Written by
C. Dorema
Khawvela thlaler hnawng ber
Khawvel hmun ṭhenkhat ruah sur ngai reng reng lohna hmun a awm laiin ṭhenkhat chuan ruahtui an dawng hnem lutuk zawk a. Amaherawhchu, heng hmun pawh hian khawkheng an tawrh hun a awm tho a ni.
Ram ṭhenkhat Holland ram te hian kum khat chhungin ruahtui 0.75 m vel an dawng a. Mahse Cherrapunjee nena khaikhin chuan an ruahtui tla hi eng tham mah a ni lo. Ruahtui pai thli hi Bay of Bengal aṭangin Bangladesh ram chungah a lo tleh a. He thliin a rawn len ruahtui pai chhumte lo dang turin Bangladesh-ah tlang a awm ve lova. Cherapunjee tlang dung hi daltu a tawn hmasak ber a nih avangin he lai hmunah hian ruahtui tla a lo tam ta em em mai a ni.
Kum 1974 chhunga Cherrapunjee a ruah tla kha 24.55 metres lai a ni a, hemi kuma ruah sur tam ber thla kha July, 1974 thla kha a ni a, kha mi thla khan ruahtui 8.2 metres an dawng. June, 1974-ah 3 metres, August, 1974-ah 3.5 metres. Ni khata ruah sur tam ber chu June 16, 1974 kha a ni a; ruah tla chu 1.563 metres a ni - nikhat (darkar 24 chhungin) ruahtui meter khat leh a chanve chuang a tla tihna a ni. Hei hi Holland ramin kum khat chhunga ruahtui a dawn let hnih aia tam a ni.
Cherrapunjee-ah hian chhum a zin chuk reng avangin khaw hmuh theih chin (visibility) hi a chang chuan 50 meters ai mahin a tlem ṭhin. Ruah sur hi a chang chuan chawlh awm miah lovin thla hnih chhung a sur ṭum pawh a awm ṭhin an ti. Tin, ni 20 aia tam mah ni hmu lova an awm changte a awm fo ṭhin a ni. Hetiang a nih avang hian Cherrapunjee chu khawvela hmun hnawng bera sawi a ni. Mizorama ruahtui kan dawn zat let nga dawnin helaiah hian ruahtui an dawng tam a ni.
Cherrapunjee-ah chawhrualin kum khatah ruahtui meter sawm pakhat leh a chanve vel a tla a. Chu chu Europe khawthlang lam ramte ruahtui dawn aiin a let sawm panga velin a tam a, Mizorama ruah tla let li chuang a ni.
Cherrapunjee hi hmun ‘bik’ a nihzia British hovin kum 1820 vel aṭanga an lo hriat chhuah tawh a ni a, a hmingah pawh, ‘Scotland of the East’ an lo ti hial a ni. Tin, ‘thlaler’ tih hian ngaihtuahna a lo lang nghal thin chu hmun lum, ro tak, Sahara ang te hi a ni ber a. Nimahsela, Cherrapunjee pawh hi tunah chuan thlalera chhal theih a lo ni reng tawh mai.
A chhan chu helai hmunah hian hun rei tawh tak aṭang khan lei vawng him theitu tur thing, mau leh hnimte phun leh humhalh nachang an hre lova, leilung hausa taka siamtu lei chunglanga lei ṭha leh a chhungrila hnawng pai thei awm ṭhin zawng zawng kha ruahtuiin a ṭhuah fai vek tawh avangin thing leh thlai reng reng an ṭo thei tawh lova; tunah chuan ramngaw chu sawi loh thlai leh hnim tak ngial pawh a nung thei tawh lo a ni. Ruah sur tawp veleh tuihna lei hnuaia aṭanga chhuak pawh a tawp vek tawh a ni.
Cherrapunjee chanchin aṭang hian keini Mizoram pawh hian zir tur kan nei. Theih nise, Soil Conservation Department emaw University/ College zirlai emaw te pawh hi heng chanchin te hi a hmunah zuk kalin zuk zir chiang ta sela, kan rama thingtlang lo neih dan leh ram ngaw kan humhalh zel dan tura pawimawh zirin leh inzirtirna (awareness) tam zawk nei tura ṭan lak ni se a duhawm hle.
Kum tina kan lei chunglang leh lai hang ṭha phai lama min lenbo sak ringawt pawh hi a uihawm a, Cherrapunjee ang hian thlaler kawng hi kan lo zawh thui hle tawh mai thei a nia. Kum tinin ruahtui tam tak kan dawng a, kan ruahtui dawnte hi ṭangkai zawka hmang tura kan in buatsaih a pawimawh takzet a ni.
- C. Dorema, 4/30 Khasi Veng, Kulikawn