ang le. Kei pawhin zir nuam ka tih zui chu! Siama, SP aṭanga DIG kaia kan lawm aiin, constable-in head constable a kaiin a lawm zawk daih tih ka hre tawh a ti. Ka ringhlel lo. Thla thum dan lek lek hian head constable, ASI, SI leh inspector vacancy zat min zawt ṭhin a, rei vak loah routine exercise-ah kan hmang ta. Unit tinin an dinhmun min hriattir tur ka ti a, ngaiah an neih zui ve mai.
Hei ai pawha dangdai (extraordinary) chu ‘Selection of Policeman of the Month – leading to Promotion to the next higher rank.’ CP Marwah-a administration-in ‘head and heart’ a kuah kawp tak zet. Huaisena lal ber ber i ti ve ang. Delhi LG hlui MMK Wali chuan ‘Iron hand with velvet glove’ tiin a Memoirs-ah PM hlui Indira Gandhi a bel mawi! He scheme hi ama original ir-awm chhuak a ni a, colonial ruler rimte a nam. Mahse, Delhi Police (rank and file)-in an ei tui! Kan constable leave (chawlh) hmang laiin an khua robber gang hotupa an man ṭuma huaisen taka hruaitu ber a nihzia sawina leh a reward dawn order copy nen a lo kir chu, Policeman of the Month-ah puan a ni a, head constable-ah kan kaisantir. He scheme hi out of turn promotion, merit based a ni. Amah vek CP Marwah hi Indian Police Medal for Meritonous Service min neih theihtirtu (1986) a ni. Ngaihtuahna tumtlang, a hote kuta detail dah thiam leh a tawk chauha vil zui thiam, Advisor to Governor, J&K, Governor state 2 lai awp thei ta a nih kha! Ka kawng min siam nawmsaktute sawi hi a dikin a ṭha ka ti a, a sei leh mai zel.
RAW aṭanga Arun Bhagat (1961 – RR) a lo luh ve takah khan Addl. CP Admin-charge a chang ta a, kei Armed Police leh Training-ah ka awm ve ta a. 1972 UT laia ka lo thawhrimnaah ka cheng thar leh. Jamuna luiral lehlam East District ram ruak zaupui mai chu Delhi Police Firing Range atan min buatsaihtir leh ta a. Ka tâp nileng leh deuh fo mai. Re-organisation, improvision ang deuh roh hi ka tha ngeih zawng riau reng mai. Bul tet tawt zalenna ram ang maia hnathawhna remchang a ni. Kum 1966-ah Namrup piah hla tak, Nagaland (Wokha) ramri bula Range Firing km. 55-a hlaa kan va neih ang khan 1987 chuan chutianga hla Rajasthan-ah firing practice leh a ngai! Delhi Police dinhmun chu! Kan inchhuah nêp leh lutuk dawn alawm maw le. Rashtrapati Bhavan luh hma lawka Foreign Minister Natwar Singh tlan pelh vangin Ved Marwah-in Delhi Police a chhuahsan a ṭul a, a aiah Raja Vijay Karan a lo lut. Heng thil hnu lawka Indira Gandhi Velodrome-a function a zawh khan Ved Marwah car koh chhuah ni mai ta hek lo, an nupa chu ka official car-in ka thlahtir hmasa a, keini chhung chuan an lo kir kan nghak ta. Hun inlum-etna Delhi chu!
Delhi Police-a luh a harsat ang, a aia harsa zawk mah chu sawi loa ngawihpui hlen thei ka ni lo. Ka nihna chiang taka lan chhuahtir a ngai. Keimah leh ka chhungte tan, Mizo inti zawng zawng tan ‘Hmuhsit leh diriam’ nih ka duh lo tlat alawm le!!
Mizo Peace Accord 1986 June ni 30; Mizoramah IGP, HQ-ah 1988, August 28-ah. India leh MNF inrem hnu kum hnih zet hnuah independence suala hel zawng zawng sual tinreng (all crimes) ngaihdam vek hnuah, Mizoram state puitlinga hlankai hnu leh inthlanpuia MNF sorkar kum khat aia rei a din hnuah chuan.
Pu Laldenga a sawi lan loh theih loh. Mizoramah Model Police din a duh. Hmanrua atan min duh, a dil hlawhchham. Elsênna ang reng atan C. Khenglawt, SP kha DIGP-ah a kaisantir! Chhawna (Chhawnchina Khenglawt) hi CS Surendra Nath leh Brig. Randhawa, IGP khan min um chhuahna rahbi atan SP-ah an lo kaisantir tawh. 1976 tawp lam Pu Ch. Chhunga te sorkar tawp lam khan. Puk lehlanga inbihruksiak te pawh kan ang deuh?
PM Rajiv-a khan Pu Denga kha DO letter-in ka chungchang a khar hnan, hetiang hian: It is considered not expedient to post Shri Siama to Mizoram. Pu Denga’n min hmuhtir chuan zah tak maiin, lo ngawi hmiah u la, keimah ka han che ve tawh ang e ka ti a. Engtin tih min zawt let lo. A thil hriatthiamna level a lantir thiam ṭhin mang e!
