Myanmar kuhva rah aiah Hnahsin par
Chhak nawrtu Sailo lal Vanhnuailiana pasalṭhate’n ram an lo chhuahna Champhai zawl, hmarcha tâi vanglai ang maia sakhi rualte’n sihtui an lo tlanna ruamrai hmun kha tunah chuan sâwmfâng hring dup hmunah changing, mual pawng phûl hmun hring dup chuan a hual vel a. Chu ruamrai hmunah chuan hnahsin pâr chuan vul lai a chhuah mek. Chhak pâwihchhe râl laka Zoram humhim tura chhak nawrtu Sailo lal Lallula tuchhuan Vanhnuailiana te leh lal Nikuala ten chhak nawra Zoram an lo chhanhim dan chanchin ngaihnawm leh ropui takte pawhin lung an tilêng thar hial zawk e.
Tun hnai tê aṭanga khuarêl mawina pho chhuak thei ang bera Champhai an han chei vul chho te, awmze nei taka a mual pâwng hmun rem tak takte an han enkawl chhoh hnua a lo danglam ta lutuk han hmuh hi chuan an sawi Switzerland ram pawh kan awt bik ta lo. Chhûn ni sen sa hnuaiah hnahsîn pârte’n vul lai chhuahin, nùnau leh zalêng rualte’n a par vul lai an chên a. Zankhua a lo tlai a, thlangtiangah tûrnipui a her liam a, Khuangchawi thla êng no riai hnuaiah lânu valrualte’n hlim zâi vawrin lâm an thâi chho leh ta.
Chhaktiang kâwl êng zung zauahte khian
Chhaktiang kawl êng thiang kâk leh khuangchawi thla êngin Zofate lunglên a kaitho leh ta. Champhai ruamrai hmuna hnahsin pâr vul leh phûl hmun hring dapte chu TV leh IPhone aṭanga thlir mai duhtawk lovin, a hmun chuan châkin Zoram ṭhalai rualte kan helhhawlh chho ve ta. Ram dang a ni lo; kan ram ngeiah visa leh passport ngai lovin phûl hmun hring dap leh hnahsîn pâr rimtui hual vel kiangah chawlh hahdamna hmun kan nei ve ta. Kashmir Pahalgam hmun angin venhim kan ngai ve lo a, Switzerland angin sum tam tak khawhrala tuipui râl ram pan a ngai hek lo. Chhawrpial rûn ngêiah hian Khuangchawi thla hi a êng nuam bik mang e.
Mizoram sawrkar chuan kum 2024 aṭangin Hnahsin Kût a buatsaih chho ṭan ta a. Hmun tin hmun tang aṭangin ṭhalai rual, a pui a pang, a lian a tê fuan khawma hlimzâi an vâwr te kha mit titlaitu a ni. Kum 2025 atan Khuangchawi thla takrik ni 14-17 chhungin Hnahsin Kût an buatsaih leh ta.
Champhai panna kawng hi a zau ṭhain a hnai tawh hle a. Tun hmaa Aizawl aṭanga nitla vanvuaia kal ngai ṭhin kha darkar 4/5 chhung leka thlen phâk a ni tawh. Champhai hi chawlh hmanga zin khawthawng duh tan hmun remchang tak a ni hrim hrim a. A kiang velah Mizorama hmun hlui leh ro hlu tak takte inzar pharhna hmun niin, chhak lawkah Zofate lunglai luahtu Rihdil a lo tling cham duai a. I haw kawngah Hringlang Tlang aṭanga i thlir let chuan Rihlipuiin Zofate lunglâi a luah thûkzia hrethiam turin i lairil a fan ngei ang.
Chhimchhak lamah Vangchhia Kawtchhuah Ropuiah lungphun an lo ding tlar ṭhup a, chhim lam tlangdungah tlan phei zelin Lianchhiari Lunglen Tlâng a lo inkhawh phei a, a piah lamah Ṭhasiama Seno Neihna a lo ding pâwng larh a. Chawngtinleri tuallênna Ṭântláng ding lurh hnuai lamah Fiara Tui a lo tling fîm kâk mai bawk. Kal phei zelin Chhûra dêp kuak lungphuna i chawlh hahdam hnuah Kûngawrhi pûk i lût chhunzawm nghal bawk ang. Thu leh hla lama lungleng mi i nih phei chuan i lo lêt leh lamah Khawbung tlawh kualin, Hlakûngpui Mualah i lo in-selfie kawi leh zuai ang a. Ramngaw leh ramsa tuallênna lamin i lung a lên phei chuan Champhai hmar lam tlangdung chuanin, Mûrlèn Sanctuary lamah riahrûn i va rem chhunzawm nghal thei bawk ang.
