Van lam nau chuam a lo ni reng si
Engpawhnise, engkim siamtu Pathian chuan,
Nang leh kei pawh hi duh taka a siamte kan ni si,
A ropuizia lanna tura min siam hi,
Vuina tur a awm lo va, sawi ni-awm a ni hek lo,
Pathian thil rel dan hi a va mak em!
Mesak Lalchhanhima hi kan fa tlum ni turin 16th May 2002 khan a piang a; amah ka pai hma aṭangin Sinusitis leh Allergy ka nei nasa a, ka nau pai min tiṭhuanawp nasa a. Tla mai tur ang tea a awm ngun avangin doctor chuan ka hahchhiau ven nan damdawi chak tak min chawh a, hei hi a tir chuan ka mawhchhiat ber a ni. Ṭha taka a pian hnu thla a tlinah pawh a rihna a la ngai reng mai a, a ṭap ngai lo a, hnute hn êk nachang hre loin a mu bawrh bawrh reng ta mai bawk si, kan sawi harh a, hnute kan hnêktir pawhin minute khat pawh hne tling loin a muthilhsan leh nghal zel a. A eng nasa bawk nen, doctor-ah kan kal a, thla a tlin hian a rihna hi a pian hlim ang reng a la ni. Doctor chuan pumpui chakna leh thin lam damdawi pakhat a chawh a, nilumah te kan thiam dan danin kan hem ṭhin bawk. Hetah hian a dinhmun kan la hre lo.
Thla hnih a ni chho a. Kan ṭhenawmnu chuan, “Ngawi teh u, kan nau hi hmel inang vek an tih ang chi hi a ang ka ti riau mai,” a ti ta hlawl a. Hetah chiah hian keini pawhin ngaihṭhat lohna kan nei ve chauh. Hma a sawn lem loh avangin doctor dang kan râwn leh a, kan doctor chuan zêp a nei lem lo, khatia zêp a nei lo kha ka lawm zawk a. “In nau hi down syndrome kan tih ang chi a ni a, phai lam panin awmzia a nei lo a nia. In vannei a, a nasa kan tih ang chi pawh a nih loh hi,” a ti a. Ka khâ a chih a, ka hrawkah rêktu awm ang mai hian ka ṭawng thei tawh lo. Haw kawng tluan mai chuan ka ṭawng thei lo. Ina haw a, duh tawka ṭah bawrh bawrh ka chak ber.
(Down syndrome hi ka’n sawifiah deuh ang a. Kan hriatthiam dan tur chuan, khawvel pumah an hmelte a inang a, an kutziate a dang a.Ring an tun har a, an beng a fual deuh bawk. An mit a ki deuh a, an mit leh mit inkar hnar ngul inṭanna a phek deuh bik. Mihring normal te hian chromosome pair 23 kan nei a, a mal chuan 46 kan nei tihna a nih chu. Kan chromosome hian kan nihphung zawng zawng, mipa leh hmeichhia, vun thlengin a hril a ni. Down syndrome-ah chuan chromosome 23 kan neih ang nei ve loin, number chhiar chhoh a, a 21-naah chiah hian pair lo inbelhtu zawk chromosome a lo awm thung si a, chromosome pahnih tur kha pathum an lo nei ta bik tihna a ni chu. Chuvang chuan Trisomy 21 tih an lo ni. Hei vang hian an nihphung, rilru leh taksa ṭhan chhoh dan a muang ta em em a, an lei te a tâwt deuh a, an ṭawng a fiah lo ṭhin. Khing ka lo sawi, an hmel inang kan tih khi a lo nih phah ta a. An rilru erawh a thianghlim em em vek mai.)
In kan thleng chu chhungte pawh ka hrilh thei lo a, room-ah ka lut a, ṭah chhuak leh mittui tla zawih zawiha ka awm lai chuan ka u chuan ka chhungte chu chanchin a lo hrilh a, an ngui ve hle mai a. Kan pa u chuan, “Mite tawrh ang hrethiam turin Pathianin hetiang hi min pe ve a ni,” a tih kha ka hre reng ṭhin. A ni tak a, Gelead Special School-a kan kal ve hma kha chuan mite tawrhte hi kan lo va hre pha lo em ka ti ta a ni.
