Nabotha Grep Huan leh Forest Conservation Amendment Act 2023
Thuthlung Hluia Nabotha grêp huan (I Lalte 21) chung-changah hian thuneihna leh dan hmansual anih avânga Grêp huan neitu’n a thih phah thu tarlan a ni. Forest Conservation Amendment Act (FCAA), 2023 pawh hian ram neitute a hnuaichhiahna, hmasawnna (development) leh ram himna (national security) changchawia awlsam zawka ramngaw ṭhiah theihna a keng tel ni a a lan avâng hian ngaihtuah zui ngai tak a niawm e. Nabotha Grêp huan leh FCAA, 2023 hi hmun leh hun hran daih a thleng nimahsela, tum thuhmun nei leh mi hnuaihnung zawkte tawrhna thlentu ni thei a a lan ve ve avângin, a inanna awm theite kan en ho dawn a ni. Hmasawnna kan tih hian ram leilung tichhiain, mihring leh nungchate chungah harsatna a thlen chiam ang em? tih thlirna mit aṭanga he thuziak hi chhiar chi a ni awm e.
Nabotha Grêp Huan
Nabotha’n Samari lal Ahaba in bul lawkah grêp huan a nei a, lal chuan thlai hmun atan a awh avangin neih sak atan a dila; hmun dangah huan tur pek emaw (relocation), a huan hlutna hu tawk mila pawisa peka neihsak (compensation) hmangin a thlem a ni. Nabotha chuan a lo remti hauh lo mai a, a pute ro midang hnena pek chu thiltih âwm anih loh zia a hrilh zui ta a. Chu thu chuan lal a tilungngai a, chaw pawh a ei theih loh phah ta hial tih Jezebeli’n a lo hriat chuan ‘lal i ni lawm ni?’ tiin,‘Grêp huan chu keimân ka pe ang che’ a ti ta mai a. Nabotha chu dâwt a hekin a tih hlumtir a, grêp huan pawh a pasal hnenah a pe ta a ni. He thil hi dân leh thuneihna hmansualna a ni tih kan hmu thei awm e.
Juda ho hian ram hi Pathian nena an inzawmna, chhungkaw nihna (identity) nena kalkawp tlat leh Pathian leh mihring inkar thuthlunna anih avângin an hlut hle ṭhin. Nabotha’n a grêp huan hralh a rem tih loh chhan kha Pathianin an intunnuna tur atana a pek, an thlahtute hnen aṭanga a rochun a nih vang a ni ber. Tichuan, a sual vang emaw, ram hruaitu a zahloh vang emaw a hralh phallo ni lovin a chunga kan tarlan takte vang a ni. Leviticus 25:23 ah pawh ram chu Pathian ta anih avangin, kum khua atana ram hralh khap anih thu kan hmu. Zofate hian kan ram hlu tak hi hlut deuh deuh ila; sum leh pai chu a ral mai a, ram erawh a ral ve thei lo tih hria in, mimal tin te hian kan ram hi i tiral zung zung lo teh ang u.
Ahaba’n Nabotha grêp huan neih a duh tlatna kha ram thlir dan dik lo aṭanga lo chhuak, ram chu bungrua emaw hmanraw chi khat maia ngaihna, duh duh a hralh a, tih ral theih ni in a hmuh vang a ni. Sum leh pai (compensation!) hmachhuana a neitute hnen aṭanga awlsam taka laksak theih ah a ngai. Jezebeli’n dan kaihleka a pasal tana Nabotha grêp huan a hnehchhuh khan thuneihna dinhmuna ding ten an duhzawng an neih theih nan thuneihna an hmangsual a, dikna aiah hnuaichhiahna an thlen tir ṭhin tih a lan tir bawk. Tin, Ahaba leh a nupui laka zawlnei Eliza’n huaisen taka an tihdik loh a hriattir leh hrem an nih tur thu a puang leh a hnua Ahaba te chhungkaw chunga thil thleng khân khan dik lo tak leh mahni hlawkna tur uma mi harsa zawk leh hnuaihnung zawkte chungah hleilenna hian Pathian thinurna a ko thla a, hremna an hmachhawn ṭhin tih a tarlang.
