Chin-Lushai-Kuki-Shendoo
Tun a Mizoram state lo ni ta hi British-ho khan Chin-Lushai Expedition 1889-1890 hmangin kum 1890-ah an thunun fel a, keimahni min siamsak ni lovin anmahni inrelbawlna atan ram bung rin kuala ṭhen hran ‘map’ an siam.
North Lushai Hills lam kha Assam Province hnuaiah awmin Shillong ṭhuthmun aṭangin an vil a, South Lushai Hills lam kha Bengal Presidency hnuaiah awmin Chittagong aṭangin an enkawl. An hmunpuite hi North-ah Aizawl, South-ah Lunglei a ni. Tlabung leh a chhehvel hi a hma chuan Chittagong (Bângaladesh)-ah a bet ṭhin a, kum 1892-ah South Lushai Hills-ah behtir a ni. Kum 1898-ah north leh south chu la kawpin Lushai Hills tih a lo ni ta a, Assam Province hnuaiah an bet kawp ta a ni.
Lushai Hills hi Chin Hills Regulation 1896 hmangin kum 1911 aṭangin enkawl a ni a, kum 1930-ah The Bengal Eastern Frontier Regulation 1873 (Inner Line Regulation) hmangin enkawl a ni leh ta a ni. 1947 a India independence khan Assam state hnuaia district pakhat a la ni ta zel a. Kum 1952-ah Lushai Hills Autonomous District Council (Lushai Hills District) a ni a, hei hi Lal (Chieftainship) bânna bulpui ni-in, kum 1955-ah Lal bân a ni a, Lawngtlai leh Siaha district-ah chuan 1956-ah Lal bân a ni.
Lushai tih chu Mizo tiin 1954-ah thlak a ni a, Assam state chhungah Mizo Hills District a ni chhunzawm zel a. Mahnia inrelbawlnan 1972-ah Union Territory leh 1987-ah State a lo ni ta a, tun thlengin Mizoram state a lo ni ta a ni.
Lushai hming pu pahnih, Shillong-a din Lushai Students Association leh Aizawla din Young Lushai Association te chu kum 1946 leh 1947-ahte Mizo Zirlai Pawl tih leh, Young Mizo Association tihtea thlak ve ve an ni.
Lushai tih ‘Mizo’ tia thlak a nihna chhan nia sawi lar ber chu Chinlung Mite zingah chi peng pakhat Lusei tih an awm a, Lushai tih hi Lusei ho kohna a ni a, kan ram hi Lusei chauh chenna a nih loh avangin a felhlel deuh e tiin Lushai tih kha Mizo tiin thlak a lo ni ta, tih a ni.
Chinlung Mite zing a Tio (Ṭiau) lui kàna tuna Mizoram state hi kal pela Tripura leh Cachar lut hmasa ber chu Aimol, Maring, Monsang, Purum leh an unaute an ni a, kum zabi 12-na AD 1100 chho velah an lut ṭan tawh. Tio kan kan sawi hian tuna ramri gate anga inhawrkhawma inthurual ṭhupa kal an ni lo va, an kal darh sung ṭhin.
Chin-Lushai-Kuki tih hi Chinlung Mite a hlawma an koh dan tlanglawn hmasa pathum an ni a, Shendoo tiha an koh hi chu Lai-ho chauh an ni. Lushai tih hi Mizo tiin thlak leh a ni.
CHIN : Myanmar-a Chin tih hming ziaka hmuh theih hla ber chu AD 1100-a Chindwin Valley-a Pagan lal lung ziakah a ni, ziaka dah a nih hma daih hian Chin tih a awm tawh tihna a ni. Kawl ṭawngin Chin tih hi ‘Khyang’ tia ziak a ni a, a awmzia chu ‘Chin’ a ni. Khyang hi Lai hnam zinga mi Asho-Chin thumal ‘Khlaung’ tih lampial a ni a, chu chu ‘Mi’ emaw ‘Mihring’ emaw tihna a ni.
Kum 1897–1926 chhung Mizoram state-a awm missionary Rev DE Jones (Zosaphluia) khan chal chung/chhipa sam zialho kha 'Chin' tiin a lehkhabuah a ziak.
China-a lal pakhat rorelna lalram (empire dynasty) hmasa ber BCE 221-206 inkara mi, Qin Dynasty kha a dintu chu Qin Shi Huang a ni, Qin hi Chin tia lam tur a ni. China hming hmasa Zhongguo kha ‘Middle Kingdom’ ‘Central State’ tihna a ni a, China tih pawh hi Qin Dynasty-a Qin tih aṭanga lo kal a ni a, ‘Middle Kingdom’ tihna tho a ni.
Myanmar-a Chinlung Mite chu Chin tih vek an ni a, tlang dung hrang hrang history, culture leh tradition pawh an vawng nung tlang vek a ni.
