Written by
- K Lalrinchhana

HNAM BORAL TUR ZIA

Khawvelah hian lal ram ropui tak tak te, hnam ropui tak tak te a lo awm tawh ṭhin a. Chungte chu chhan hrang hrang avangin an lo keh chhia a, an boral ṭhin. Maurya lal ram ropui tak te, Mughal lal ram ropui tak te, Roman empire ropui tak te chu hunin a liam pui a, thawnthu an chang zo ta. 

Jim Nelson Black-a lehkhabu, ‘When Nations Die’ tihah chuan hnam boral tur zia hetiang hian a tarlang: (1) Dan mumal lohna, (2) Hna hmuh lohna, (3) Induhsak bikna, (4) Zirna tlahniam, (5) Hnam zia leh nundan phung hloh, (6) Sum leh paia intlansiakna, (7) Mipat hmeichhiat hman sualna hluar, (8) Sakhaw ngaihnepna, (9) Nunna hlutlohna” tiin. Jim Nelson Black-a’n hnam boral tur zia a sawi te hi thui tak chu tun lai Mizo nun zia nen hian a hmehbel theih deuh tlat mai. Inenfiah nan hmang thei ila a ṭha khawp ang.

Nelson Black-a’n hman boral tur zia a sawi te hi kawng tam takah kan nihna a nih theih dan tawi te tein i han sawi dawn teh ang. Dan mumal lohna: Kan ramah inkaih­hruaina dan chu kan nei ṭha khawp mai a, zawm a hlawh mumal lo hi a buaithlak lai tak chu a ni. Dan ṭha tak pawh nei mah i la zawm a hlawh miau loh chuan neih loh nen thuhmun reng a ni. Tunah pawh sawrkarin zu khapna dan a han hmang ṭan leh ta a. Zu in leh zawrh te, zu siam leh state pawn aṭanga lahluh te chu khap a ni leh ta. Zu khap burna dan kan hmang reng chung hian ualau takin he dan hi bawhchhiat a ni reng tho a. Inrinni tlai leh Pathianni tlaiah chuan Rangvamual leh Phunchawnga zu in tur leh la tura kalte hi traffic ti jam khawpa tam an ni ṭhin. Chu chu hmun hla tak pawh a ni lo a, khawpui chhung, Chief Minister chenna aṭanga lang pha deuh reng a ni leh nghal. A zialo lam deuh chu a ni. 

Sawrkarin sawrkar hnathawk tan aikal lak phal a nih loh thu hi a khat tawkin a chhuah fo a. Heti chung hian department tinah aikal la hi enge maw zat an awm reng tho. Petrol pawlh dal tih te, cooking gas khawih chingpen tih te phei chu mipui hian ngaiah kan neih tawh a, a tur rengah kan ngai hial tawh mai. Eirukna a hluar a, eiruk vanga hrem leh jail tang erawh sawi tur an awm mang lo. Heti khawp hian kan ramah hian dan a mumal lo a, ualau taka dan palzutna hi a thleng reng mai a nih hi. Hei hi kan boralna hmahruai, a hnam anga kan chhiatna tura min sanmawhtu a ni mai ang tih pawh hlauhawm tak a ni. 

Hna hmuh lohna: Unemployment tih thumal hi kan ṭawng tlukin a tual leng ta. Chumiin a entir chu kan ramah hian hna a vang hle tihna a ni. Fourth Garde hna thawk tur te, Police Constable turte pawhin Master degree neite pawh an intlar ta nuk mai. Mi ram leh mi state te angin industry lian tham, ṭhalaite in hnimphum zung zungna tur kan nei si lo. Kut hnathawh tal hi hlawk se, kan ram ngeia kan thar chhuah sawhthing, sapthei, lakhuihthei leh a dangte hi man man taka hralhna awm zung zung se a zia tur a nia. UT hun lai ata tawh sawrkar kan neih tawhten ‘intodelh’ chu an auhla ber a ni. Mahse vawiinni thleng hian eng thilah mah kan la intodelh thei si lo. Tun ang zela kan kal chuan nakin lawkah helna (revolution) te hial a la chhuak lo ang tih sawi a har ta. 

