TEMAMI PA THUKHAWCHANG : Tuivai HEP leh Tuirini SHP–an tun hma leh tun hnu
Tun hnai khan ZPM Ministry chuan electric siam chhuah lama an hmalakna chhunzawm zelin Tuivai HEP leh Tuirini SHP te chu kutthlak mai theih turin rahbi an han rek thar ta a, a lawmawm hle a ni.
An tun hma chanchin tawi
Tuivai HEP hi 1992 khan Central Water Commission-in detailed project report (DPR) 210MW pe chhuak tura peih a ni tawh a. He project hi Congress Ministry hnuhnungah khan siam a nih theih nan kawng bumboh thui tak a paltlang a, Aijal Club-ah pawh vawi hnih lai chu project thawh a nih theih dawn vanga lawmna inkhawm kha P&E Department khan a huaihawt a. Tun ṭum sawrkarah erawh chuan ruling party lamin DPR thar 132MW pe chhuak tura duan, DPR buatsaihtute hnen aṭanga an dawn an lawm ve thung niin a lang. Congress kha an sawrkar zui ta si lo a, an hnua MNF sawrkar lo ding leh chuan an bawhzui ta lo. ZPM-in tunah a power pek chhuah tlem zawk mah se, a par an rawn chhuang dawn ta a ang viau. Power pek chhuah tur lo tlem ta hi politic lama inchirhtheh nan lo hman ni lo se a ṭha ngawt ang, tun hma lama he project dinhmun kan thai lang zauh dawn nia.
Tuirini SHP pawh funding tihfel vek tawh hnuah Chief Minister berin Covid len vanga pawisa neih loh chhuanlamin file notesheet-ah ‘thawh rih loh mai ni se’ tiin a ziak kuau mai si a. Tu tan mah han bawhzui leh ngaihna a awm ta lo, ‘Thu a tawp e lumam’ tih a ni ta ngawt mai. Tun sawrkar tharah hian he project funding kawng hi zawh thar lehin sawrkar laipuia thuneitute pawhin kawng thui tak tihfel tawh a nih vangin an lo hre tlangnel hle a. ZPM sawrkarin chu chu bawhzuiin par an chhuang nawn dawn ni awm tak a ni. Hei pawh hi kan thlir zau ang, hriatna tlemte aṭangin. Ka hriat dan hnuhnungah phei chuan central sector, Tuirial HEP ang ni loa state sector power project ni turin department lam ten hma an la a ni awm a, hlawhtling hlauh se a duhawm ngawt mai, a kawng erawh a thui deuh mai thei?
Sawi nawn leh lawk teh ang. HEP tih hian Hydro Electric Project tihna a ni a, SHP hi Small Hydro Electric Project sawina a ni. SHP hi MW 1-24 thleng sawi nan hman a ni a, a chung lam hi HEP tia sawi a ni ṭhin. SHP hnuaiah hian Mini Hydel Project a awm leh a, 1 MW hnuai lam niin, Tuipui, Champhai bula mi chauh hi tuna MHP kan neih la hman theih a ni awm e. Mizorama tuna kan hman mek ho hi Tuirial HEP tih loh chu 1MW chung lam leh 24 MW hnuai lam vek a ni. Political party worker, inti hre ve tak, hre ziktluak si lo hian Mini leh Small SHP hi inringtawk tak hian an sawi pawlh nak nak fo a nia!
Viability Gap Funding leh Tuivai HEP (3x70 MW)
India rama ei leh bara intodelh lo tak state-te chawikanna hmanraw pakhat, project ṭha tak, mahse, a thawh chhuah tur ngaihtuaha a siamna man to lutuk, ‘economically non-viable’ te thawh a nih theih nana Central ministry-in policy a siam a. Chu chu Viability Gap Funding (VGF) an ti. He special funding hmang hian economically-a viable lo project, mahse, development atana pawimawh leh ṭangkai site fund ngaihtuahsakna a ni tiin duhtawk mai ila. India ramah hian healthcare facilities, road construction, international multipurpose seaport, etc te siam nan hman ni ṭhinin, hydro power siamna atana tih hmasak ber tur Tuivai HEP, 210MW siam chhuak thei tur chu pawm a ni hlauh mai a. Hetianga pawm tur hian Congress ministry hnuhnung zawk khan an thawh hlawk hle a, chumi phena department head Er CL Thangliana thawhrimzia kha hria kan tam lo mai thei. Tichuan, Tuivai HEP chua VGF hmang chuan thawh ni turin pawm a ni ta a, tih tur a la tam viau nâin, a ruhkawl ber khen thlak a nih tawh avangin hmabak la awm hi a harsa vak tawh lo, ‘bel chhunga sa ang deuh’ ni khan kan hria. Mahse, vanduaithlak takin Congress Ministry chu a sawrkar zui ta si lo a, sárah a zâm ral leh ta a, a uihawm ngawt mai.