Forest (Conservation) Amendment Act, 2023
Mizoram sawrkar in ni 27 August 2025-a Mizorama hman tura a pawm tak FCAA, 2023 hian kan ramngaw neih enkawl leh humhalhna kawngah danglamna nasa tak a thlen thei dawn a, he act pass a nih hma a, hmasawnna ruhrel lian tak tak kalpui dawn a phalna lak ngai tam tak (ramngaw leh nungchate hmakhaw ngaihna leh himna tur a duan) kha awlsam taka lak/hmuh mai theih a ni dawn ta hi ngaihtuah zui ngai tak a ni. Chu mai bakah ram venhimna tur ruahmannate, sahuan atan te, eco-tourism atan te chuan sawrkailaipuiin ramngaw leh nungcha hmakhaw ngai vak lo pawhin awlsam taka a kalpui thei tur hi Mizo te tan thil pawi tak a ni. Sawrkar lam chuan hmasawnna kalpui a ṭul avânga he dan hi ruahman anih thu leh ramngaw tichereu zawnga hmalakna tur a ni lo tiin a sawifiah a. Nimahsela, a tuartu tura ngaihte chuan, he dan hian mihringte leh nungchate dam khawchhuahna tur a tiderthawnga, ramngaw leh nungcha tihchereuna hmanrua tur a nih mai bakah, a ram mi ten an duh leh ṭha an tih anga hmasang aṭanga an nunna hnâr an ram an enkawlna tura dikna leh chanvo an neih a rapbet a ni, tiin an ṭang bawk.
Nabotha Grêp Huan leh FCAA, 2023 khaikhinna
Duhzawng apiang nei thei a inngaihna: Ahaba khan lal anihna aṭanga a duhzawng leh ît zawng apiang nei thei tura inngaihna a neih avângin Nabotha hnenah tawktarh chi hrang hrang hmangin a huan a neihsak theih dan tur kawng a zawng a. Lalnu Jezebili khan lal an nih avânga duh duh nei thei an nih zia thu a chet dan hmangin a rawn nemnghet anih kha. Tichuan, a tawp ah Nabotha nunnain a tuar phah thu kan hmu a, chutiang deuh chiah chuan FCAA, 2023 hian hmasawnna hmingpu in awlsam zawka ram neitute hnen aṭanga sawrkarin mipui zai ngai lem lova a duhzawng a hmuh theih nan ruahmanna a duang tih kan hmu. Thuneihna kengtu ka nih avângin mipuiten ka thu an zawm mai tur a ni tih ngaidan zul zuia hmalakna nen ngaihbel theih tak a ni awm e.
Dân hman sualna leh Dan hmanga inhnuaichhiahna: Nabotha’n a grêp huan a hralh phal tak si lovah chuan lalnu Jezebeli khan fingkherek takin a chhuhsak theih dan tur a ruahman a. Lal thuneihna hmachhuanin, an hamṭhatna tur atan dân chu kai herin Ahaba hminga lehkhaa ziak a, dawt a hekna hmangin Nabotha tihboralna tur thu a chhuah ta tih kan hria. FCAA, 2023 chungchang ah hian, ‘Sawrkarin dân anga a kalpui anih chuan mipui ten sawi tur kan nei em ni?” tih a ni thei ang. A leh lamah erawh chuan hengte hi ngaihtuah tel erawh a ngai: ‘Dân chu tu siam nge? Tute hamṭhatna leh awlsam phahna tur atana siam nge? Dân chuan mihnuaihnung zawkte a awpbetin, an chanâi a chhuh sak em?Dân siam anih laiin a nghawng tur mipuite râwn an ni em? Mi nawlpui hamṭhatna tur a duan nge a nih a, mi thiltithei tlemtete tana duan?’ Heng zawhnate hi Jezebeli’n Nabotha grêp huan a neihna tura dân a kenkawh tak dan leh FCAA, 2023 in nghawng a neih tur hi zawt ila, thilṭha thlentu tur anih leh nih loh chu a chiang thei mai awm e.
Aw Chhuah Khapna: Aw chhuah theih lo tura dan leh thuneihna hmanga Nabotha chu hualbeh leh nek chep niin, a thlahtute hnen aṭanga a rochun, a grêp huan hlut em em chu a thihpui ta ṭhak a ni. Dawt hmanga puh a ni a, thiamthu sawi tura hun pek a ni lo. Tunlai khawvelah pawh sawrkar in a duh ang leh ṭha an tih ang anga ruahmanna kalpuiin, a nghawng tuartute chu awchhuah lo tura vaubeh an ni fo va, aw an chhuah anih pawhin ngaihpawimawh a/an hlawh ngai lem lo. Ramngaw kaihhnawiha ruahmanna a zau thei ang bera mipui ten an ngaihdan an sawihona buatsaihte, dan a nemngheh a nih hma a a kalphung puan zar hmasak leh a ṭha lam leh ṭha lo lam pawha nghawng a neih theih tur puan zar te hi sawrkar lak aṭanga mipuite beisei a ni fo . Nabotha grêp huan leh FCAA, 2023 ah hian mipui aw leh ngaihdan leh an duhzawng sawi theihna hneh chhuh niin, an remtihna leh hriatpuina tellova kaltlangpui ni mai tura a lang ta a hi thil pawi tak a ni.
