EIRUK vs RUIHHLO
An hming ringawt pawh hi a ngeiawm a, kan ram hmelma lian ber pahnih an la ni reng bawk. Eirukna (corruption) hian kan ramah hmun a khuar nghet tawh hlein a lang. Ṭhenkhat sawi dan phei chuan district council hun lai aṭanga UT (1972) 100% central sum rin lai leh state (1987) 90% central sum kan rin aṭanga tun thlengin eirukna hian kan ram hi a chiah hneh hle a. Ruihhlo hi 1980 chho aṭangin kan hmelhriat ṭan niin a lang a; zu erawh chu kan pipute hun lai aṭanga kan chin daih tawh a ni, tun leh nakin thleng pawhin a la nih hmel. Ruihhlo hi tun digital age-ah hian sawrkarin a man tam poh leh a hluarzia a lang fiah ting mai niin a lang. Ruihhloin a ken tel HIV/AIDS natna naupang kum 13 mi lek nau pai, AIDS vei bawk kan awm ta nawk phei hi chu a runthlakin a vanduaithlak a, a lungchhiatthlak bawk. Naupang pawngsual lek phei hi chu hrem ngei an phu a ni.
Eirukna (Corruption)
Eiruk/corruption chu mahni hlawk nana mipui sum laksak leh thuneihna hman sual hi a ni mai awm e. Hei hian thamna (bribery) pek leh lak te, hlep ruk te, duham lutuk te, dik lo taka mipui sum/sawrkar sum eiruk (embezzlement/graft) te, thuneihna hman sual te, sum ngainat te, bukna dik lo te, dan pawisak loh leh bawhchhiat te, suma inbumna te pawh a huam vek awm e. Eirukna awm chhan chu sum ngainatna leh suma rinawm lohna te, mipui hamṭhatna lo pumpilh hmiah te, inrelbawlna chak lo lutuk avangte leh mi sual/dik lote hrem lova hlemhletnain a bûk kâng/rit zel zawk avangtein a ni thei ang.
Corruption hi chi hrang hrang a awm:
(a) Political corruption: politician-te’n mahni hamṭhat nana thu neihna an hman sual hi a ni.
(b) Petty corruption: Mipui hamṭhatna te tak te pawh awhna/itna.
(c) Grand corruption: Sawrkar kal lai tibahlah khawpa nun khawlohna.
(d) Systematic corruption: Pawlho inrelbawlnaa thil fel lo tih.
(e) Public corruption: Mipui sum leh hamṭhatna tihchingpen.
(f) Judicial corruption: Dik lo taka thamna lak leh kikawi taka thutlukna siam.
(g) Millitary corruption: Kaisan (rank) nana thu neihna hman sual.
(g) Police correption: Mahni hlawk nana chet dan dik lo (misconduct).
Corruption Perception Index (CPI) leh Global Corruption Index (GPI) 2022-in a tarlan danin, 0–corrupt ber, 100–corrupt lo ber. Khawvela ram corruption lo deuh deuh (least corrupt countries)-te chu -Denmark (90), Finland (88), Singapore (84), New Zealand (83), Switzerland leh Luxembourg (81), Sweeden (80) te an ni. Ram corrupt ber berte chu–South Sudan, Somalia, Venezuala, Syria, Libya, Yemen, Eritrea leh Guinea te an ni. Venezuala hi dictator Nicolas Madura hnuaia awm, ruihhlo tawlhruk vanga tun hnaia Pu Trump-a’n a zu bomb ṭhin a ni a; a dang zawng hi chu Africa rama sipai thuneihna hnuaia awm vek an ni.
India rama state corrupt deuh deuhte chu – Rajasthan (78%), Bihar (75%), Uttar Pradesh (74%), Jharkhand (74%), Telangana (67%), Karnataka leh Punjab (63%), Tamil Nadu (62%) te an ni a. State corrupt lo deuh deuhte chu–Kerala, Odissa, Goa, West Bengal, Haryana, Delhi leh Gujrarat te an ni. Tun din hmunah hian Lakshadweep (UT) chu corrupt lo ber a ni a, Mizoram chu pahnihna (Times of India) a ni. (Lakshadweep hi India UT tê ber sq.km 32, mi 65,000 vel, mihring bit zawng 2,000/km2, literacy sang ber 92%, forest density cover ngah ber 92% a ni a; Mizoram literacy 91.33% & forest density cover 88%, sang ber dawttu a ni a, mihring nuai 1.2 vel, mihring bit zawng 52/km2 a ni thung). Lakshadweep leh Mizoram hi development-ah ka hniam ber hial awm e.
