Written by
Lalthara
IAS (Rtd)

Mizoram kan zauh an ti maw? Kan rah chin bâk hi kan ram a ni ang em?

1. Hmanni lawka chanchinbu leh social media-ah te Mizoram area chu 21,098 sq km (t<n hma zawnga official record-a kan hman ṭhin kha) ni tawh lovin 22,405 sq km a ni tawh z^wk e, tia thu ziakte kha kan lo chhiar hlawmin ka ring a. Ṭhenkhat phei chuan Mizoram - Wikipedia website-ah a tihdikna hi an lo post tawh ni pawhin an insawi. 

Hetia 1,307 sq km ngawta a lo zauh t^kna chhan ni an sawi chu Bengal Eastern Frontier Regulation, 1873 hnuaia Mizoram Innerline Reserve chin hriattirna (notification) Assam sawrkarin kum 1875-a a chhuah chu Mizoram ramri at^n Mizoram sawrkarin a pawm t^k vang nia sawi a ni a. Hemi hnu lawk, kum 1877-a Mizoram Innerline Reserve chin siamṭhatna Assam Sawrkar bawkin a chhuah chu Lushai Hills District, Mizo Hills District, Mizoram UT leh Mizoram State te an lo pian laia kan ramri chin sawifiah nana India d^n puiin a lo hman ber chu niin a lang z^wk si a. Chu chu tunah  kan Sawrkar hian ama duh thuin a tidanglam mai theiah kan ngai em ni aw! 

2. Tun hunah hi chuan India d^npui (Constitution) hi British hun laia an notification ai kha chuan a lal ngei tur pawh a nih hm>l. Heti a nih laia, Mizoram Sawrk^rin Inner line Notification hlui z^wk (hman tawh loh kha) kan ramri at^n kan pawm z^wk e, an tih avanga Mizoram zauh ta huau anga kan han sawi ta mai hi chu a zia lo deuh chuan ka hria. Mizoram Cabinet-in hetia thu an pass hi chu ka sawis>l a ni lova. Hei hi chu an politic khelhna leh Central leh Assam Sawrkar an d^wrna hmanraw pakhat a ni ve maiah ngai ila a dik t^wk velin ka ring. 

3. A theory (suangtuahna) hi chuan ram zauh hi chu a har lo. Pu Malsawma Colney pawh kh^n hm^na Kohima-a a lo zin ṭumin Mizoram map a siam min present a; tuna Zof^te luah ram a huamt$r vek a, a zau khawp mai. Hei hi ‘ZORO map’ kan ti mai ṭhin a nih kha. Kha map kh^n tuna Mizoram kan zauh e, rawn titute map siam tum ai chuan awmzia a nei thui z^wkin ka hria. British hun laia Inner line notifications an siamte kha tribal hote t^n ai mahin non-tribalte t^n a siam an ni z^wk a. Hemi chin hi chu a duh duh kal phal a ni lo, permit la zet lo chuan, an tihna a ni. Hemi chin hi Lushai (Mizo) ram a ni e, an tihna pawh a ni chuangin a lang lo. Hei vang hian a nia, an ror>lna at^na a remch^n d^n mila he inner-line hi an tihdanglam mai ṭhin. Tin, inner line kh^n tlangram chin mai ni lo, phai z^wla ramngaw tam tak pawh a huam ṭhin r>ng a ni. Khatih laia kan Mizo lal te pawh khan an ram chin tihzauhsakna emaw, tihz$msakna emaw angin h>ng notification-te hi an ngai l>m lo niin a lang. 

4. A nihna takah chuan khatih hun laia tl^ng mite leh phai mite ink^rah khan tuma hman ṭangkai loh (no man’s land) ram ngaw chhah pui pui an awm a. A thu chuan Mizo lal ṭhen­khatte kha chuan an hauh chinte pawh a awm ngei ang. H>ngte hi British Sawrk^r kh^n an hman b$k turin an vawng ṭha (an reserve) duh niin a lang. Tichuan inner line an siamte kha tribal ram leh culture humhalna tur anga ngaih theih an nih laiin, h>ng ramng^wte hi v^i sumd^wng te laka an hauh b$kna hmanrua ni pawhin a lang tho bawk. 

5. Nagaland leh Assam inr$na chungch^ng pawh hi han sawi tel ila, thil hriat thiam a awl z^wk n^n. Assam leh Naga Hills inr$na lai pawh kha ram ngaw chhah pui pui a ni a. Bristih ho kh^n h>ng ram ngaw te hi kum zabi 19 t^wp lam kh^n ‘reseve forest’-ah an puang vek a, an awm hmun a zirin hming hrang hrang an pe a. H>ng reserve forest te hian tl^ngram a huam tel meuh lova,  phairam deuh vek an ni z^wk. Mahse, h>ng reserve forest ramri (western border) kha Naga Hills innerline ramri a ni ngh^l z>l  thova. A tir lam kha chuan h>ng reserve forest te hi Naga Hills district aṭanga enkawl an ni nghe nghe a. Mahse, kum 1925 kh^n, a remch^n z^wk v^ng ni maw, heng reserve forest te hi Sibsagarh district hnuaiah an dah ta thung. H>ng reserve forest huam chin hi tun thlenga Nagaland-in an ram china a chh^l chu a ni zui ta reng a. Mahse, Mizoram ang deuh tho hian, kum 1963-a Nagaland state a lo pian laia India din puiin Nagaland state huam chin nia a sawi chu Naga Hills district in a huam chin kha a nih si av^ngin h>ng reserve forest te hi chu a huam tel ta lo a ni.