LUSHAI : Kum 1100 chhoa Tripura leh Cachar thleng ho kha Cachari hovin Lushai tihin an hria a, anni ho kha chal chung/chhipa sam zial Aimol, Maring, Monsang, Purun-te an ni a, Lai hnam an ni. Anniho hi an unaute chuan ‘Lai Hnam Kal Hmasa' (Lai Advance Party), leh ‘Lai Hnam Hmatawng' (Lai Front Line Party) an ti.
Tripura aṭanga Manipur-a lut phei Aimol hnam hi kum 1300 chhoah pawh Manipur-ah an awm tawh tih Manipur Chronicles-ah a chuang. Tuna Aizawl lo ni ta hi Aimol-ho an awm lai aṭanga Aimual lo ni tawh a ni a, 'Ai' hi Ginger family heng Aitthial (tt hi tr anga lam tur) Aitthia, Aihre–(Aidu, Aieng) lam chia ‘Ai’ hi a ni a, ‘Mol’ hi Mual tihna a ni, chuvang chuan 'Aimual' tia koh a ni tih Lt. Colonel J. Shakespeare chuan a ziak. Aizawl hming original chu ‘Aimual’ a lo nih chu.
Lushai tih thumal hi Lai ṭawng a ni a, thumal hlun tawh tak a ni. Lu hi mihring emaw nungcha emaw Lu (head) a ni a, Shai hi Tan (chop/cut)–sat chhum/tan/fik hmawk tihna a ni. Lushai tih chu, Lu Sat Chhum emaw Lu Tan emaw tihna a ni a, ‘Lu La Hnam – Head Hunters’ min ti kha a awm viau a ni. Lushai tih hi ‘Lusai’ tia ziah a ni bawk.
Lai hnam hi tuna Aizawl lo ni taa cheng hmasa ber an ni a. Aizawla ṭawng hman hmasak ber chu Lai ṭawng a ni. Lushai Hills, a bikin Aizawla ṭawng chi nung intuh hmasa ber chu Lai ṭawng a ni.
British an lo thlen khan Lushai Hills-ah Lai hnam chakna an rawn tichhia a. Chutichuan, British-hovin khawtlang ruangam an dinah khan Lai kha an hnawl ta a ni.
Lushai tih hming hi British lo thlen hma kum 700-ah a awm tawh tihte, Lai leh Lushai tih hming inkungkaihnate kha British-ho khan an hnawl a. Lushai tih kha Lusei tih lampial emaw lamsual emaw a ni tiin an kalpui ta a ni. Mahse, kha kha thil nih dan a ni ngai lo hrim hrim.
British Colonial Policy chu an kalna rama mite an hneha an thunun theih nan ṭhen darha awp beh a ni a. An thuhnuaia an dah theih nan, mi ṭhenkhat thurualpuiin an tihtlawm theih lohte kha an do ṭhin. Lai hnam kha an tihtlawm mai theih loh an nih avangin Lushai Hills-ah an bitum ta a ni. Heti hian an sawi 'Keini (British) hi thleng tlai deuh ila chu, Lai ho khan Lushai Hills-a midang kha an nek chhuak vek ang,' tiin.
Mi ṭhenkhatin an lo sawi ṭhin, tuna Mizorama Lai hnam cheng mekte ni lo hi Lai hnam tho; a hmaa lo cheng tawh an awm an tih kha, Aimol, Maring, Monsang, Purum leh mi dangte hi an ni, a tam ber chu tunah hian Manipur-ah an cheng.
An inzui zel a, Lushai tia hriat lar ho kha Hmar, Lai (kal hmasate ni lo), Lusei, Paite, Ralte leh chi dangte an ni chhunzawm zel a, a hnuah Lusei tih nen hmehbel a ni a, mahse, Lushai leh Lusei tih chu thil hrang daih an ni. Lushai tih hi British-ho nena kan intawn tak tak hma, kum 700 hma lamah a awm tawh a, kum 1800 chhoa British lo lan khan an rawn hmehbel kual ta mai a ni.
Andaman Jail a tang hlen ta Lai Lal Dokulh Cinzah pawh kha Freedom Fighter record-ah chuan Lushai tiin ziah a ni.
KUKI : Kuki tih hi Persian ṭawng Koh-Ki aṭang daiha lo kal nia hriat a ni a, kum 1500 velah pawh hetiang hian an lo ko tawh a, Chittagong leh Arakan vel hi Muslim lalramin an awp ṭhin vang a ni. Koh chu ‘hill/mountain’ Ki chu ‘of’. Kohki chu ‘Tlanga mi’, ‘Tlang Mi’ tihna a ni. Kohki hi a hnuah Kuki tia ziah a ni.
Tripura, Assam leh Chittagong huangchhung vela Bengali leh mi dangte khan Chinlung Mite kha Kuki tihin an hria a, khata Kuki an tih kha Aimol, Maring, Monsang, Purum ho tho hi an ni. Inzui zel an nih avangin Assam, Tripura leh Manipur state ni taa lut Anal, Chiru, Gangte, Halam, Hmar, Koireng, Kom, Lamkang, Paite, Simte, Vaiphei, Zou leh mi dangte pawh Old-Kuki tia hriat an ni. Cachari-ho nen an hriat dan inan lohna chu an kohna hming chauh a ni.