Khuangchawi Thla êng hnuaiah kan pi leh pute’n khuangchawi leh chawngchen lawmin zan thla êng huaiah hlimzái an lo vâwr ṭhin a. Phûl hmun hring dupin a hual vel, sâwmfâng hmun hring dup hmun leh hnahsîn pârvul chûk kianga lungduhte nen eng dang rêng ngai lova khuangchàwi thla êng lawma hlimzâi vâwr hi hringnun dam chhung tâwiteah duhâisâm tikimtu zinga chhiar hmaih chi a ni hauh lo ang.
Kuhvarah aiah Hnahsîn pâr a vul chiai e
Engati nge hman aṭang khan Champhai hmun ruam rai hmun hring cham duai hi chei hnûm nachang an lo hriat loh tih mai a awl rum rum mai. Ni e, hman ni lawka kuhva rah phur truck lian tak takte din ngîr khep khupna hmun Champhai zawl ni ṭhin kha tunah chuan khualzin phur lirthei dinna hmun, phûl hmun cham duai hual vela sâwmfáng hring dup kara hnahsîn pâr vul chiaina hmun a lo chang ta.
‘Ngaiteh, thil hlui te chu a lo thar ta’ tih ang maiin hun rei lo te chhungin engkim a lo danglam chho ta a nih hi. Mahse a phêna inthup chu thawhrimna rahchhuah a ni tih hi sawi hmaih chi a ni lo ang. Hemi piah lama kalphung lo her danglamtu chu Mizoram roreltute an ni. Ram roreltu te rorel kalphung vang hian ram bung khat hmel hi a lo danglam dawrh ṭhin tih hi khawvel hian min lo hmuhtir tawh ṭhin.
Hnam party intite rorel hun, Myanmar kuhvarah phur truck za rualin Champhai kawtchhuah Khankawn Checkgate an paltlang zur zur hun lai kha a la rei lo. Tuibûr hmuam dâk hun pawh a la her liam meuh awm lo ve. Khatih hun lai khan Champhai ruam rai hmun kha kuhva rah phurtu rualte tualchâina hmun a ni.
Kuhvarah hâl alh hluah hluah vangin Champhai DC Pi Maria CT Zuali a lo lar hat a, Champhai Police Station lamah kuhva rah smuggler nia sawite’n FIR an thehluh thu chuan Zoram a fan chhuak nghal bawk. Kha’ng lai boruak kha chu han sawi uar deuh ila, pui belh belh tak a ni. Kuhva rah boruak khan chhak tlangdung mai a fan lo a, khawthlang ruam lam hrût thlain Hachhek leh Serlui ruam lamah Mizo kuhva chingtu rual lungawi lo rûmri thangkhâwkin a lo chhunzawm nghal a, ṭhâl khaw ro laiin kuhva rah phur lirtheite kha ṭêkin a lo dêng alh leh zuai zuai ṭhin a nih kha.
Hnam party sawrkarin mit a siai
Champhai DC-in Khankawn Checkgate lamah magisterial investigation a neihtir thu te, 17.12.2021-a Report on Magisterial Investigation-ah Police Headquarters, Aizawl aṭanga instruction an dawn vanga Myanmar kuhva rah phurte Khankawn Checkgate-a duty police-te’n an lo kaltlangtir ṭhin thu Executive Magistrate-in Champhai DC hnena a thehluh report copy-te kha social media lamah kan lo hmu chuai chuai a nih kha. Tun hnai lawkah social media kawng sir lamah Mizoram chhung checkgate paltlangna turin truck trip khatah Rs 2,50,000 an lo khawn ṭhin thu pholanna open letter te kan hmu chhunzawm nghal zat bawk!
A hun lai khan issue lian tak a nih avangin Mizoram Legislative Assembly House-ah pawh chai a hlawh hat mai a. Eptu party hruaitu lamin Champhai DC Magisterial Investigation Report an lek chhuak valh valh tawh mai si. A hun laia Home Minister Pu Lalchamliana’n Myanmar kuhva rah chungchangah mit an siai thu a puang chhuak ta a nih kha.