6. Mahse, Naga ho chuan h>ng reseve forest (tum hma zawnga an la luah ngai loh ram) te hi an luhchilh ṭan ta a. Kh<ate an dinin, ramng^wte chu ṭhiatin lo zau pui pui an nei ta fur mai a. H>ng an ram leh lote enkawl tur hian v^i hnathawk chu an ruai nasa a; mahse, anmahni ngeiin an ch>nchilh tlat tho av^ngin harsatna engmah an t^wh phah l>m lo. Nagland sawrk^r n>n an ṭanho thiam av^ngin sikul te, dispensary te leh sawrkar department hrang hrang office  te hawn belh z>l a ni a. Tuna Dimapur district hnuaia Niuland Civil Sub Division (Addl Dy Commissioner awp) hi chu phai ram, tun hmaa reserve forest chhunga mi vek a ni ber. Naga khua 70 vel lai he sub division-ah hian a awm tawh. Dik tak chuan Dimapur pawh hi tun hmaa Kachari lalram hmunpui ṭhin a ni a; a district hi a zau hle a, phairam vek a ni bawk. Tichuan kei nin a thu-a ram zauh kan tum ve laih laih hma daih kh^n, Nagaland chuan an state ramri hi nasa takin an lo zauh daih tawh a nih chu. 

7. Nagaland state pian tirh aṭang kh^n ramri chunch^nga intihbuai a awm deuh reng a. Kum 1972 kh^n Assam-Nagaland Interim Agreement, Central sawrkar hriatpuinain an siam a. Heta thil pawimawh tak pakhat chu, Nagaland Hills district a nih laia inner-line check gates, Assam-Nagaland inkalpawhna kawngpui pali laia awmte kha an awmhmun pangngaiah (status-quo) an awmzui z>l ang tih a ni a. Kum 1985-a Assam police leh Nagaland police an in kah chiamna (Merpani War an tih hial) hmun pawh kha Merapani a Nagaland inner-line check gate hmunah hian a ni nghe nghe a. Hemi ṭum hian check gate rawn dep chiah, Assam ram khaw lian tham tak - Merapani khua kha Naga police leh mipuiten an ch$l ph<l vek a nih kha. 

8. A t^wp n^na ka sawi duh ber chu hei hi a ni: Ram ri hi, a thu maia zauh ch$ a ni lova, awmzia a nei tak tak lo. Cachar district-a v^i ho inbenbel tawhna hmunte khu ‘kan ram, kan ram’ ti mah ila awmzia a nei tawh lo. Mahni ram humhim zo lo pawh kan ang thei anga a, a zahthl^kna chin pawh a awm thei ang. Mizoram leh Cachar ink^rah hian rawmngaw emaw, ram ruak emaw la awm chu ni ta se; chu chu kan chuh duh a, kan luah duh a nih chuan awmzia a awm thei ang. Tunah hi chuan ramngaw leh ram ruak chuh tur hi awm pawhin a lang tawh lo. Kh<ng Bagha leh Lailapur awmna hmunte khu Central sawrkar hian Mizoramah rawn r$nlut d^wn ta pawh ni se, (an ti miahin a rinawm lo n^in) kan chhangchhe ting a ni mai d^wn a. Bengali MLA te kan neih phah emaw a ni ang a. Pathianin Joshua hn>na “I rah chin apiang chu i ram a ni z>l ang” a lo tih kha ch^ng vawnah leh min kaihruaitu-ah i hmang z^wk ang u. Bible-a kan hmuh ang kh^n, Kan^n ram chu Israel f^te t^n Pathianin pe mahse, an rah chin (an luah chin) b^k kha chu an ram a ni thei ngai chuang lo; an t^n hl$ng ang mai an ni z^wk 
ṭhin a nih kha. 

9. A dik tak chuan Mizote hian kan ram zauh aiin kan zim emaw tih mai tur a ni. Kum 1997-daih tawha YMA kumpuan “Ram leh hnam humhalh” puala ka thu ziakah kh^n Chakma ADC hi kan ṭhiat thei d^wn tawh lo a nih chuan, tuna an thil dil Union Territory pawh hi pek ni mai z^wk se, Mizote t^n chuan a him z^wk ang, ti hialin ka ngaihd^n ka sawi tawh. Hei hi tun thleng pawha kan la hmu thiam lo a nih pawhin, hmuh thiam hun a la awm ngeiin ka ring. 
Chumi hunah chuan cancer cell ang maiin tuna an CADC huam chin b^kah pawh hian zung an lo kai ṭuak tawh si ang a, CADC chin chauh hlehthl^kin awmzia a nei tawh chuang si lovang. Tunah pawh hian CADC ram hi Mizoram chu a ni ngei a, mahse Mizote t^n ram a awm ve em? a ram leilung hman d^nah kan thuneihna a awm ve em? tih te hi i ngaihtuah ṭhin ang u. 

Kan mikhual cham rei anga kan lo ngaih ṭhin dang, Bru-ho pawh hian Mizoram chhunga Bru ADC sualchhuah an tum ngei niin a lang a. Mizoram sawrkar leh mipuiten ‘Bru’ ho kan chhaih d^n han en hi chuan an hlawhtling lo ang tih a sawi theih ta lo. Naga ho hi hetianga ram humhalh lamah hi chuan kan tluk lo nasa mai. Naga ramah hi chuan a ram neitute phalna la lo chuan khua lo din ve ngawt emaw, in lo sak ve ngawt te hi a tih theih loh tluk a ni. Sawrk^r a ch>t hmain a ram neitute an che hmasa mai ṭhin. Keini ram zauh tum d^n n>n chuan inpersan tak a ni. 

- Lalthara, IAS (Rtd), Kohima (Ph 9436001667)