Mizoram hi India ram bung khat kan nih avangin vai politician-te tih dan kan la nasa viau mai a, a lang a paua sum fai insem tamsiakin kan kal nasa ve hle. Mizoram khawthlang lam Bangladesh dep lamah phei chuan suma campaign-in an inlân zak zak mai ṭhin an tih chu! Election Commission of India chuan state lian leh tê tan inthlannaa sum hman phal zat bituk fel tak a siam a, zawm theih atan a ṭhat the lul nen, kan zâwm hlei thei lo achha a ni si a; mi ṭha nazawng tan in candidate ngam rual a ni lo! Mizoram People’s Forum (MPF) hi ding lo phei sela chuan kan nasa ngawt ang; nge, kan nasa lo viau zawk ang le? Mizoram chhim lamah MPF a la ding mumal ve rih lo hian inthlan hi a tibawrhbang deuh mai thei. Aizawl lamah chuan inphurh lûk lûk, inpawh phar chiam chiam, buai luih luih hi a awm ve lem lo va; kohhran mi leh neutral voter-te tan pawh a engthawlthlak viau a ni.
Mizoramah hian eng lai pawhin moral reformation hi kan la mamawh reng a, kan rilru puthmang hi kan insiam ṭhat zel a ṭul. Kristian ram, Isua ringtute deuh vek kan ni a, kan ram ṭhatna tur leh hmasawnna rualkhai, mipui ṭhat tlanna tur mawlh hi politician te, kohhran leh sawrkar hnathawk te, contractor-te leh sumdawng liante hian hma an hruai a ngai a ni. Kan rilru pamham lutuk tlat mai hi Pathian ṭihnaa her rem a ngai. Central aṭangin pawisa a lo kal a, “Engtin nge ka ei theih ang?” tih rilru pu rân kan ni palh ang tih a hlauhawm hle a; chutiang thil chu kan ram hian hma a sawnpui viau lo vang tih a rin theih hial ang. Corruption chu mahni sum ni lo, mahni tana lo ei ruk leh thuneihna hman sual hi a ni si a.
Sawrkar hna thawk pangngai, officer lian tak pawh ni se, sawrkar hna thawkin loan leh a dang a puk theih chinte pawh inthlau viau mah se, concrete in chhawng lian pui pui pathum, pali, panga te sa theite hi chu chhungkaw ei leh bar, thawmhnaw, furniture, naupang lehkha zirna, car leh mamawh dang ilo, etc. hi hlawh fâng ringawt hi chuan a daih zozaiin a rinawm lo a; mi mithmuhah chuan mi fel leh mi chawimawi hlawh awl tak lawi si a nih theih hial ang.
Lui chu a hnâr a fim chuan a mawng lam pawh a fim ṭhin, tih angin, Mizoram Chief Minister leh minister dangte pawh corruption-ah sawisel kai an la awm lem lo niin a lang a, a lawmawm hle; sawisel kai lo ngam zel hlawm teh se. Mahse, thianghlim famkim chu an ni bik hauh lo vang. Khawvela ram corrupt lo ber Denmark pawh 100% a ni hauh lo, 90% a ni.
Ka ramin eng nge mi pek theih, eng nge ka ei theih, tih aiah, ka ram tan hian thil ṭha eng nge ka tih theih, eng nge ka tih ang, tihah hian piang thar ṭheuh thei ila, kan ram hian hma a sawn ngei ang. Duh tawka eiruk hnua pianthar hi chu, kan sim tak zet chuan Pathian chuan min ngaidam thei teh meuh mai, pianthar loh aia chuan a ṭha zawk daih bawk; amaherawhchu, a khawtlaithlak lam deuh ṭhin!
