Hma lam pan tura nawr kaltute
"I thiltihin mi dang a tihphur a, ruahmanna thar a neih a, hma lam pan zel tura beiseina thar a pek phah chuan hruiatu i ni tihna a ni." – John Quincy Adams
Mahatma Gandhi (October 2, 1869–January 30, 1948) kan hriat lârna, a thuvawn pawimawh tak tak, non-violence (Satyagraha) leh a dangte kha khawvel hmuh leh hriat tura a lo chhuah theih nachhan chu, amah (Gandhi) nawr kala nawr chetute an awm vang a ni a. Sakhaw hrang hrang–Hinduism, Islam, Christianity, Jainism leh Buddhism te khan a ngaihtuahna an kaihhruai nasa hle a. A bikin Jainism leh Buddhism-in an zirtir ‘Ahimsa’ an tih, intihnat lohna, tharum thawh lohna, nunna nei reng reng tihnat lohna te khan a rilru a khawih na hle. Kristian lehkhabu Bible pawh a ngaina hle a, a bikin Thuthlung Thar a ngaina zual hle. Tlâng chunga Isua thusawi phei chuan a rilru tituiin, a thuin a hîp hneh hle a ni awm e.
He'ng bakah hian Leo Tolstoy, Russian writer ropui lehkhabu ziah 'The Kingdom of God is Within Us' tih te, kum zabi 19-na laia lehkhabu ziaktu ropui leh critic John Ruskin-a ziah 'Unto The Last' tih te khan a rilru leh thinlung a hneh em em bawk. Ruskin-a lehkhabu phei hi chu Gujarati ṭawngin a letling hial nghe nghe. American writer, poet leh philosopher Henry David Thoreau-a essay 'Civil Disobedience' pawh khan nasa takin a thinlung a khawih bawk. Mi ropui tak tak amah influence-tu dangte chu–Socrates, Thomas Carlyle, Ralp Waldo Emerson, George Bernard Shaw te an ni.
Mahatma Gandhi hnathawh leh thiltih ropui tak takte chuan mi ropui tak takte a hneh leh chhawng a, chu'ng zingah chuan–US President ni tawh Barrak Obama, Aung San Suu Kyi, Nelson Mandela, Dalai Lama, John Lennon, Martin Luther King Jr., Albert Einstein, Steve Jobs, Rabindranath Tagore te an ni nawk mai. Vanduaithlak takin tharum thawh duh lo, tharum thawh duh lohna vahvaih puitu, Gandhi-a chu Nathuram Godse-a’n kum 1948 January ni 30 khan a kap hlum a, a pawi hle! Gandhi-a nun aṭanga kan hmuh theih thil pawimawh tak mai chu–mi dangte'n keimahniah huhâng an nei thei ang chiahin keini paw'n mi dangteah huhâng kan nei ṭhin, tih a ni.
Sir Isaac Newton-a (1642-1727) kha fahrah takin a seilian a; a pian hma thla thumah a pa'n a boralsan a, kum thum mi lek a nihin a nu'n pasal dang a nei bawk a, a pi nen an cheng dun ta a. A hnuah a nu ṭhianu te inah awm lehin, a pahrawn a thih hnuah a nu nen an chengho leh ta a ni awm e. Kum 12 aṭanga kum 17 a nih thlengin King's School, Grantham, England-ah a kal a, June 1661 khan Trinity College (University of Cambridge)-ah a lut a, March 30, 1665-ah BA a pass a, kum 1668-ah MA a pass leh bawk. Kum 1665 khan hrichhia (Great Plague) a len avangin an college pawh khar a ni a, kum 1667-ah a lut leh thei chauh a ni. He College-a a kal lai hian Aristotle, Rene Descartes, Galileo Galilei, Thomas Street, Robert Hooke-a te kutchhuak a chhiar nasa ṭhin.
Newton-a chu January 1, 1672 khan Fellow of the Royal Society (FRS)-ah thlan a ni a, hetih lai hian kum 29 chauh a ni. February 6, 1672 khan êng chungchang a zirna (A new Theory about Light and Colours) chu Royal Society hnenah thawnin a sawifiah a; rawng var (white light)-ah hian rawng chi sarih (VIBGYOR) a awm a, prism hmanga thliar hran leh lak khawm theih a nih thu bakah, êng chu particle (corpuscular) a nih thu a ni. Mahse, scientist zingah sawiseltu a nei nual a; Robert Hooke (cell hmuchhuaktu), Christian Huygens, John Flamsteed, Gottfried Wilhelm Leibniz te an ni. Robert Hooke-a phei chuan a bei na zual a; Newton-a thil hmuh chhuah hi a lehkhabu 'Micrographia' kum 1665-a a tihchhuah aṭanga he ngaihdan hi nei niin a ngai hial. Newton-a chuan vantlang hriata inbeih chu ṭha a ti lo va, inhmuhsitnaah a ngai bawk.
