School complexes leh comprehensive schools
Ka chin fo lêm loh, ka hming bâka ka ziah duah chhan chu maw–Education Department-ah under age & under qualified-in ka thawk ṭan a, pension thlenga thawkin, extension of service nên chuan kum 47 lai ka thawh avangin tun thlenga kan ram Education hi ka la engto êm vang a ni. Headmaster M/S, Headmaster Comprehensive Type-III H/S, Principal HSS leh Joint Director hna te chelh ve tawhin, ka thawhpui thiam leh taimate zârah hming hliau lovin ka awm a, hei hi Lalpa khawngaihna liau liau a ni e. Kum 1986 khan Pu F. Lallura, Deputy Director, SCERT hovin school complex kaihhruaina ruangâm kan siam a, bu lian lêm lo, a kâwm var kha tun thlengin ka la kawl ṭha. Dr. H. Thansanga, Education Minister hmalâknain kan ramah school complexes leh comprehensive school kalpui tumna chak takin a lo irh chhuak ta. Pu Thansanga hi headmaster hna leh sub-inspector of school hna rinawm taka thawk tawh a nih avang leh laborious & industrious pianpui a nih avangin education-a hmasâwnna a engto nasa khawp mai. Kum 1989 September thlaah Pu Phillip Lalthangliana, Chief Tutor, SCERT Guide niin high school headmaster 14-te chu Maharashtra SCERT-ah Bombay & Pune-ah study tour neiin tirh kan ni ta. Train-ah kan kal tam leh a hlat deuh avangin thla khat dâwn lai hun kan hmang (mahni school ngaihtuah a na duh ngei mai). Hemi ṭuma kalte chu:
(1) Pu Phillip Lalthangliana (Guide)
(2) Pu Jerome Sawilaia (Leader), Headmaster, Serchhip H/S (3) Pu P. Lianrikhuma, Headmaster, Kawnpui H/S
(4) Pu C. Lalhmuaka, Headmaster, Hnahthial H/S
(5) Pu Rohmingthanga, Headmaster, GM H/S, Champhai
(6) Pu Hengkunga, Headmaster, Lawngtlai H/S
(7) Pu B. Ramena, Headmaster, Thingsai H/S
(8) Pu G. Chalthianga, Headmaster, Thenzawl H/S
(9) Pu K. Lalbiakthuama, Headmaster, Sateek H/S
(10) Pu Sangliana, Headmaster, Kawrthah H/S
(11) Pu L. Suana, Headmaster, Thingsul H/S
(12) Pu Zaithangvela, Headmaster, Darlawn H/S
(13) Pu Lalliana, Headmaster, West Phaileng H/S
(14) Pu Dangliana, Headmaster, Lungsen H/S
(15) Pu J.H. Biakmawia, Headmaster, Vairengte H/S Sum rencham vang a ni ngei ang a, train-in Silchar to Calcutta, Calcutta to Bombay kan thleng a. A ninawm viau na a, ṭhianho kan nih avangin tumahin kan nin thu leh hrehawm kan tih thu kan sawi lo. Pune kan lut hmasa a, hei hi kan hna ber study neihna hmun niin, Maharashtra SCERT pawh state capital ni loah hian an dah tlat mai. Keini SCERT hi Kolasib, Thenzawl, etc. ah dah dawn ta ila chuan Director hovin duh loh vangin badge dum belin bul an ṭan ang em le? MZP, MSU te an inrawlh ang em le? Politicise-in opposition party-te’n eng emaw an ti ang em le?
Zing khawvar felah Pune station thlengin platform-ah bedding leh suitcase te kan dah vûm thûr mai. Ei leh in tur dapin kan vâk darh, bungraw vengtu indah a ngai. Kal ve lo ber Pu Ramêna lah chu hole doll chungah tui zeta muhilin a hnâr bawrh bawrh mai, kan vên sak zel a ngai tlat! Hun thâwl kan neih vangin ka ṭhian ṭha Maj. Gen. AG. Minwalla, AVSM, Indian Army Southern Command-a Administration Director hmuh ka duh ta. (Ani hi Vairengte CIJWS-ah commandant lo ni tawh a ni). Pu L. Suana leh Pu Zaia sawmin kan kal chhuak ta a, Southern Command Army Cantonment area kan lût ta rawih mai le. Vai sipai an lo tam khawp mai. Main gate bulah dingin office kal tur kan lo thlir – army officer hmêlhriat ngah ka intih vei nên, hmelhriat ka va hmu har tehrêng êm! Subedar pakhat hian min rawn bia, CIJWS-a thawk tawh a lo ni a, ka hmêl a lo hria chu niin, Maj. Gen. AG Minwalla kan hmuh duh thu ka sawi. Ani’n Security Captain Room-ah min hruai ta. Captain hnênah ka ṭhianpa hmuh ka duh thu ka sawiin mak ti hmêl zetin, “General ṭhianpa i ni maw? Thla hmasa khan a pension a, Russete residential area-ah ama inah a awm, phone-in ka bia ang e,” a ti ta hlauh.
