Pawisa thiin a nghawng turte
Khawvel mipuiin American presidential election result kan ngaihchan ṭhuap laiin India ram Prime Minister Narendra Modi chuan mipui zawng zawng rin lawk loh lutukin Rs 500 leh Rs 1000 note a tihthih thu a rawn puang thut a. Khami November ni 9 ni kha khawvel tan ni chhinchhiahtlak a ni a, India tan a ni lehzual. Mipui tibarakhaih turin takin Donald Trump-a’n Hillary Clinton-i a hneh a. India ram lamah pawisa thi avangin buai namen lohvin kan buai a, phai vai nuai tam takte phei chu vawiin thlengin an buai a la reh lo. Hemi avanga thi ta pawh an awm nual tawh an ti nghe nghe.
Eng vangin nge Pu Modi-a hian thil huaisenthlak lutuk hi a tih ngam mai le? Ghana, Nigeria, Myanmar, Soviet Union, Zaire-ah te pawisa note tih thih hi an lo hlawhchhampui tawh a. India ramah ngei pawh ṭum eng emaw zat tih thih a ni tawh. He a thil tih hian ama politics dinhmun thlengin nghawng chhe tak a nei thei tih a hre ve reng awm si a.
Mahse, Narendra Modi hian he thutlukna lian tak hi, mi maktaduai tam takte tawrhna thlen thei a ni nachung hian tih ngam chhan a nei niin a lang. Ram economic dinhmun ṭha lehzual chakin a rum a, chu ram min hruai thlen theih nan chuan huaisenna nen, opposition party te thlir chungin, tuar tur hmachhawp tuar huamin he thuthlukna hi a siam ta a ni. A ṭan tir chauh a nih thu a la sawi cheu lehnghal; mi maksak tak mai a lo nih ngei hi.
Economy a nghawng thei
He pawisa tih thih (demone-tisation) hian nghawng chhe fe fe chu a tirah chuan a nei chiang mai. Mahse hma hun thui tak thlir chunga nghawng ṭha a neih theih turte han sawi dawn chhin teh ang:
1. Mi ṭha lote thenfaina: Sum lakluhna felhlel, heng drugs zawrh phal loh zawrh te, bungrua eng pawh sawrkar phal loh (hlawk em em si) zawrh te, thamna aṭanga miin sum an hmuh (black money) tia an sawi, a sum faia kawl mekte hi keini mi mawl tan chuan eng zah fakau nge an nih tih leh, eng zah fakaua tam nge an kawl teh reng tih pawh kan chhut thiam phak rual loha tam sum chhehrelh a awm niin mithiamte chuan an chhut; an chhut dik thawkhat ang.
Sum chhehrelh te chu pawisa tih thih hmang chauh lo chuan chhuhsak theih a ni lo - lunghlu leh rangkachak an lo lei ṭeuh hman a nih phei chuan eng tin mah. Chutichuan, he system hmang hian chutiang mite chu Modi hian nikhat thil thuah a rawk a ni. Mi dik lo, mi pamhamte inluling hi Mizoramah ngei pawh kan kham viau. He thil hian damdawi kheh hmanga hausate pawh an neih sum a rawk ngei ta ve ang. Chiahpuama sum chhehrelh zozai te kha eng tin tak awm zel ang maw?
2. Corruption dona: Eirukna hi thil do harsa tawpkhawk a ni. Amaherawhchu, demone-tisation hian 50% tal chu a do thei turah ngai ang. Sawrkar hnathawkin a eiruk dawn chuan a hlawh bakah sawrkar pawisa, a thawhna department-a mi a la ru ṭhin. Pawisa tih thih hma kha chuan a account-ah a thun emaw, a pawisa faiin a la ru ṭhin. Kha thil kha tunah chuan a har tawh khawp ang. A bank account-ah transfer dawn se, a account chu sawrkarin a kutphah tlukin a chiang a, chawpleh chilhin a sum lakluhna kua a zawt nghal mai dawn a ni. A insawifiah fe a ngai tawh ang. A cash-in dawng dawn ta se mipui tawrhna khawp eiruk tur a hmu meuh tawh lovang. Mahse, eiruk sum chhungte account-a semkual chiam chiam an ching dawn a, sawrkar pawhin a beng a chhiat a ngai viau ang le.
3. India sawrkar a hausa ang: Eng tin? Sawrkar hi mipui tax aṭanga nung mai a ni. Tax pe tamho chu company lian leh mi hausaho an ni. Tribal kan nih avangin Mizote hi Income tax awl kan ni. Non-Tribal (vai hausaho) hnen
aṭang khuan sawrkar hian tax hi a lo la hnem thei em em mai a. Entir nan: Kum khata cheng nuai sawm chin chung lam lalutho hnenah cheng nuai sawm an lakluh chuan (exceed) na zawng aṭangin 30% hi income tax-ah a cut sak a. Vai hausa zingah khuan kum khata cheng nuai za lalut tling an tam mai. Nuai za lalutin a tax pek zat tur chu nuai 27 daih a ni! Hausaho zingah an tax pek tur a tam em vanga awl ruk tumna hi hri angin a leng a. Swiss bank-ah te account neiin tax pek awl theihna a nih avangin an sum an chheprelh a. Mi tam zawk hian an income dik tak chhui a nih theihna tur an bank accoun-ah pawisa an dah tam duh ngai lo. A pawisa faiten an hung ṭeuh a, chung chu black money a ni leh mai.
He Modi-a system tharah hian Burma sawrkar angin pawisa a tithi satliah lova, a lem (fake note) ni lo zawng chu a thleng leh theih a, chu mai bakah account pakhata a sum faia lakchhuah theih a titlem kawk hian mi hausaho chu bank-a sum dah lo thei lovin a hual chep ta vek a ni. An account-a an sum neih dik tak an dah chuan tax an chawi tur zat dik tak a cut sak thei tawh mai dawn a, tichuan India chu hnial rual lohvin a lo hausa dawn a ni; chu chu Modi-a dream.
Sawrkar hausa chuan kawngpui ṭha te, electricity ṭha te, khelmual ṭha te, transportation ṭha si, tlawm si te, health care chhenfakawm te, zirna ṭha etc. te a mipui hnenah a hlui thei ṭhin. Chutiang ram chu ram changkang kan tihte hi an ni mai.
- Zomawia Khiangte