Hausate duhâmna avânga retheite tawrhna: A huan neihsa a Ahaba lungawizawhlohna leh a duhâmna avânga neih belh zel a duhna avânga Nabotha tawrhna kan hria a. Hmasawnna hmingpu a sawrkarin hma a lakna kawngah pawh hian a thiltithei zawkte chauh in nge hlawkna changa, mi rethei ten hlawkna an chang ve ṭhin, tih hi ngaihtuah fo atan a thil ṭul tak a ni. FCAA, 2023 kan hmang anih chuan hmasawnna nasa zawkin a thleng thei ang tih kan changchawi mek lai hian ramngaw hmanga intungnungte hian an nunna hnâr an chân zawk dawn anih chuan thil hlawk lo tak, hmasawnna rualkhai lo tak thlentu a ni zawk ang. Roreltute leh mi hausa leh thiltithei faten an tuar loh laiin mi harsa zawk ten an tuar a, an dam khawchhuahna tur atana an dikna leh chanvo dinhmun derthawng takah FCAA, 2023 hian a din tir anih chuan he dan hi ngaihtuah nawn ngai a ni. Ram himna hmachhuana mi rethei zawkte leh nungchate tuar tir/him loh tir leh si hi thil dik a ni em? Mi retheite nun khawchhuahna chhuhsak hi thilṭha a ni thei ang em?
Zângnadawmna (Compensation), khaw sawn (Relocation) leh ramngaw dang siam hi a damdawi a ni lo: Nabotha kha a huan lei sak atan dil a ni a, a rem lo anih pawhin hmun dangah huan tur pek a, a huan neih lai kha inthlengpui atan dil a ni. A huan sawn sak turin ruahmanna pawh siam tel sak anih chu. Nimahsela, tihral thianglo anih chhan kan sawi tawh. FCAA, 2023 kaltlangin, an ram hlutna hu tawk zângnadawmna kan pe ang, khua chu kan sawn mai ang chu emaw, thing leh mau a tihchhiat ang hu chu hmun dangah kan siam leh mai ang tih emaw hi a damdawi a ni lova, taksa, rilru leh thlarau thleng pawha ram neitu leh a ram inzawmna kha eng mahin a lei theih loh leh thlakthleng theih rual a ni lo. Pawisa chu a ral mai a, ram ber an neih tawh loh chuan dinchhuah a harsa em em tawh ṭhin. A nihna takah phei chuan hmasawnna a lo awm dawn a a sutchhiat tur ram te hi a lo hre hmasatu ten (thuneitute leh an vua leh vangte) mi retheite hnen aṭangin an lo lei lawk a, a hlawkna chu mi hausate bawkin an tel a, a tira ram neitute chuan tlemte chauh an chang fo ṭhin niin a lang. Ramngaw dang siam tura beih pawh hian ramngaw leh nungcha lo awm tawh sa te aiawh zo engmah a din theih tawh ngaiin a rinawm loh.
Tlipna
Nabotha grêp huan leh FCAA, 2023 chungchang heti zâwnga kan sawi avâng hian kan ram hruaitute hi kan puhchhia tihna a ni lova, fimkhur a ṭul zia kan tarlanna a ni zâwk. Tin, kan ram tân hmasawnna kan duh lo a ni lo va, nimahsela kan ramah hmasawnna leh environment humhalh rualkhai taka kalpui kan duh vâng zâwk a ni. Kawng sah zâu anih tawh chuan company lian tak tak ten anmahni hlâwkna ringawt umin kan ram leilung an suasam chiam kan hlau a ni tel bawk. Chungte avâng chuan, Mizoram sawrkar hian he dân hman tura a lo pawm tawh hi kan ram hmakhaw ngai tak chung leh kan thlah lo awm zêl turte khawvel ngaihtuah reng chunga a ennawn leh thei anih chuan thil lawmawm tak a ni ngei ang.
- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia, Serampore College