A biak hnuin keimah min biak a duh thu a sawi a, phone min pe a, kan inbe ta. A surprise-in a hlim khawp mai a, Security Officer kha phone pe teh a rawn ti a, an inbe leh ta. Captain chuan taxi a la a, Pu Minwalla inah min hruaitir ta. Minute sâwm pawh tling lovah an in hlat deuh gate kan thleng a, arsi pahnih bel an guard chuan khawng ṭha zetin salute min lo pe a, ka ṭhiante Pu Suana leh Pu Zaia te kha chhâng ve turin ka hrilh a, zawi hnâpin an chhâng ve. Anni hi sipai hrawn tam lo an ni a, ka ṭhian General pa quarters zawnga Cantonment kan kal kual laite khan an ṭi dûk mai maw le. An kawt zawlah min lo hmuak a, an nupain chibai min bûk a, Pu Minwalla chuan min pawm kâng ta vâ vâ mai. Hlim takin an in min fan kualpui a, a fapa Merchant Ship Captain leh Commando Major te room thlengin. Breakfast kan ei ve ta. Chemte, fork, spoon an chhawp duah mai – ka ṭhiante kha ka tih ang zêlin ti mai rawh u., Vairengtea (CIJWS) an quarters-ah pawh kan chhungin chaw kan ei tawh a nia, balhlate hi kan keih len leh keih lian ve ula, etc. etc. An nuih a za si, nuih hun niin an hre si lo. Kan haw hnuin Pu Zaia’n min kamkhat hlek kha. In team chu Army bus-in Pune ka fan kualpui ang che u min ti na a, hun kan nei ta lo.
Pune SCERT Director-in Guest House nuam tak min ruat sakah kan thleng ta. Programme hrang hrang kan neih zingah Charohli School Complex kan tlawh hi han sawi ila. Hmun zau leh nuam tak a ni a, gate-ah ‘Welcome Honourable Guests from the State Mizoram’ tih an lo tar kuau mai. Compound chhung kan luhin girl student fel takin kan chal a lo hnawih sen vek a, kan inen a, kan nui vur vur; kan sakhua leh rinna lam a khawih hlek lo. Room, co-curricular activity, etc. etc. fan kual hnuin general meeting min neihpui. Ni hranah Malkhand (?) min entir a, circus ṭha tak kan hmu e. Ni khat chu Director hova discussion kan nei zo, three star hotel-ah min hruai. AC vek niin a nuam hle. Kan senior-te’n tirh vêl taka min neih vangin receptionist nula fel leh hmelṭha tak ka va dâwr vêl (mitthlain ka la hmu thei). Order hnuin min rawn pe har si, dar 2:00 PM a ni tawh, va be leh teh min ti; anni chuan appetizer-ah soft nge in duh hard drink min lo ti, ka kir thuai a. Oval table fai taka ṭhu kualte ka va zawt, junior-te an ngawih laiin senior pakhatin soft (or) hard chu eng nge a awmzia a rawn ti. Junior pakhat a lo ṭawng chhuak – zu a nih chu zu, a nêm nge a chang a ni mai, a ti. Rei lo tê kan reh hnuin senior pahnihin, “Pu BM, i ti lo mai ang u,” an ti ta. Japanese inti maite khan chaw ei man pêkah kan buai (a sei êm mai, sawi tel lo mai ang). Zânah chuan ṭhian pahnihin min hau ta!
Hard drink ngei kha order mai tur a ni a, i rawn zawt kual leh kher alawm maw le, kohhran upa ho rui hmuh kan châk vei nen, an ti! Chaw kan ei dâwn a, napkin vâr ṭha tak tak triangle shape-a chhawpte kha – an rawmawlte hi kan tihbalhsak ang e, tiin chair hnungah an bâng vêl maw le! Table manner hre tur hian keini teacher-te hian opportunity kan nei lo êm atin a ni e tih ngaihtuahna min pe. Kei a hre ve deuh pawh kha CIJWS-ah officers’ mess te, JCOs mess tea zir chawp ka ni si.