Chittagong-a British an inbun hnu kum 1757 hnu lamah Manipur-a Chinlung Mite tho kha Kuki tih bawkin hriat an ni leh a, anni ho kha Thado leh an sangawizawnpuite an ni a, New-Kuki tia hriat an ni.
Kuki tia hriatte hi an awmna a inpersan khawp mai. Chittagong Hill Tracts, Bangladesh-a Bawm-Lai te hi Kuki tih leh Kuki-Chin tihtea hriat leh koh an ni a, Lai ṭawng an hmang a. Manipur-a Kuki tia hriat lar tàk berte chuan Thado ṭawng leh ṭawng dang an hmang.
SHENDOO : British hovin Shendoo ho an hmachhawn hmasakna ber chu The Phayre Expedition 1841 hmanga Chittagong (Bangladesh) area-a an hmalakna kha a ni. British hovin an ram lak chin nia an ngaihah Shendoo ho an chet vang niin an sawi a, a nihna takah chuan Shendoo ramah British an che zawk a ni. Chutiang chu hmun tina a nih dan zawk a ni.
Chal chung/chhipa sam zialho hi Bangladesh-a Chittagong leh Myanmar-a Arakan division vela an hmuh khan hnam dang chuan Shendoo tihin an chhinchhiah. Shendoo tih hian ‘Chal chung/chhipa sam zial leh Mi Kawlhsen’ emaw, ‘Chin Mi’ emaw sawina a ni. A hmaa Kuki (Old-Kuki) an lo tih ṭhinte ang tho kha an nih avangin Bangladesh leh Myanmar-ah chuan Shendoo tih aiin Kuki/Kuki-Chin leh Chin tih an hmang lar ta zawk a ni
CHIN-LUSHAI-KUKI : India ram chauh hi lo en ta ila, Chin tih te, Lushai tih te, Kuki tih tea hriat leh koh hmasak ber chu Lai hnam an ni, kal hmasa leh a hmatawng an nih avangin. Lushai hmasa ber chu Lai-ho an lo ni reng.
Lai hnam hi an tam a, an hruanghrau a na a, an vak zau bawk a, hnam dangin an hmuh hmasak kha an ni hrim hrim. An kohna hi a neitu bik anni tihna lam chu a ni lo. A hnu zelah Mizoram state-a Chinlung Mite hi Lushai tia hriat an ni chho ta zel a ni. Unau kan nih vanga hnam dang pawhin ang khata min ko an ni.
Lushai tih hi a lo pian chhan pawh, ral hrat leh huaisen, mahni ram humhim nana engpawh huama lu lak hreh lo, pasalṭha nihna vangte a ni a. Mizoram state pawh hi Lushai tih hian kan huai hmel bik.
Mizo inti duh lo tih hi sawi a tam khawp mai a, chutiang bawk chuan Myanmar-ah Chin inti duh lo te, Manipur-ah Kuki inti duh lo te pawh an awm tho an ti. Chinlung Mite koh dan hi a hming nge pawimawh zawk a chhung thu? Kan inkohna hi Chin-Lushai-Kuki-Mizo emaw, William emaw Kumar emaw pawh ni se, a chhung thu a famkim loh chuan chuti hlauh chu kan ni reng ang. A chhung thu han famkim se, Chinlung khawvel 90% hi chu a fel nghal duak thei.
Hetiang kawngah hi chuan Myanmar-a an tih dan hi a ṭha khawp mai. Hmarlam aṭanga Chhimlam thlengin, Zo-Chin, Thado-Chin, Siyin-Chin (Sizang), Zanniat-Chin, Falam-Chin, Halkha-Chin, Matu-Chin, Daai-Chin, Khumi-Chin, Asho-Chin leh a dangte an ni a, an awmna khuaa an nihna leh an engkim kha amah chauh pawhin 100% in Chin a ni tawp mai a, Chin-hnahthlak an awm chuang lo. Hnahthlak tih hi chuan a laimu emaw, original emaw ni chiah lo, a sir kuala lo bet ve angin miin an mitthla tlangpui a, he thumal hian mi a nawr hla tial tial zawk ṭhin. Chinlung tih hian khawilai Khua leh Hmun emaw, Khur emaw Puk emaw aṭanga chhuak tiin kan insawi vek a, chuvang chuan ‘Chinlung Chhuak’ emaw, 'Chinlung Mi’ emaw, ‘Chinlung Mite’ emaw tiha kan sawi hian kan hmin tlang ber ṭhin.
Tu mah hi a Hnahthlak kan ni lo va, keimahni ṭheuh hi kan awmna ṭheuha kan nih ang hian 100% original vek kan ni.
- Zohma Chinzah. 8731993887