A pa hian doctor dangah beiseina a la nei zel a, doctor dang kan ráwn zel a. Kan doctor râwn chuan min nemnghehsak zel mai bawk si; kan tan tlanchhiatna dang a awm ta lo. Mangan tawpah chuan Pathian kan lo hnaih ṭhin tih hi kan hun tawnah hian a va chiang tak em! Pathian chuan amah au lo thei loin min siam ta a. Chutah chuan a ni, kan tana min pek ‘Van lal nau chuam a lo ni reng si’ tih hi ka hriat chhuah tak ni. Kan doctor hnenah khélloin thla tin checkup kan nei ziah a, a hautak ve khawp mai. Damdawi man a sang si, mang a ang ve bat bat ṭhin. Mahse, Pathian hian a tawk hian ro a va rel thiam em; kan kal apiangin Vitamin leh Cerelac min lo pe ziah mai a, kan lawm haw ṭhin a nia.
Hetia pangngai taka kan pawm chhoh lai hian rilru natna tur han tawh changte a awm lo thei thin lo a. Vawi khat chu ka lenpuinaah ka lennate inleng ve bawk nu pakhat hian, “Awi, in nau lu chu engtizia nge, a râpawm deuh roh alawm maw le, khawi, kan naute hian a kai ve ang e,” a ti a nih chu. A ni tak a, ka naute lu chu a kawlh vek a, amah a ngo (a têt zual lai hian a ngo hle) avangin a lua thisen zâmte chu a lang chiang em em a, a hring pawng kual ruah mai bawk si nen. A sawitunu khan a sawi dik vek, mahse, a dawngtu, a nu tan chuan a van na si em. Ka haw a, room-a ṭah tlawk tlawk mai loh chu tih theih a vang asin. Mahse, tunah chuan sam nalh tak mai, ngil mawi tak a nei tawh asin.
Vawi khat leh pawh kan nula hi an khuaah a hawng a, an khua te chuan, “Bawihi, i nau awm ṭhin chu a hmel engtin nge a awm? Bawihi chuan naute hmel mak deuh a awm ṭhin, an ti che a,” tiin an lo zawt a. Kan nula chuan ka rilru hre pha loin ama rilru nat vang zawkin min hrilh leh chu, tukverhah ka hawi vang vang mai a ni. Hetiang thil hi engti kawng pawhin kan tawk kan tawk dawn a nih hi ka ti ta a, tunah chuan hmachhawn dan hi ka thiam ve tawh em em a ni.
Chutianga nau pawm nafam chu, kan nau ang pawm vete hnen aṭang chuan Gelead Special School kan hmelhriat ve ta a. Thla 5 a nihin he School OPD (Ch. Chhunga Building, Saron Veng, Aizawl a la nih lai)-ah kan va kal ve ta a. Duty-te chuan physiotherapy min tihtir ta ziah a. Kan tan school a hlat vangin physiotherapy hi in lama tih dan min zirtir a, theihtawp chhuahin therapy kan han ti a; hmasawnna hmuh tur tlem mah se, hma chu kan sawn chiang a ni. Therapy kan tih hi kan hlawkpui tak zet.
Pathian zarah kum 2 a tling a, kal a zir ṭan ve leih leih chauh a ni; kan hmanhmawh miah lo. Kum 6 a nih hian ni tina kal ve tawh turin school-ah kan inziak lut ve ta a. Mahse, a ṭawng tlat lo; hei hian chhungkuaah Pathian auh duhna min pe leh ta a. A pu chuan, “Mesaka pual liau liauin Pathian hnenah a lei hawng turin i dil ang u,’’ a ti a, tum thuhmun neiin Pathian nasa takin kan dil a. Kan dilna hi Pathianin min chhang ka ti lo thei lo, school lamah speech therapy a la ta bawk a, hmuh theih khawpin hma a sawn a. Mite angin a hmasawnna chak lo mah se, hei erawh kan chiang ve thung: ‘Kan nau chungah hian Pathian hnena dil ringawt a tawk lo, keini pawhin tih theih tam tak kan nei. Theihtawp chhuaha kan theih angte kan tih ve hian Pathian hian malsawmna min lo pe ṭhin a ni,’ tih hi.
Dam loh hi Pathian zarah a nei khât hle. Vawi khat Pneumonia vangin damdawiin a awm tih loh chu khum bet tlawk tlawka nat a nei lem lo; hri erawh a dawng hma em em. Down’s naupangte hi chhung lam leh pawn lamah an na hma em em a, an vunah thak neuh neuh an nei hma a, inven fimkhur thiam an ngaiin ka hria. A dam loh leh mi damlo a bula an awm chuan a ṭawngṭai ziah ṭhin a, an lu chungah kut nghatin a ṭawngṭaisak thlap thin. Ani pawh chutianga ṭawngṭaisak ve tur chuan min phût ṭhin bawk. Engtiklai pawhin ṭawngṭai tura han ngen chuan a phûr zawk hial ṭhin leh chhung inkhawmah pawh hun hman a chuh ziah ṭhin hi kan tluk lohna langsar tak a ni.