NDB, BRICS Loan leh Tuirini SHP (2x12 MW)
Khawthlang ram changkang tawh ho intel khawm el pha turin Brazil, Russia, India, China leh South Africa ramte chu an ram ṭheuh ei leh bara intihchangkan tawn nan te, heng ram depte lak aṭanga venhimna ṭha tak neih theih nan leh thil dang dang hmasawnna atana inpuih tawn nan an intel khawm ve a; BRICS tia koh a ni. Heng ramte hian economic development atana sum pukna tur New Development Bank an tih chu 2014 khan Shanghai, China-ah din a ni a, he bank hian BRICS Loan tih hming puin hna thawhna atan loan a puktir ṭhin. India pawhin he Bank hi a hmang ṭangkai hle a, Mizoramin a hman ṭangkai theih nan Tuirini SHP pawh hi he NDB aṭang hian pawisa puk phalna dil a ni a. Fiahna hrang hrang a paltlang hnuah agreement ziah mai tur a nih lain, MNF Ministry hnuhnung ber chuan Covid vanga pawisa harsatna chhuanlamin he project hi thawh loh ni se tiin CM Pu Zoramthanga chuan thuthlukna a siam tlat avangin a zuzi ta a.
DPR hmasa ber hi River Valley Projects Guidelines March 1997 leh Guidelines for Preparation of DPR of Irrigation & Multipurpose Projects by CWC, Govt of India 2010 hmangin Central Water Commission-in an siam phawt a. He DPR hi a cost updation leh project revision ti turin WAPCOS, Gurgaon, India ruaiin tihtir leh a ni a. Anni hian (2x12 MW) siam nan cheng vbc. 465 estimate chhuakin, MW khat siamna atan cheng vbc. 19.38 ngai tur angin an chhut a. He DPR-ah hian tuikhuah hi Serlui B SHP anga lei chhûn muk hmanga siam tur a ni a, metre 92 (ft. 276) zeta sanga khuah tur a ni. Tuikhuah aṭang hian km. 2.42-a thui, metre 3 (ft. 10 hawlhtlang) leiverh hmangin khawl khawh virtir tum a ni.
Ngaihtuah ngai ta ber mai chu, he tuikhuah ft. 276 zeta sang hi siam a nih chuan, Seling leh Keifang inkara NHIDCL ten bridge an dawh hlim hlawt hi a chîm pha ang em, chîm ta se engtia hmalak nge sawrkar hian a tum? Tuikhuah hi tihhniam leh a nih loh chuan tuna bridge awm sa hi a aia sang, Tuirini tuikhuahin a chim phak loh turah hian bridge thar dawh a ngai ang; chumiin a ken tel chu kawngpui duan thar leh a ni. Chung zawng zawng siam lehna man tur chu tuna Tuirini SHP tana loan lakna turah hian chhût tel a ni em? Hengte hi a pawimawh hle awm e.
Hemi chungchang hi depart-ment lam engineer pakhat hnen aṭanga ka hriat dan chuan, ‘Tuikhuah aṭanga leiverh tawpa 12 MW khawl pahnih bun tur hi khawl pakhat chu tuikhuah bulṭhut lui mawng lamah bun a ni ang a, tichuan, Tuirini lei dawh sa chîm lo tawk hian tuikhuah chu tihhniam a ni ang’ a ti a. Chuti a nih chuan 24 MW pe chhuak thei project a ni lo mai thei awm mange tih ka ngaihtuahnaah a lo lut a.
Engpawhnise, eng MW pawh lo ni se, project thar lo piang tur hrim hrim hi a lawmawm hle. Tuikhuah hmun panna tur kawng awm sa pawh hi cheiṭhat turin sawrkar hna ka la thawh lai khan sanction te kha a awm ut tawh a, project funding tur buaipui laia project siamna pawisa ni lo aṭanga hetianga hmalakna awm hi a lawmawm ngawt mai, laih zawh tawh a nih leh nih loh erawh ka hre zui ta lo. A chhan chu DPR-ah khan approach road siamna tur pawisa kha eng emaw zat a awm ngei a rinawm a, chumi lo sûmkâr nana hetiang ruahmanna a awm hi a ṭha khawp mai.
Tikhian, Tuivai HEP leh Tuirini SHP, tun hma leh tun hnu dinhmun chu kan mang hriat rei ruai tawhin a rinawm a, tun sawrkar hian an term chhung hian heng thute hi tisaah an chantir dawn em tih kan lo thlir tlang ang a. Thei lo tur anga an lan chuan inthlan leh hun atana an hmachhawp lian tak hnutchhiah, tipuitling tura an party bak rin ngam an awm loh thu an tlangaupui dum dum theih tho bawk ang.
- R. Lalrinkima, Hidden Lodge