Written by
- Didikteii Pa

WORLD RADIOGRAPHY DAY – NOVEMBER 8 2025 Theme: Radiographer: Seeing the unseen

Radiography chu eng nge ni

Radiography han tih hian X Ray hmang khawl aṭanga X Ray zungzam lo chhuakin taksa a tâwn tlang avanga taksa chhungril thla lak kan lo neih hi ti ila a awlsam mai awm e. X Ray hi natna hmuh chhuah nan mai ni lo, research thilah te, security leh industry thilah a ṭangkai em em. X Ray zungzam hi a bik taka siam khawl (X ray tube) hmanga siam chhuah theih a ni a, a siam chhuah theih dan hi tihpalh thil thuin Father of Radiology an tih mai WC Roengent-a’n a hmu chhuak a ni.

X Ray chu eng nge ni ta

Awlsam takin a Google zung zung theih tho avangin ziah duah lo ila. X Ray chu ni zung (sunray) ang mai ray chi khata wavelength leh frequency a têt em avangin mitin a zungzam hmuh theih a ni lo, zawhte mit hi a special em avangin he X Ray zungzam kal hi a hmu thei an tih chu. X Ray hi ionising radiation a ni a, a awmzia ber chu–he ray-in taksa cell chhung a zuk kaltlang khan chemical reaction (atom aṭangin electron te bo theiin) a siam thei a, taksa ṭhan dan dik lo (cancer) a siam ve thei a ni. Kan hriat ve atan pawimawh tak chu, Radiology department chhungah khawl chi hrang hrang hman te hi a wavelength a len leh tet azirin radiowave chi hnihin a ṭhen theih a, taksa tana ṭha lo thlen thei X Ray (harmful radiation) leh taksa tana hrisel lohna thlen loa ngaih (unharmful radiowave) MRI, Ultrasound te an ni.

X Ray zungzam hi

A enkawl dan leh a hman dan ruahmanna fel tak ngaia tih tur ray bik (harmful radiation) chungchang thlur bing ta ila. India rama Atomic Energy Regulatory Board of India hi gamma ray, beta ray, x ray radiation chungchanga thuneitu sang ber a ni. Ionising radiation siam thei khawlte bun tur pawhin mipui him nana room sak dan tur zawm tur tam tak duan thlap a ni. Radiation safety officer-in a enfiah loh chuan khawl bun ve ngawt theih a ni lo. X Ray-te hi doctor-te chawh loh chuan lo tih ve ngawt tur a ni lo a, ṭul loah radiation dawnna mai a ni.

Mipuite’n ṭul loah X Ray zungzam an dawn loh nan X Ray technician-te hian mipui leh damlo te tana him zawk nan X Ray Safety Technique hrang hrang an lo kawhhmuh ṭhin. Entir nan, CT Scan, X Ray ti tur damlo awm pui ngei ngei ngaiah lead apron, thyroid shielding lo haktir te, raipuar X Ray turah abdomen shielding lo siamsak leh gonad shielding hmantir te leh damlo assist/pui ngai miah lo, lo puih tum room pawna awmtir leh procedure dangteah radiation ṭul loa an lo dawn ve palhna tura lakah mipui himna turin awm dan tur an kawhhmuh zel ṭhin.

Radiation chungchanga India thuneitu sang ber AERB (Atomic Energy Regulatory Board)-in radiation worker (X Ray/CT Scan, etc) dose dawn tur zat bithliah mumal tak a tuk a, 5.0rem (5000mrem) kum khat chhungin a pêl tur a ni lo a, kum 5 chhungin 100mSievert a pel thiang lo bawk. Nuclear reactor hmuna thawk eawh hei aiin an dose dawn tur a sang deuh thung. Mi tinte radiation kaihhnawiha thawkte ni lo (public dose) dose 1 msv a bithliah thlap bawk.

India/Mizoramah radiation chungchanga thuneitu sang ber AERB-in hospital, private, clinics thlenga radiation pe chhuak thei khawl bun dawn a nih dawnin kaihhruaina mumal tak, radiation laka mipui him nan rules felfai tak a duang a. Chutiang zâwm lo chu khawl an bun a remti lo. Hei pawh hi zawm lo hospital/clinic an awm nual niin a lang. Entir nan, chhim lama private hospital pakhat chu an X Ray room leh laboratory room indaidanna bang kha plywood an hmang a. Plywood leh thing phek te hi X Ray-in a su tlang vek thei a, X Ray room bula laboratory room-a hnathawk awm khan ṭul loah radiation siper a dawng ve nualin a rinawm. Hriselnain a tuar thei a ni tih kan hriat a ṭul hle. Radiation chhuak thei lo turin X Ray/CT Scan, fluoroscopy room-te hi bang/wall cement concrete 230mm-a chhaha siam ngei ngei tur a ni a; a kawngkharte pawh lead sheet/suan 1.5 aṭanga 1.7mm-a chhah bel ngei tur a ni. Hei hi mipui him nan leh technician-te tan himna pawimawh em em a ni.