Ni tin school a kal, a tir chuan hrehin, a motor chuang tur en hrehawm ṭhin viau mah se, ngaiah a nei ve thei ta thuai a. A thil thiam thar leh a zir tharte sawi nuam a ti thei hle a, speech therapy-a an zir phei chu ama hnen aṭangin kan zir ve leh chhawng ṭhin. A nuamin min tihlim ṭhin hle a ni. Kan fapa hian number 1–3 kum khat te zir tlauh tlauh ṭhin khan tunah chuan 1–20 a thiam tawh a, a hming leh nu leh pa, veng hming a ziak thiam em em tawh. Ran, thlai, thei hming te hi a thiam tawh hle a, rawngte phei chu hnehsawh tak a ni tawh.
Tunah chuan tih tur kan hrilh hi phûr tak leh thatho takin a ti ve ṭhin a, a bik takin thleng seng/sil, hmunphiah ang chi-ah te hrilh nawn reng a ngai bik miah lo asin. Ka sawi hmaih theih miah loh chu, kan fapa changkang leh zahpuiawm loa min chhuahsaktu Gelead Special School-a thawktute inpekna hi a ropui ka ti tak zet. Naupang na nâ nâ chu zun leh ek an lo cheh a, ni tin cheh reng naupang tam tak an awm; diaper hman an phal lo ringawt pawh hi ka fak tawh tehlul nen, an berh zawng zawng an tifai vek a ni. Ṭap er ngawng ngawng chunga exer lak ngai, thlan tla zawih zawih chung leh beiseina nena an laktir te, a ṭhen thil paih darh ringawta nilenga hun hmang te thinrimna tel miah lo a, an hma hun ngaihtuahpui rân chunga beidawng mai loa an enkawlnate hi nu leh pa tam tak chuan kan fate chung ngeia thil thleng pawh ni se, enkawl kan peih loh tur a ni. An bei ṭang ṭang han hmuh chuan, he school hi a awm lo ang tih hi kan va hlau ṭhin tak em!
Ṭha ka tih deuh mai chu, naupang mai ni lo, nu leh pa min ko khawm âwl lo mai a. Naupang rualbanlo reng reng hi ṭanpui hma poh leh hma an sawn ṭhin tih hi a chiang em em mai. Awareness min neihpui fo hi kan hlawkpui ber mai awm e ka ti ṭhin. Nu leh pate hian kan fa kan duat ngawih ngawih hi kan dampui reng lo thei, zankhat mitchhin kan tawh hunah kan duat liak liak ang khan mi dangin min enkawlsak thei dawn lo. Mi dang tan phurrit mai a nih loh nan a theih ang tawk leh a phak tawk zirtir leh thawhtir hi a va pawimawh em. Entir nan, inthiar, inbual, chaw ei, ha nawh, thawmhnaw sûk leh hâk, in chhung chet leh chhungte puih, mi biangbiak, mi zinga khawsak dan mawi ang te hi kan zirtir thei ang. Kan zirtir loh a, mi dang tana hnawksaka kan siam mai chuan min petu khi a lawm dawn em ni tih te ka ngaihtuah ṭhin.
Tin, harsatna inang lo pui pui, inkarakik tak takte enkawl dan, hmeichhiat mipat chungchang, keini’n emaw kan tih lo ni si lo te, kawngbo tak maia special nau la pawm ngai lote min han hrilhhriat takah chuan kan var uar uar zel mai. Zir thiam a awm thei lo, zir tam pawh a awm chuang lo; kan dam chhung chuan kan zir zo thei dawnin ka hre lo. Mahse, hetiang kan ni chung chung hian 2012 khan kan nupain fate support ṭha ber an thlan chhuah zingah min thlang ve a, ropui kan ti hle a ni.
Kan fapa chanchin sawi hi kan zak lo mai ni loin, a chanchin sawi hi kan ning ngai lo. Amah pawh hian min ngai ta ber emaw chu aw tih turin min ngai thiam a, mi a kuah hliau hliau a, kan biangah te min fawp âwl lo mai ṭhin. “I tel lo chuan ka awm thei lo, anu, ka hmangaih
Che,” min ti reng ṭhin. Thil tihna reng rengah nu leh pa bulah phei chuan a phur thei hle a, Pathian faka zai phei chu a nuam tih ber a ni. Kan varandah zau laiah concert tenau a nei reng reng ṭhin a, an thlir ve ṭhap thin. Programme pangngai veng chhung leh pawnah pawh mi hmaah a zâm ngai reng reng lo a, duh tawka mi hmaa han inthehṭhil vel kha a nuam tih ber a ni.