Tichuan, Royal Society ziaktu (Secretary) Henry Oldenbury-a hnenah, "He inhnialna hi ka kham tak zet a ni," tiin lehkha a thawn a, Royal Society-ah a ngaihdan (idea) a thawn tawh loh tur thu a hrilh hial nghe nghe. Kum nga chhung chu Royal Society hnenah engmah a thawn ta lo reng bawk. Hetiang a nih avang hian a thil hmuh chhuah dang chu khawvel hriatah a tlangzarh duh lo/ngam lo a ni.
Kum 1684 khan vansang lam zirmi Edmund Halley-a (Halley's Comet, kum 76 dana lang ṭhin hming put chhan) chuan inhîp tawnna (gavitation) chungchangah leh planet-te chet vel dan chungchangah râwn a duh avangin a va tlawh a. Newton-a chuan planet-te chuan bial sâwla an chet thu leh, ni leh planet-te inhip tawnna (inverse-square law of attraction) avanga thleng a nih tih mathematic hmanga chawk chhuakin a lo hmu chhuak diam tawh a ni tih a hriatin mak a ti hle. Halley-a chuan Newton-a thinlung ngui leh insitna chu nawr kianga fuih phûrin, lehkhaba chhuah turin a hrilh a. Tichuan, July 5, 1987 khan 'Philosophiae Naturalis Principia Mathematica', 'Principia' tia an sawi mai bawk ṭhin chu a ṭanpuina azarah a chhuah ta a. Halley-a hian a senso zawng zawng a tumsak nghe nghe.
Principia bu chhuah a nih hnuah pawh Robert Hooke-a'n Newton-a chu a la bei chhunzawm zel a. A lehlamah Robert Hooke-a thlir dan pawh hi a awm ve tho na lai chu, Newton-a thil hmuh chhuahho ṭhenkhat kha Robert-a'n a thua a lo sawi a ni hlawm ve nawk a; mahse, Newton-a'n mathematics hmangin a finfiah thung a ni. Hei vang hian ni maw, Robert Hooke-a hnena February 1675-a a lehkhathawnah chuan, "Ka lo hmu thui deuh a nih chuan, mi ropuite kokiah ka chuan vang a ni ang (If i have seen further, it is by standing on the shoulders of giants)," tiin a sawi. Robert Hooke-a kum 1703 March thlaa a boral hnu thla rei lo teah Royal Society President atan thlan a ni a. Tichuan, 1704 February-ah Optiks tih lehkhabu a tichhuak a, a hnuah lehkhabu dang pawh a tichhuak leh bawk. Principia lehkhabu hian Enlightenment vaw alhtu–Voltaire, Kant leh Locke-a te ngaihtuahna pawh a kaihruai hle. Principia lehkhabu ziaktu Newton-a pawimawh tluk zeta pawimawh emaw, a ai pawha pawimawh zawk emaw pawh a tih theih hial ang; Edmund Halley-a hnathawh hi hriat hmaih chi a ni lo.
Edmund Halley-a'n Newton-a fuiha lehkhabu ropui tak 'Principia' chu khawvelin a hriat theih phah hian, Barnaba (Son of Encouragement- NKJV [Tirh.4:36]) kha min hriat chhuahtir a. Ani avang khan tirhkoh Paula kha Paula a nih theih phah a, chutiangin Marka pawh Marka a nih theih phah a; Marka zama hlau ṭhin phei chu Thuthlung Thara chanchin ṭha bu ziaktute zingah a tel thei hial a nih kha.
Dynamite hmuchhuaktu Alfred Nobel-a pawh kha a u thi chu amah zawk thi emaw tia chanchinbu pakhatin ngaiin, "Thihna hmanga sumdawngtu chu a thi ta (The merchant of death is death)" tih thu inziak chu Alfred Nobel-a'n a chhiar chuan a hausakna chu thil ṭha tih nana hman a duh ta a; tichuan, a thih hnuah pawh Nobel Prize hmangin kan hre zui ta zel a nih hi.
Albert Einstein-a pawh khan kum 1905-a Special Theory of Relativity chungchang a ziahna lehkhaah chuan, "Ka ṭhianpa Michele Besso chhungah leiba ka nei, sawihona hlu tak tak min neihpui ṭhin avangin," a ti. Michael Faraday kan hriat theihna bul pawh Humphry Davy-a a ni. Ama'n, "Ka thil hmuh chhuah ropui ber chu Michael Faraday-a a ni," a ti. Hellen Keller-i pawhin, "Ka nuna ni pawimawh ber ka hriat reng chu, kan zirtirtute zing Anne Sullivan-i ka nuna a lo luh ní kha a ni," a ti bawk. APJ Abdul Kalama nihtirtu mi pawimawhte chu a nu leh pa, a chhung leh khatte an nih bakah, Dr. Vikram Sarabhai kha a ni asin.
Mi dangte beng hniam a, ṭhan tiṭhutu ni lo va, mi dangte beiseina siamsaktu leh an hma ngai a, hma lam pan zel tura nawr kaltu nih a hi a va ropui em.
- Zoliansanga Tlau