Chutih mêk laiin, Central leh Mizoram sawrkar sum hmanga hnathawh pawh ni lo, kuhva rah phurhna tur kawng rûk kha an lo sial thlêr veng vung mai kha a ni a. An kawng sialte kha Mizoram tan thil lawmawm lam nge, vanduaina tih pawh kha hriatthiam a har. Khawpui lamah ni se, vaibelchhe têla inhmun lei zawt zawt thei an lo kat chho nuk a, inhmun a hlu chho nghal hle bawk. Sawrkar hnathawk pension draw-te tan pawh lei phâk a vâng ta raih mai.
Leilet hmunah kudam aiah sâwmfâng hring dêl
Hnam party intite rorel lai khan Champhai zawl buh hmun leh sangha dil hmunah te khan kuhva rah dah khawlna kudam a ding ther fur hman tawh a. 12.11.2020 khan Champhai DC hova enfiah a ni nghe nghe. Champhai hmun zawl, buh chînna tura ram pass pek chhuahnaah khan kudam sakte a awm nual hman avangin Champhai DC khan buh chînna hmun kha thil dang atan hman phal a ni lo tiin hma a la chho a nih kha.
Amaherawhchu, Champhai DC hmalakna hian awmzia a nei thui vak lo nge ni 21.11.2021-a Vanglaini chanchinbu chhuakah chuan Champhai NGO Coordination Committee leh Champhai Nature Conservancy te chuan a hun laia Chief Minister Pu Zoramthanga chu Champhai leilet zâwl tihchereua awm mêk humhalh a nih theih nan hma la turin an ngen thu kan hmu chhunzawm zat a.
Vanglaini thuchhuah ṭhenkhat hi a ngai ang hian han chhawpchhuak mai ila: “Pawl pahnihte tarlan danin, tun hnai kum 2/3 kal ta aṭangin leilet phai kawngpui kamah in leh lo din a ni a, buh hmunte chu chhilh boin kudam lian tak tak sak a nih avangin kum danga an la tawn ngai loh, tui kawngboin buh leh bâl tam tak a tichhia a, sangha dil tam tak a chhiat phah a ni. Champhai záwla in leh kudam avangin lirthei tam tak a ding a, chu'ng lirthei enkawltute chuan zun leh êk an thlahdah avangin Tuipui lui a bawlhhlawh phah a, mipui hriselnain a tuar thei dawnah an ngai a ni.”
Hei hi hman ni lawk, hnam party-te rorel hun laia thlil thleng kha a ni. Champhai mai ni lo, Vairengte tlâng dung lamahte khan kudam lian tak tak kha a ding thar fer fur mai a, kuhva rah chhêkkhawlna kudam hual velin truck lian tak tak a ding ngîr khep khup ṭhin a nih kha. Kolasib DC hmalakna pawh kan hre chhunzawm nghal zat a ni. Kuhva rah phur truck za rual inzui duah duah khan ruihhlo an phur tel ngêia ringtute thâwm a ring hle bawk.
Tunah erawh Champhai ruamraia kuhva rah phur motor ding ngir khep khup te, inzui duah duahte kha hmuh tur a awm ta lo. Champhai buh hmun zawlah chuan sawmfâng hring dêl chhêmdam thlifîmin a chhèm âwn siau siau chauh chu hmuh tur a awm tawh a. Truck lian pui pui ding ngir khep khup ṭhin aiah khualzin phurtu car nalh tak takte ding tawh zawkin, kuhva rah phurtu lirthei enkawltute zun leh êk rim chhia aiah hnahsin pâr vul rimtui leh khualzin nulate perfume rimtui tak takte chauh a châmbâng ta.
Myanmar kuhva rah sumdawnna aiah thawhrimna pâr
Thlan tui far lova dinchhuah châkna leh hausak thut tumna thlarauin Mizoram kha min chên chilh thûk hman hle. Mizo society-ah nghawng ṭha lo tak hring chhuakin, thawhrimna ngaihnêpna rau chhiain min luh chilh nasa hman hle a nih kha. Inhmun to tak taka lei thei an inlar thut thut karah inhmun man a to chho ta zawt zawt mai a ni.
Eng vang nge ni ta tih kha sawi thui a ngai lo. Sawrkar officer lian takte leh sumdawng hlun tak tak pawhin vaibelchhe têl thehchhuah pap pap an harsat em em lai khan vaibelchhe thum/li theh chhuak pap pap thei millionaire kha zan hnih khat thilthu-ah an lo chawr chhuak zut ta mai a. Inhmun leh ram commission ho an phu suau suau a, hausak thut châk Mizoram mipui kan phu ta suau suau a ni ber e.