Kan vanneih lehna pakhat chu, khawi hmunah pawh hian kan fapa hrethiam em emtute hi Pathian hian min pe zel a. Sunday school hi nuam a ti thei hle a, eng thilah mah bân mai bik loin zirtirtute hian a sawmin an sawm zawk hial ṭhin. An department-ah phei chuan a zai ngun hle a, chang leh hla thu sei tak takte hi zirtir hun chhung rei deuh ngai ṭhin mah se, school lam leh in lam nena ṭanrual chuan a thiam thui thei khawp mai. Veng pawn lamah Handicapped Sunday an hman chang pawhin Pathian thu cháng sei ve tak tak a sawi chhuak ve ṭhin a ni. Heng zawng zawng a tih theih chhan chu Pathian vang a ni a, chutih rual chuan, zirtirtute leh zhhungkua kan ṭanrual vang ka ti ṭhin.
Tunah chuan kum 23 lai a lo ni ve ta reng mai; hma nasa takin a sawn (mi fate nen kan khaikhin ngai lo). Biakin a ngaina a, a inkhawm ziah a, hun a vawng ṭha a, a kal hma ṭhin hle. Zaipawlah tel ve ziahin, a aw mil awmna turah a ṭhiante hian an dah thiam em em a, phûr takin a tel ve ṭhin. Kan SAY hruaitute an fakawm ṭhin asin. In chhungkhurah a ṭangkai em em a, inleng chhâwntu, inlengte thingpui lumtu, chaw chhumtu, chhuat nawttu, toilet tifai ṭhintu; a tel lo chuan kan ruak a ni (inah hian hun awl hnawhkhah nan computer a nei ve a, a duh ang chu a hmet chhuak thiam ve a ni). In leh biakin hi nuam a ti viau a, a leng chhuak ngai lo. Chhungte leh thiante birthday a hre thei hle a, a theihnghilh mai mai lo.
A pi leh pute a duat thiam em em a, a kutah a dah tawp a, damdawi ei hun te, inbualna tui lumsak leh engkim mai hi a kutah a dah vek ṭhin. Covid19 vangin a pi a boral a, a tuar hle mai a, hun eng emaw chen kha chu chaw ei dawn hian thleng a lak kêp ziah ṭhin. A pu inkhawm tur kal a hruai ṭhin a, a ṭhutna hmun turah a dah thlap ṭhin. Bânah ṭhiante bula awm khawtlai a duh ve ṭhin vangin a pu hi a unaute kutah a hlan thlap kher ṭhin bawk. Nu leh pa leh u te a zahthiam em em a, an lawm loh zawnga awm a hlau ṭhin khawp mai. A lo awm palh zeuh pawhin chhuanlam tur a hre thei ṭhin a nia aw… Hmeichhe chunga awm dan mawi leh mawi lo, kut thawh leh fiam dante hi an school Shining Star-ah an zir a, min hrilh ve nasa ṭhin.
Kum 2019 khan Rashtrapati Bhavan, New Delhi-ah President of India hmaah vohbik pual Cultural Meet-ah an school–Gilead Special School aiawhin ṭum hnih zuk kalin an lâm ve nghe nghe a. He tah hian report a pe thiam khawp a, New Delhi chu vai an tam lutuk a ti. Free style lâm kan ti dawn nge, sap hla zaitira han lâm te hi nuam a ti em em. Kum 2016 khan International Day of persons with Disabilities-ah National Institute for Locomotor Disabilities (Divyanjan) Regional Centre, Aizawl, Department of Empowerment of PwDs, Ministry of Social Justice and Empowerment leh Centre for Disability Studies, MZU Campus huaihawt Online Dance Competition-ah pakhatna a la ve nghe nghe. Covid19 hnuah a school kalna kan thlak ta a, a hnai zawk Shining Star Special School, Republic Veng ah a kal ve leh a. He school pawh hi Gilead Special School nen danglamna awm chuang lo. An theihtawpin naupang an enkawl a, an Principal hi a têt zual lai aṭanga lo enkawl ṭhintu a ni bawk nen, he school-ah hian an lo enkawl thiamin an lo dah lal thiam a, nuam a ti ṭhin lutuk hi kan lo hlim ṭhin.
An rilru hi a no a, mi na tuar leh thihna tâwkte a lak natpui em em a, a hmelhriat miah loh pawh a ṭahpui ṭhin a. A ute’n thil thar nei se, amahin nei ve lo se, a lawmpui thiam em em a. An rilru thianghlimzia lanna pakhat chu, mi thîkna an nei ngai miah lo hi a ni. Mite’n vanduai angin min ngai mah se, keini a chhungte chuan Pathianin a fa, a vohbik enkawl tura min pe hi Pathian hriat kan nihzia min nemnghehpuitu ni-ah kan ngai hmiah a, vanduai kan inti ve lo.