Induhsak bikna: A phu leh tling ngeite ni lo, duhsaktu leh sawipuitu nei ṭhate chauh dinkhawchhuahna ram kan nih chuan a fel lo hle ang. CM kal chhuak ta Pu Lal Thanhawla khan, ‘Mizote hi in sawi sak hnam kan ni” a ti a. Insawi pui/ insawi sak kan uar hle tihna a ni a, insawi pui hi a sawt hle bawk tihna a ni mai. Sawt lo se heti tak hian kan in sawipui lo ang. Mi state chuan Group A aṭanga Fourth Grade thlenga thawk tur sawrkar hna lak hi State Public Service Commission kutah an dah mai a, hna lak pawh a felfaiin a fair reng bawk. 

Keini chuan MPSC kut aṭangin Group B non-gazetted chin lak hna kan chhuh sak sauh sauh a, Group B chin hnuai lam la turin a hranpa ngatin Mizoram Subordinate Services Selec­tion Board kan han din a. Hei hian hnalak chung­changah induhsak bikna kawng zau takin a hawng mai ang tih pawh thil hlauhawm tak a ni ta. 

Zirna tlahniam: Kan ramah zirna a tlahniam tak zet mai. Hman deuh khan High School zirtirtu pakhat, pa rintlak tak chuan, “High school-ah hian ABC sawi chhuak thiam lo, One to Twenty thleng a thua ziak thiam lo an awm nual mai” zuk tia maw le! Chu chuan elementary stage-a kan zirna tlakhniam nasatzia a tichiang viau mai. Sikul endik a awm ngai ta lo va, a tlangpuiin sawrkar sikula thawkte an inthahdah a, thingtlang lamah zirtirtu an indaih loh em em laiin khawpuiah an buk tlat thung a. Kan zirna hi a ram pum ang chuan a tlahniam a ni. 

Kohhran Upa pakhat, High School a thawk chuan, “CCA kan hman hnu hian kan zirna hi a tlahniam tak zet a ni. Fail a thiang tawh si lo a, eng anga thiam lo pawh nise pawl an sawn zel a, High school an rawn rah meuh chuan an beidawng a, an bang leh nge nge ṭhin. CCA kan hman hnu hian drop out rate hi a sang khawp mai” a ti. 

Tin, private English medium school tam zawk fe hian hlawkna umin zirna an kal pui a, exam naa tih ṭhat chu an thupui ber a ni. Exam oriented-in an kal pui a, chung sikul aṭanga zir chhuakte chuan exam naah ti ṭha viau ṭhin mah se thiamna tak tak an paw chhuak ngai lo. 

College level-a zirna kan kalpui dan pawhin duh thu a sam chuang lo. Kan pawl a sang tulh tulh a, zirna hi kan la lap tulh tulh emaw tih mai tur a ni. Hnam zia leh nunphung hloh: Pi pute hun laia Mizo zia kan tih chu tlawmngaihna te, aia upa zahna te, taimak te, huaisen te a ni. Heng pi pute ze ṭha, kan hnam zia ti hiala kan lo sawi ṭhin hi ṭhangtharte hian kan bosal tial tial ta mai. Kan ṭhalai tam tak hian mahni hnam thil aiin hnam dang thil an ngaisang zawk a, a loa luatin hman dang an ngaisang a, Korean te phei chu ngaisang tak an ni. ‘Korean festival’ te kan lo hmang vei rawl nen. Heti taka tleirawl zingah tuai/pherh an tam ta mai pawh hi an Korean an chak vang a ni ta ve ang. 

Kum AD 71 a Rom sawrkar laka Juda ho an hel khan Rom sawrkar khan dim baksak loin a ṭhuai bingbilet a, mi tam tak an thi a, a thi bangte chu khawvel ram hrang hrangah an darh zo ta. Mahse, Juda ho fakawmna em em chu an darhna hmun apiangah an hman zia leh nunphung an humhalh tlat a, ṭhangtharte-ah an inhlan chhawng zel a, kum 2000 dawn khawvel ram hrang hranga an darh hnuin kum 1948, May ni 14 ah UNO chuan an ram Israel ram chu independent state-ah a puang leh ta a. Khawvel hmun hrang hrang aṭangin Juda mipui nuai tam tak an ramah an kir leh ta chum chum mai. Keini Mizote hi khawvel ram hrang hrangah kum 2000 dawn han awm darh ve ta ila, a hnam ang chuan kan ral thum chiang ngawt ang. Mahni hnam zia leh nunphung hlutna chang hre hek lo. 

