Written by
- Richard Lalchhuanmawia
3rd Semester LLB Govt. Mizoram Law College, Luangmual, Aizawl

Artificial Intelligence ṭangkaina leh fimkhur a ngaihna laite

Tunlai khawvelah artificial intelligence tih hming a lar chho mek a, chutih rualin, a hming pawh la hre ngai lo mi tam tak an la awm bawkin a rinawm. Artificial intelligence, a lamtawia AI an tih chu thumal pahnih ‘artificial’ leh ‘intelligence’ tihin a siam, Mizo ṭawnga siam chawp (artificial) leh finna (intelligence) tihna a ni mai a; finna siam chawp tiin kan sawi thei ang. Finna chu mi dang thu (command) ni loa hriatna lak khawm theihna a ni tiin han sawifiah leh hmasa ila. Hriatna hian thil tam tak a ken tel avangin mahnia hriatna la khawm thei reng reng chuan a lak khawm dan kha hma a sawnpui a, a thil tum chu eng pawh ni se, a hlawhtlinna chu hriatna a lak khawmah leh a lak khawm danah a lo innghat ta ṭhin a ni.

AI chuan mahnia hriatna lak khawm theihna a neih avang leh a hriatna lak khawm dan chu mihringte’n kan hriatthiam loh avanga AI chu lo ni ta a ni han ti leh ila. Kan sawi tum erawh AI hian mihringte anga theihna a neih avangin kan mihringpui rilru kan hre thei lo ang hian AI thil chhût dan hi kan hre thei lo. Chutiang a lo nih chuan a siam chhuaktu leh tihmasawntu (developer)-te pawhin AI hi eng nge a nih an hriat a rinawm loh a, hriatna (data) pek belh leh a thluak (processor) kha chak zawk leh ṭha zawka mihringte’n kan siam bak chu AI hi eng nge a nih tak tak kan hre thei lo a ni. Hetiang ka ziah theih chhan pawh hi a siamtute leh a tichangtlungtute pawhin an hriat loh chu rin dan hmanga chhûtna (theoretical analysis) hmanga thiam ang angin AI hnathawh dan awm chu kan ziak thei ta a ni.

He thuziak hian a tum ber chu, mihringte’n AI nihphung kan thlirna (concept) sawifiah leh kan hman ṭangkai theih dan tur te, chumi piah lamah a hlauhawmnate sawifiah a, thlirna leh ngaihdan hrang tam tak awm thei karah sawifiahna hmangin thlirna mumal leh bulṭhut nghet deuh zawk kan neih theihna tura zirna a ni ti pawhin kan sawi thei awm e. Technical tak a kan sawi dawn chuan, ‘khawl inzirna’ (machine learning) aṭanga bul kan ṭan a ngai. Khawl thluak nei (computer) chuan inzirna turin hriatna (data/information) a neih a ngai a, a zir phung nei leh turin inzirna tur finna nei mihringte min mamawh bawk. Hriatna chu tam tak he khawvelah a awm a, mihringte pawh kan awm avangin AI chuan a mamawh ang a nei ta a; a thil chhut theihna thluak (processor) kha mihringte’n software kan siam bawk avangin mahni a finna nei chu an lo siam thei ta a ni.

AI platform lar tak tak OpenAI, Meta AI leh a dang tam takte hi mihringte’n zawhna kan siam chauh chhang ṭhin an ni a, data tam tak nei mah se, data ringawt hian finna a ken loh avangin finna an zirna chu kan zawhna siam aṭang chauh khan a ni. Social media platform hrang hrang Facebook, Instagram, X leh video kan in share-na platform Youtube te, data kan in share-na Google te pawh hi AI hmang vek an ni a. Heng ho zingah rau rau hian mihringte nen a hriatna inthleng tam ber chu social media platform hi an nih a rinawm.

Chutiang social media platform Facebook, Instagram, X leh a dangte hian ‘khawl inzirna’ tia a hma lama kan sawi tak hmang khan kan finna an zir reng a. An zir a ngaih chhan chu a siamtute’n mihringte duh zawng chhawp chhuahsak tura an siam vang a ni. Kan duh min entir tur chuan eng nge mimal tin mai khan kan duh an hriat a lo ngai ta a, kan en tam zawng kha min entir tam ta ṭhin a ni. Mahse, kan en ngai loh pawh min entir tho. A chhan ni thei awm chu, anmahni platform hmangtu zawng zawngte khan kan en duh zawngah ‘inanna’ kan nei thleh thluahin a rinawm a, kan awmna hmun azirtein mi nawlpui en duh zawng kha an rawn dah tel ta ṭhin niin a hriat a ni.

Heng theihna AI-in a neih theih chhan chu a hmangtu mihringte hi kan ngaihtuahna danglam ṭhin a ni a, hriat belh duhna emaw, kan ngaihtuahnain hma a sawn zel vang ti pawhin kan sawi thei ang. Chutiang a lo nih chuan a hmangtu khan thil ngai reng en kha a lo ning a, thil thar awm tur erawh chuan content thar a awm a lo ngai a, content creator kan tih te, influencer kan tih te kha an ṭangkai ta em em a ni. Content creator-te duh zawng zawn ve leh theihna tur kha ‘Search bar’ a awm leh a, chutianga mi tin maiin thil kan zawnna aṭang chuan kan duh zawng kha a zir tel bawk a ni.