Kan ram ‘rualbanlo’ tia mi endawng leh entleu te a awm tam tawh lo a, mipui pawh kan harh tawh viau rualin, hmun ṭhenkhatah chuan han biak chhawhchhi hi kan la hrat tih mit ngeiin ka la hmu zauh zauh a, rilru a lo na ṭhin. Kan chhung zingah/kan chhungkua hian hetiang hi kan la tawng ve vek thei tih hi kan ngaihtuah ngai em? Ka nu leh pa, ka u leh naute hi tiang mi ni se, miin hetiang hian biain chhawnchhaih se kan lawmang em, tihte hi rilruah nei ṭheuh ila ka va ti ṭhin em! Piansual hian tlai luat a nei si lo.
Hnam fing apiangin rualbanlote hmasawnna an ngaihtuah nasa a, an tan zalenna an pe nasa a, hamṭhatna an pe nasa em em. Sorkar pisa leh vantlang hmunte wheelchair-a nawr theihnate hi kan siam vek tawh em? Ram changkang zawkah chuan rualbanlote tan motor/bike parking a bikin a awm hial a, park lo mah se, mi dangin an hnawhkhat thiang lo.
Hamṭhatna hi mi nawlpuite’n pe thei lo mah ila, anmahni kan ṭanpui theihna tur a awm ṭeuh a. Nuihzat mai loa kawng dik zawk kawhhmuh te, kawng kalnaah an lo kal pai deuh te a ni thei, han kaih mai te, motor kawngpui kân tur puih te, bus-a lâwn tur puih te, an awm dan a lo mawi lo deuh a nih pawha awm dan mawi ṭawngkam ṭhaa hrilh te a sawt ang.
Mizoram Synod-in Handicapped Sunday a lo siam hi ṭha ka ti hle. He Sunday hmang hian veng dangahte kan inkhawm chhuak ve fo a, naupang changkang, rualbanlo an en dan danglam miah lo ka hmuh hian an kohhran leh an nu leh pa, an zirtirtute ka fak ṭhin. Kohhran dangte pawh hian Handicapped Sunday hi nei vek thei ila, he ni-ah hian naupangah awareness tam zawk pe ila kan hlawkpui ngeiin ka ring a ni.
Pathian hian hetiang fapa hi min pe lo ang tih hi ka va hlau hnuhnawh tak em! Amah avang hian Pathian kan hnaih phah ṭhin a, malsawmna chhiar sen loh kan dawn bakah, mite tawrh ang harsatna tam tak Pathianin min hmachhawntir a, tawrh thiam dan min zirtir a. A sên laia ṭawng thei pawha beiseina kan neih loh laia tuna a huat em em zuk leh hmuam ṭhat lohzia leh a nghawng te, pum cancer, ka chhung cancer awm thei thlenga min hrilh theitu kan fapa ‘Vohbik’ Mesak Lalchhanhima min petu Pathian chu fakin awm rawh se.
Ka fapa chanchin lo chhiar vetu mi pakhat talin hlawkna tlemte tal in lo chhar chhuah theih beisei na nen he thuziak hi ‘VOHBIK’ fa pawm nu leh pa zawng zawng tan ka hlan a ni.
Piallei ral ram hla takah chuan,
Angel rualte an inkhawm a,
‘Pialleiah nau thar a piang dawn,’ tiin,
Van Lalpa an hrilh a.
He nau chuam hi chuan hmangaihna,
Mi hluana tam a ngai dawn a,
Nun ze kawngkim chhiar phak lovin,
Puitlinna kim a thleng ve dawn si lo.
A pianna tur pialleiah khuan,
Hmangaihna tling kim lo hlana,
Dawi ang dawm thiam zu tawng maw?
Hlimten nui a, zuang leh lamin,
Lawmna a thlen ve si lo.
A ngaihtuah leh thiltihtein,
Tu a lawm pha ve dawn nem maw,
‘Rualbanlo’ tia mi sel hi,
Nun a lungawina kim nei turin,
Keini zawngin kan duhsak si.
Chuvangin e, Lalpa duhtak,
A pian a mûrna hmun turin,
I rawngbawl hna a nih hretu,
Hmangaihna famkim hlan chung a,
Dawi ang dawm thiam tur chun leh zua,
Nangman thlansak ang che,
Tiin an dilsak chu.
- Lalthankungi