Sum leh paia intlansiakna: Sum leh pai duh lo leh mamawh lo a awm theih loh e. Chhutih rualin sum leh pai kan lak luh dan te, kan peipun tum dan te erawh belhchian a dawl lo ṭhin hle mai. Sum kan hmuhna a nih dawn phawt chuan kan kheh puam a, kan chiah puam a, mi rethei chanai kan eiru a, ram tana rotling tur project pawh kan ti hlamzuih ṭhak duh zel mai. Pawisak kan neih loh ṭhinzia hi a rapthlak zawk a ni. Pu R Rozika, IRS (Retired) khan, “Mizoram tluka corruption kairualna hi India ram khawi dangah mah a awm lo” a ti. Nelson Black-a chuan hetiang hi hnam boralna kawng zawh mek te zia a ni tlat mai. 

Mipat hmeichhiat hman sualna hluar: India ram state zingah Mizoram hi mihring tam dan aṭanga teha HIV/AIDS vei tamna ber kan ni. MSACS chhinchhiah danin HIV+ve te zingah mipat hmeichhiatna aṭanga kai an tam ber a, 68.85% te chu mipat hmeichhiatna hman khawloh aṭanga kai an ni. Inchiuna hriau thianghlim lo in hman ṭawm aṭangin 24.84% ten an kai bawk. Nu aṭanga kai naupang 3.67% an awm a, kai chhan hriat loha kai 2.63% an awm bawk. Hei hian - nupa nun pawn lamah sex kan hmang nasa a, kan ṭhalaiteah sex hman khawlohna a hluar hle tih a lantir. Hei hi hnam boral zia a ni. 

Sakhaw ngaihnepna: Sakhaw ngaihnepna, kohhran ngaihnepna hri ṭha lo hian min tuam mek. Mizo kristian tam zawk hian Kohhran ropuina kan hmu thiam ta mang lo. Ṭhangthar tam tak hian kohhran hi pawl pakhat ang lekah kan ngai ta. Kan Biak In a ropui tual tual a, a chhunga inkhawm kan tlem tial tial si. Nilai zan leh Inrinni zan te, Pathian ni chawhnu inkhawmah te hian kohhran member zaa sawm pawh kan inkhawm lo mai thei. Sunday sikul-ah hian hming lam leh kai kim lawmman sem hi awm lo se tun ai hian inkhawm kan tlem ang. Chu chuan kan inkhawm chhan rilru pawnlawizia a tarlang. Hetiang zela sakhuana kan la lap a, kan sakhaw inzirtirnain kan nun a nghawng loh zel chuan boralna kawng kan zawh tihna a ni mai em? 

Nunna hlutlohna: Nun hlutna hi kan man tak zet em? Pavalai kan thi nasa a, a tam zawk thih chhan chu zu/ ruihhlo vang a ni. Zu in luat vanga pumpui chhe tawh, hmun tam taka bending (tawn) tawh, doctor te pawhin, “I in leh chuan i thi ang” tia an vau khan te pawh hian an in leh tho a, an thi mai ṭhin - an nunna an hlut tawk lo a ni. 

Tunlai hian tleirawlten mobile phone-ah online game pakhat PUBG (Player Unknown Blattleground) an khel nasa khawp mai. Hemiin a hrin chhuah chu tharum thawh chakna a ni. Hman deuh khan tleirawl awm ṭha duh loten mi khawih rawn te pawh an chin em kha. Zing inkhawm kal tur putar mai mai pawh ‘ṭawngṭai a ngai lo’ tih vang ringawtin thi khawp hialin zuk sawisa duh a maw le! Kristian rama thlengah chuan a rapthlak a ni. A khat tawkin ruang chhar thawm hriat tur a awm fo bawk. Kan ramah hian nun hi a va hlu lo sawt em! 

Heng thil te kan han sawi hian kan chhe ta vek e tihna a ni lo. Insiam ṭhat nan hun kan la nei a, kan la tlai chhe lo ve. Kan insiam ṭhat loh erawh chuan kan chhe tial tial ang a, kan ram hmabak hi a thim viau ang. Kan boral loh nan hawh u, i din thar leh ang u khai. 

- K Lalrinchhana