Kutdawhin zahawmna a nei tak tak lo. Kan hnam zahawmna tichhetute hi KS leh drug addict te an ni lo va, ram zahawmna hralhtu dik tak chu politician-te leh officer lian eiruk hmang te, inrelbawlna mumal lote hi an ni. Eiruk hmang politician leh officer lian hrem loha an chhuah hian sual kan khawi ngam a, sawrkar sum hlep ru mi pakhat a fihlim hian mi sual sawm dang a hring zel ṭhin. Chuvangin, inrelbawlna ṭha lo leh hlemhletna hi a ruala do chi a ni. (Dr. Lalchhuanawma Tochhawng, Vanglaini 18.10.2025).
Ruihhlo (Drugs)
Ruihhlo tih hming ringawt pawh hi a ngeiawmin a hlauhawm a, hman sual lek phei chu a hlauhawm lehzual. Tun hma lam khan corruption hi ruihhlo aiin a langsar zawkin a hriat a, tunah chuan ruihhlo hi corruption aiin a langsar zawk niin a lang. Ruihhlo hi a rawn tam thar thut ni lovin, sawrkar leh Central YMA, Assam Rifles, Police leh END ten nasa takin an do a, kohhran leh mipuiin kan support vang a ni ber mai.
Ruihhlo hian min chiah hneh em avang hian a hming lam ringawt pawh hi a ninawm a, thu ziah lah a tam narawh e. Chutih laiin, ruihhlo hi ṭhenkhat chuan an ngai ngawih ngawih a, a lovin an awm thei lo va, chhungkua leh khawtlangah a tlatlum lo va, an khawngaihthlak hle a ni. LPS Special Programme-a hmeichhe tleirawl pakhat kawmnaah khan, tlai lam a lo nih tawh chuan ruihhlo châkna thlarau sual chuan a ṭhîng (a ko) tlat a, ṭhian dang bel turin a chhuak lo thei lo va. Hrehawm a tihzia kha mittui tla zawih zawih chungin, he sualnaah hian mi dang kal lo hram turin a chah lawm lawm a nih kha; a va’n khawngaihthlak em!
Mizoram sawrkar, Mizoram Synod leh CYMA te ṭangrualin ruihhlo ngaite enkawlna Hulhliap Short Stay Centre, Synod Revival Camping Centre, Neihbawih, Sihphira an kalpuite hi thil thar a ni a, a lawmawm hle. Mahse, hei hi a tawk mai lo, nachhâwkna (remedial measure) ang deuh chauh a la ni. Sawrkar hian ruihhlo ngaite chhan chhuahna leh chhawmdawl nan Thingsulthliaha sawrkar ramah te khian rehabilitation centre liam tham deuh han din rup mai se a ṭha ngawt ang. Hemi atan hian project siamin foreign aid emaw, Central sum emaw pawh luh dan kawng dap ta se. Chief Minister leh Health Minister ṭang dun chuan an thei em em ang. Hemi atan hian MZU Psychology Department pawh râwn leh thawhpui theih an nih a rinawm, project pawh an siam tawh thânin hriat a ni bawk. Chutiang atana Jordan Rehabilitation Centre, Seṭhawna kalpui tum mek pawh hi hlawhtling ngei teh se.
Han kal peng lawk ila. Vietnam-a Halong Bay kan tlawh ṭumin (2012) a hmun tak kan thlen hmain TV hall-ah min hruai hmasa phawt a, thil awm dan min kawhhmuh a. Bay li tengsâwl zau pui mai mawnga tuikep lung chhunga pearl chi khat an lak chhuah dante min entir a. Chumi zawhah chuan puan ṭhuina hmunah min hruai a, rilru a khawih khawp mai. Chuta puan ṭhuiho chu ṭawng thei lo tleirawl, nula tlangval hlir an lo awm a, an puan ṭhui chu lei loh theih a ni lo; leisak hi a chakawm hliah hliah mai a ni! Chutiangho tana sawrkarin an thawh theihna tur a siamsak chu a fuh ngawt mai. Halong Bay tlawh tur apiangte tlawh ngei ngei turin an lo ruahman a ni. Kan ramah pawh hetiang lam hawi tourist destination, eco-tourism, entrepreneurship, adt. hi tichak ve ila, a ṭha ngawt ang. Tourist hipna a nih bakah, rualbanlote leh ruihhlo ngaite tan hna ropui tak siamsakna a ni ang.