Representation through proper channel-in ka siam a. Level tin personal interview nen ka um zui a, MOS Home P. Chidambaram thlengin. Sawi lan tawh ang khan Special Secy. PP Srivastava khan min chinfelsak a, 1988 August ni 5-ah ka Mizoram posting order chu a chhuak ta. Kan CP-in Independence Day zawhah kan release ang che a ti a, ni 18-ah min release ta. Delhi Police-a luh leh chhuah hi ka tan chuan nasa taka sual chhuah a ngai. Chhuahsan nana ka representation ka buatsaih kha ka uluk tâwpkhâwk. A logic, a factual-in appealing bawkin ka ngai a, ‘first throughout my service’ a ni a, ka ngai classic ve deuh reuh! Ka interview apiangin ka chham chhuak ziah. Cadre-mate te duh loh, keia tan home state posting tih te, chhungkuain kan tuar rei nasa lutuk–ka fate pathum zirna thlengin ti tein kum tawp hma ngeia Mizorama awm tawh (in or out of service) ka duh, ka thlang fel ka ti ṭhin!
Social sector-a kan Delhi kum li hi sawi loin hmâwrbâwk theih loh a ni. Delhi chhim thingtlang Kalkaji-ah missionary Dr. Nghakliana te nupa aṭanga ṭanin, Greater Kailash (GK)-a bangla R-35-ah kan ṭhian missionary Lalchuangliana, Emanuel Hospital Association (EHA) hotupa inah, Delhi Mizo Inkhawm (DMI–of all denominations)-ah i ṭan ang. Tichuan, Delhi Mizo Welfare Association-ah leh Mizo mimal tih tur tihna kawngte hrût kual zui i la, a tawi fel thei ang berin aw.
Social sector-ah hian thlarau lam zep ila; a lal berah Lal Isua zara ama tana rawngbawlna (spiritual) hi a chungnung ber. Heta min hruai harhtu ber chu Pu Nghaka leh Pu Chuanga te an ni a. DMI-ah Committee member-a thlan zingah ka tel ve thei. Hetah hian Mizo kohhran hrang hranga awmte kan leng vek a; Chawlhni chawhnu apiangin vawi khat chiah Green Park-a Union Church biak inah kan inkhawmho ṭhin a. Bânah thingpui inhona hung chhung zau nuam takah kan nei zui ṭhin. Kil tin aṭangin kan kal khawm a ni a, inhmelhriat tlanna a ni a, Mizoram aṭanga lokalte an lo tel ṭha thei hle. Hmun dang dang aṭanga lokalte nen pawh inpawhna chibai bukna nena hman ṭhin a ni. Bengvarna ṭha tak a ni nghal. He laia meizuk hi biak in neitute’n an duh lo hle a, Mizo erawh chuan a pawna meizuk hi kan lo phalrai lutuk tih, zilhna leh sawiselna avang chuan kan inzirtir nasa ve hle! A darh zau (edifying) a, kan hlawkpui hle pawhin a lang.
Police officer nih ṭhatna Sillong pawha lantir tawh kha Delhi-ah pawh lantir lehin, AIR F. Zothanpuii pasal K. Tawnvela pawh Delhi Police vaite pawhin phal takin thisen ṭhahnem tak (voluntarily)-in an pe. A natna a khirh lulai em a, a dam chhuak zo ta chuang lo. A u Pu K. Tlanthanga, Mizoram Information Commissioner hlui chuan min la dampui.
Delhi Mizo Welfare Associatoin khu CM Pu Lalduhoma hoin an lo din tawh a, kei pawh ka President zui ve. Delhi CP-ah ziakin ka hriattir a, non-political, purely for welfare purpose a ni tiin; record-a awmah ka duh, fimkhur thilah.
Sangtea s/o Minister CL Ruala leh Tluangtea s/o Agri. Jt. Director Thanghuta te jail-a tan chu sawi loh, Police lock-up tak ngial pawha zan khat mah khung ngai loa siam kha a hautak buru pahnih niin ka hria. Sangtea MAMC-a zirlai leh a ṭhianpain Shanti Path-a tar lam nupa ‘Walk’ bike-in an su tlu a, bike tlu bawk, an tlansan aṭangin sipai Major Chandigarh-a mi hminga Regd. a nih avangin Police-in an chhui chhuak mai a, chu chu a chuanpui ṭhianpa pa a ni. Min rawn hmu zui chhen nghe nghe. Tluangtea ve thung chuan bus-a luh inchuhnaah Delhi Police ASI, Palam Airport duty zo, civil dress pakhat ha hmai kawi khawp hialin a hnek a, lungawia chhan chhuah a harsa kher mai. Delhi khawpui Police lalzia sawi nawn a ngai lo. Ka inrawlh thûk lutuk em? (Beyond the pale of duty and risk of my own reputation) ka la debate fo! Call of duty piah lam a ni. Machiavellian ‘end justifies means’ rim nam, ka thlan loh zawk ṭhin.
Keimah rau raua ka chîm san ve ber chu, te neuh neuh chhir chhuak loin social sector hian i khar ang; mi mit leh beng kan tikham lutuk palh ang e.
- F. Lalremsiama, Chaltlang. 8415994340