Finna a zir dan tak leh khawl inzirna kan tih hi mihringte’n kan duh zawng kan neih theih dan hmangin AI hian a zir thei a, chutiang a zir theihna chu sumdawnna hmangin a ni. Mihingte’n kan hriat duh te, kan en duh zawngte leh kan hlimpui ṭhin hi finna a nih kher loh avang leh finna teh theihna sang ber ni awma lang zawk chu mihringte’n sum kan hman danah a ni a. Fakna siamtu (advertiser) tam tak social media platform-ah hian an awm tih kan hria ang a, market place-te leh online shopping page-te pawh a awm bawk. Fakna siamtu chuan a entu duh zawng ni thei awm a rawn chhawp chhuak a, chu fakna hmutu chuan a lei duh a hmuh chuan fakna awmna site-ah a lut a, a lei chuan a finna tak tak kha a hmang a ni.

Social media-ah hian sumdawnna engmah kalpui ni lo ta se social media leh an AI-in en tur min chhawp chhuahsak chu hmuhnawm satliah mai a ni ang a, hriatna leh finna tia sawi theih tam tak nei ve dawn bawk mah se, a tak rama mihringte finna ang kha a nei dawn lo a, social media platform chawp hian rei lo teah awmze nei lo, inkhualtelemna tualzawl ang chauh a ni dawn a ni. Mahse, mi tam takin sumdawnna atan fakna (advertisement) kan tih te, market place te, shopping page tam tak AI platform-in a ken telte kan hman avangin AI platform-a sumdawnna hlawhtlingte hmang chuan finna tak tak chu a nei ta zawk a. AI-in en tur min chhawp chhuahsakte pawh finna keng tel leh tunlai khawvela hmasawnna tharlám ber berte an lo nih theih phah ta bawk a ni.

AI platform hmangtu chuan ṭangkai taka a hman avangin platform chawp chuan finna a lo ni a, an platform-a AI chuan engtiang pawhin hna lo thawk se, ṭangkai taka hmang thei tura kan en tur duh zawng min chhawp chhuahsak avangin AI fing tak tiin kan thlir thei ta a ni.

Tichuan, social media platform leh AI inzawmna chu kan lo sawifiah ta a. Platform dang OpenAI, MetaAI, Google Gemini leh a dangte erawh kan hriat duh bik zawhna kan neihte hriatna atan kan hmang tlangpui a. Heng AI-te hian an data hi khawi aṭanga an lak khawm nge tih chu a siamtute lamin an sawifiahnate internet site hrang hrangah en theih turin emaw, lehkhabu hrang hrangah te pawh chhiar theih turin a awm a rinawm a. An ṭangkaizia chu zirlai tam takte’n vawiinah chuan note siamna atan leh kan hriat duh thil tam tak medical line thlengin kan zawt thei te hian AI hi dah hniam theih a nih lohzia a lan chiantir awm e.

Chutihrualin, khawl a ni a, dik lo palhte chu a awm ve thei ang tih a rinawm a, chutiangah erawh chuan kan fimkhur a, lehkhabute leh mi dang a hre zawkte hnen aṭanga chinchang kan zawh chian ṭhin a ṭha awm e. Thiamna leh finna hian duhthusam min pe lo a, mihring hriatnaah a ni emaw, AI hriatnaah pawh ni se, dik lo palh awm thei hian hmasawnna a keng tel fo tih hre chungin kan ban phak tawka thil dik ber hriat kan tumna kawngah AI hi min kai harhtu pawimawh tak a nih beiseina nen thiam taka kan hman ṭheuh hi mi tinte’n kan induhsak tawn theihna a ni awm e.

A tawp ber atan chuan, AI hi thil sawifiah awlsam tak a ni lo a, a siam chhuaktute’n min hlui ṭhin AI platform tam zawk, a awlsam zawngin zawhna kan zawh min chhang theite hi chuan a tak rama ‘finna’, AI ti-AI-tu ti mai ila, mihringte finna neih ang kha an nei ve rih chiah lo a. Sumdawnna atana kan hman tel, hmuhnawm ena kan en bawk AI awmna social media platform-te hi finna tak tak nei ve nia sawi theih chu an ni rih a ni.

Khawvel kal zel dan tur kan hre lo a, AI kan thlirna te, finna kan sawifiah dan te pawh hun lo la awm turah chuan a la danglamin hmasawnna tam tak karah AI hi engtiang chiahin nge a inzar pharh ang a, eng finna nge a thlen ang tih chu hunin a rawn hril turah ngai ila. Mahse, kan hriat theih chinah erawh AI hian amah chauh hian awmzia a nei lo a, finna neiin hriatna tam tak nei mah se, awm chhan a neih loh chuan a finna leh hriatna hian awmzia a nei chuang lo a, mihringte tan liau liaua finna siam a ni zawk a ni. Chutiang a lo nih chuan siam chawp (artificial) leh finna (intelligence) nei ni mah se, a hmangtu mihringte tel lo chuan a finna leh hriatna hian amaha kal zel chhan tur a nei lo a, mihringte duhzawng pe tur a finna nei a ni satliah ve mai a ni.

Heng thu kan ziah takte hi a tir lama kan sawi ang khan, rin dan hmanga chhûtna (theoretical analysis) mai a ni a, kan source hi social media AI leh an platform hnathawh dan aṭanga kan zirte a nih avangin, chumi lam hawi deuh chuan kan ziak a ni. Hriat dik loh palh leh kan ziah chhuah danah te duhkhawp lohna a awm a nih chuan a chhiartute hriatthiamna ka ngen nghal a ni e.

- Richard Lalchhuanmawia, 3rd Semester LLB
Govt. Mizoram Law College, Luangmual, Aizawl