Tunah erawh inhmun to tak taka lei ngam hausa chhuak tharte pawh hmuh tur an awm ta meuh lo. Champhai ruamrai lamah pawh kuhva rah kudam siam aiah thawhrimna thlan tui nen Champhai Nature Conservancy hmalaknain hnahsîn hmun siam chhovin, an thawhrimna rah a pâr vul chho ta. Ruamrai hual veltu kâtchât leh hlîng bawnin a khuh bote chu phûl hmun cham diaiah chantirin, chawlhna hmun duhawm ber an lo chang chho ta. Nûnau rualte’n hlim lâi pâr an chenna hmun, lêngi leh vála te tualchaina hmun nuam chang chhovin, lenrual zâte hlim zái vawrna hmun, puan in kaiha riahrûn rema chhâm ang an zâlna hmun nuam a lo chang chho ta.
He hringnun tâwitêah hian hringfate hian hahchawlhna hmun nuam, hlimna, zalenna leh thlamuanna hmun kan zawng ṭhin. Chu kan duhâisam ram thleng tur chuan kan hringnun tawiteah hian a kalkawng kan zawng a, chhûm rei lo te langa kan ral leh maina tur khawvelah hian hlimna rei lo te pawh kan thlahlel a, kan pan ruai ruai ṭhin a nih hi.
Hei ang ram nuam hi ram dang awm ve maw?
Kan hla kungpui Pu Rokunga’n, “Kan Zotlang ram nuam Chhawrpial Rûn i iang e… Hei ang ram nuam hi ram dang awm ve maw,” tia khawvel ram nuam bera kan ram riangtê hi zâia a châwi laiin, a chhunga Zofate erawh ram dangah hlimna leh thlamuanna zawngin kan vâk chhuak suau suau thung a. Switzerland, Singapore leh Thailand-ah te sum tam tak khawhralin kan duháisâm hahdamna leh thlamuanna kan zawng ṭhin.
Mahse, kei zawng, kan pu Zorock-a’n, “Mi ramah zawng lunglên a nâ e, lâm ang lo lêt ka nuam e,” a lo ti mathlawn lovin, he kan ram riang teah lo hi chuan hlimna leh thlamuanna tluantling rêng rêng hi ka hmu ve mawlh lo. “Aw Zoram min nghilh bik suh ang che, dâwn chángin Zoram kan ngâi vawng vawng,” tiin tuipui râl aṭang pawhin Zofate hian boruak thiang nuam leh vawt raih kan Zoram riang tê hi kan pan haw chawn chawn ṭhin a nih hi.
Hman ni lawka Myanmar kuhvar ah phur truck za rual din ngîr khep khupna hmun Champhai ruamrai hmun ngêiah hnahsîn pâr a vul chîk chêk tawh a, sâwmfáng hring dup hmun thir ninawm loh chu mualpâwng phûl hmun cham duai chuan a hual vel a. Kuhva phur truck za rualte’n an lo paltlang zur zur ṭhin Khankawn Checkgate chu sawrkar thar hnuaiah erawh hnahsin pâr vul tlantu ṭhalai rualte’n an paltlang ta zur zur a nih hi.
Champhai ruamrai hualtu Mualmam hmun rem nuamah eng dang rêng ngai lovin lenrual lungduhte nen, “Léng zawngte hlimna ber Khuangchawi thla hi… Chhawrthla ârkai pâr tlan hlimte’n zâi an vâwr, Lêngi hlim nui rî nen, lêng dang an ngai lo,’ tia zâi vàwr aia duhâisam tikimtu tur hi hring chan chhung hian a awm thei bik dawn chuang em ni?
Ni e, khawvel ram nuam tak takte pawh hi a neitu enkawl thiam loh vangin luah loh thlâm ram ang maia tlabalin a chul ruai ṭhin a, hmangaihtute’n duat taka an enkawl ram erawh chawlh hahdamna hmun nuam a chang mai ṭhin. Hringfate’n chu hmun ngei chu hahdamna, hlimna leh thlamuanna zawngin kan pan khawm ruih ruih tawh mai ṭhin. He Chhawrpial Rûn ngei pawh hi a neitute enkawl dan azirin khawvel ram nuam berah kan chantirin, ram hreawm berah kan chantir thei bawk. Ram hmangaihtute rorelna ramah chuan ami chêngte’n an hringnun dam lai nite hi hlim takin an chhiar liam ṭhin a, ram hruaitu eirûk hmangte lal hrawtna hnuaiah erawh ram mipuite’n hrehawm tinrêng tuarin an hringnun tâwitê an vuiliam ṭhin. Hei hi khawvel kalphung chu a ni mai e.
~ Lalnunmawia Pachuau