Pune SCERT-a kan hna kan zo va, bus tha takin Khopoli hmunah chaw puar taka eiin Bombay-ah kan bazar ta sap sap. Zirtirtute hi zawng kan telna kohhran ṭheuhvah rawngbawltu kan ni hlawm chungin Bombay-ah chuan Chawlhni pawh serh thei lovin Marine Drive, etc. kan fang kual ta. Kan zingah khan kohhran upa 4, Catholic deacon 2, Adventist upa 1 an awm a, mi dang zawng pawh thuhriltu leh sunday school zirtirtu an ni; an tirhkah ber kei pawh kan zin haw hnua Hmarthlang Presbytery-a ordain ve mai tur ka ni bawk. Zin bo rei tâkah chuan lung a lêng hlawm a niang e, zan lam titi chu nuih hakna a tam ta mai. Charohli School tlângah thil hûm bo tût tût chungin Pu Zaia khan thil en a lo nei a, a nui leh huk ṭhin a; eng nge ni ta le tiin ka dâwp chhuak. Artui tiat lek thil mûmah hian zahmawh lem mak sak tak tak a lo nei ṭeuh mai. Mi dang ka hrilh a hlau khawp mai a, kei lahin ka thu i awih loh chuan ka sawi vek dawn ka ti si a; kan zin chhung zawngin ka thu a awih ta (a hnu kum 15-ah phei chuan a fanu man Palal min eitir maw le!) Haw lam train khum chhawnga vai nula unau chhe lo tak lâwn ṭhin kha Pu Hminga’n an englo a lo hmu palh zet zawng – chhuk chho mai mai teh u, eng kan tih che u pawh ni hlei lo, zu ti mai a! Calcutta bus tâwt taka seat chang lo Pu Jerome-a pawhin ka hriat loh hlanin vai nula ngo tak englo ah ka lo nêk ka lo nêk a, zu ti pek ale! Sawi tur leh sawi loh tur dang a tam mang e. School Complexes leh Comprehensive School lamin hnu khar ila, zin report ngawt zawngin hmasawnna min thlen dawn si lo. 1990’s-ah School Complexes kan han kalpui a, a policy a ṭhat tehlul nên Monitoring Cell fumfê a awm loh avangin a nih tur ang a pha ta lo. Tunah hian cadre post mi Director ni siin, kan Director (2025) hian Department mi ang maiin School Education tana hmasawnna tur a engto a, hmathar a la hi a lawmawm hle. School calendar, common uniform, school timing-ahte pawh zau takin consultation neih a kalpui a. Elementary stage-ah pawh common questions kumin 2025-26 session-ah introduce tur a ni ta. Common question belhchhaha Interchange Paper Evaluation neih emaw, high school hruainaa Centralise Paper Evaluation pawhin a zui beisei ila. SCERT leh MBSE te nena ṭangho chuan quality kan improve thei ngei ang. Tun hma kum eng emaw ti chhunga school complexes kan kalpui ang kha tharthawh a chakawm hle mai (no stagnation & no detention sadai ṭhiat si lovin). Primary leh middle school-tea enrolment chhe ta êm êm mai te hi independent school leh kohhran school a tam vanga puh ngawt tur a ni lo. Tuna kan syllabus hmang hian teacher-te’n rim takin thawk se la, naupang an hîp mai ang chu. Free textbook, free uniform, free mid-day meal & no fee-ah hian zirna ṭha teacher-te’n pe se la chuan enrolment a pung ngei ang. Heti taka elementary stage–primary leh middle school-tea enrolment a chhe ta hi eng dang vang ni lovin, ‘Zirtirna a chhiat vang a ni’ tih hi pawm ngam ila; policy lian tham leh hna hautak pawh ni se la, school complexes kha mumal takin thar thawh ila. Comprehensive Type-I (Class-I to VII) din thar ila. Hmun ṭhenkhatah chuan Type-II (Class VIII to X) pawh din thar ila a ṭha awm e.
Type III (class I-X) pawh kha hlawhtling taka kalpuina a awm nual hman a, sorkarin ṭhiat a phal tak mai avang khan Type I, II, III te pawh ṭhiat an ni ta a ni e. Kei pawh Comprehensive Type-III (I-X)-ah min siam a, chênbeh ber P/S-III chu zonal sport champion aṭangin enrolment-ah a lêt riata tam, academic-ah chhuanawm kan nihpui a, middle section phei chu hmahruaitu kan nihpui hial mai. High school teacher erawh chu kan hah deuh va, kei pawhin Class IV & VII English ka zirtir ṭhin (M/S-ah upto VII a nih laiin). School complexes leh comprehensive bul kan ṭan dawna Charohli-a study tour-a kalte tel lova table aṭanga an thawk ngawt kha tun thlengin mak ka la ti.
- JH Biakmawia, National Awardee (1992), Joint Director (Rtd.)