Radiation effect hi chi hnih a sawi a ni: dose sang tak dawn avanga chawp leh chilha lang ngal thei leh kum tam tak hnua lang chhuak thei te a ni (genetic effect). Entir nan, Indopui Pahnihnaa Japan rama atom bomb thlak effect/nghawngte kha radiation chawp leh chilha lang chhuak nghal a nih avangin entir nan a hman theih awm e. Kha bomb effect radiation avang khan kum tam tak hnuah pawh nghawng ṭha lo a lang zel thei a, an thlah te, an tu leh faah te piansualna/rilru lama rualban lohna leh syndrome chi hrang hrang a la awmtir thei fo a, chu chu generation effect/genetic effect tia sawi a ni ṭhin.

Radiology hmasawnna hi Mizoram mamawh em em a ni

Kan rama sawrkar damdawi inte’n hma an sawn ve zel a, hman ni deuh khan Civil hospital, Aizawlah MRI khawl thar bun a ni ta hi mirethei zawkte’n an va chhawr tak em! Health Minister hmalakna hi a chhuanawm hle mai. MRI mamawhna hi a sang hle, MRI ti turin booking tiha rei ve tawk tak nghah a ngai ṭhin hian MRI kan mamawhzia a tarlang chiang awm e. Chuvangin, chhim lamah pawh bun a va ṭul tak em. MRI/CT Scan te hi district hospital tina bun a ṭul tawh tak zet a ni. Accident case-ah heng khawlte lo hi chuan natna a hmuh chhuah theih loh avangin, accident case bikah a ṭangkai em em a ni. CT Scan leh X Ray khawlte hi thingtlang lama bun hi healthcare-a hmasawnna chak tak thlentir theitu a ni. Aizawlah chauh MRI tih ngai hi a veiawm tawh hle; MRI ti tura Aizawl pan zel ngai tawh lo hian Lunglei Civil Hospital-ah hian bun hun a va nghahhlelawm tak em.

Chhim lam pang hi health care, a bikin radiology khawl lama thuam belh an mamawh zual bikin a lang. Siaha damdawi inah emaw, Lawngtlai sawrkar damdawi inah hian CT Scan khawl bun ni se, Aizawl pan ngai zel hi tihtlem a ṭul. Kolasib District Hospital-ah hian CT Scan mamawhna a sang em em. CT Scan/MRI thlalakte hi online reporting/telereporting ti thei tam tak an awm a, radiologist recruit kher ngai loin a bun theih a ni.

X Ray khawl ṭha si, man tlawm lei tur a awm ta

Radiology dept hi tunlai thiamna technology luh chilh nasa ber zinga mi a ni awm e. Khawl ṭhenkhatte chu AI thiamna hmanga thuam leh thlun zawm a ni tawh a, tunlai thiamna hmanga khawl thuam hi lo hmang ve zel tura inher rem pawh a ṭul chho telh telh dawn a ni. X Ray khawl PHC-a hman tawk mA 100 portable changkang tak tak cheng nuai 5 man aṭanga inṭan lei tur pawh a awm ta. Heng khawl ṭha tho si, man tlawm bawk site hi thingtlang PHC tinah dah theih ni se, thingtlang mipuite’n an va ṭangkai puinasa dawn tak.

Thingtlang mirethei tam takte’n khawpui zawk pana an tha leh zung, sum leh pai an senna nasat chhan chu medical facility PHC, CHC leh district hospital-a a ṭhat loh vang a ni. Kutzungte ulh mai mai pawh X Ray turin hmun hla tak tak an pan a ṭul a, PHC level tinah hi chuan X Ray khawl man to lo tak nuai nga (5) man bawr vel hi lei tur awm tawh ṭha si hi dah kan mamawh ta hle a ni.

District hospital tinah hian CT Scan bun theih ni tawh se la, sawrkar tan pawh a operate turin technician pahnih khat lak belhin a tih theih a ni. Online reporting/telereporting-in CT Scan image awlsam takin a thawn zung zung theih tawh a, CT Scan image result siam hi a outsource theih reng a ni. Khawl leina leh technician chhawrna nen sum tlemtein a lo tih theih reng mai!

Kan ramin healthcare-a kan hmasawn lehzual nan damdawi inte hi radiology khawla kan thuam chak a ṭul hle. Kumina World Radiography Day-ah hian X Ray/CT Scan te hi doctor chawh bak radiation dawnin hriselna tan pawi a thlen thei tih hre thar ila, X Ray technician, radiographer ten mipui, damlote leh damlo buaipuitute tana radiation an him nan tih tur leh tih loh tur an sawite zawm zel i tum ang u. 

- Didikteii Pa