Kum 1984-2018 khan Mizoramah drug vanga thi mi 1,468 an awm a, kum tin mi 43 vel thi ang an ni. (Hmuaka Pa Tochhawng, 2024). Kumin January-October 16, 2025 chhungin mi 73 (mipa 61, hmeichhia 12) an thi a; ruihhlo vanga thi tam ber kum 2004 khan mi 143 an thi a ni (Vanglaini 21.10.2025).
Baptist Church of Mizoram Assembly 2024 chuan Social Concern Department kaltlangin ruihhlo do beihpui a thlak/kalpui a, campaigner-te inruatin a chhunzawm zel a. Kohhran inkhawmah te, tleirawl aṭanga nula tlangvalah te, nuho leh paho-ah te beihpui a thlak mek a ni. Sawrkar pawhin chak taka hma a lak mek lai hian Council of Churches in Mizoram/MKHC kaltlangin emaw ruihhlo do beihpui hi kohhran hrang hrangah kalpui mup mup mai ila; kohhran recognised speaker-te pawh hian sawi zel se la, ruihhlo laka la himte ven nan a ṭangkai hle ang. Kohhan eng emaw zat chuan an kalpui thei ngeiin a rinawm.
Tun sawrkar (ZPM kaihhruai) tirh 2024-a Lammuala ṭawngṭai beihpui a thlak kha kohhran mi tho site’n an han sawichhe bawrh bawrh mai kha chu(h), a pawi hle; khatiang kha chu thleng tawh lo hram se a ṭha ngawt ang. Pathian ram thil a ni a, khawvel politics thil kaihhnawiha sawisel kha chu Kristiante ram Kristiante tih atan a mawi lo va, a inhmeh lo bawk. Pathian pawi sawi palh pawh a hlauhawm alawm maw le! Sawrkarin a buatsaih leh a nih pawhin tel ve ṭheuh i tum zawk ang u.
Eiruk leh ruihhlo kaihhnawih thil dangte
Tun hma lam khan Mizoram chhung leh pawnah financial year tawp lamah ipte puar ak, ipte ak puar ṭhin an awm a ni awm e; financial year syndrome (sawrkar kum tawp khawsikpui vei) an awm ṭhin a ni mahna. Heng thilah hian secretary liante paw’n department level-ah an zuk chungtlak ṭhin a ni mai thei bawk. Sawrkar department-in emaw, mimal company/organization-in emaw project siam nan consultancy firm an rawihin, rawih man (percentage) eng emaw zat an chawi ṭhin a, hetiang hi chu dan pangngai a ni mai a. Chu mai bakah, rawih man percent tisanga hnung thak inhiah tawnnate pawh a awm thei bawk awm e. Chutiang kher lo pawh contractor-te nena inremsiam pawh thil awm thei tak a ni ang. Chutiang chu a kal nat poh leh hnain a tuar lo thei lo va, hna a chhe ṭhin. A tuartu chu ram leh mipui bawk kan ni leh si thin a ni.
Heng thil avang hian hmasawnna ngêlnghet leh tlo (sustatainable development) kan nei thei ṭhin lo a ni. Sustainable development chu, ‘Development that meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs,’ tih a ni a. A awmzia chu, ‘Tuna mamawh phuhru chung leh nakina ṭhangthar lo awm zel turte mamawh phuhru thei tura hmasawnna hna thawh hi a ni,’ ti ila a dik mai awm e. Hei hian tun leh nakin a huam.
Keini chu e, ‘A fim hmasa Lalngovin thâl zo zel e,’ tih hla ang mai khan, development lo kal zur zurte pawh Lalngovi leh Lalngova ten kan lo thâl zo hman zel a, hmasawnna tlo leh ro tling (asset) kan nei ṭha hlei thei ṭhin lo. Dik tak chuan, eng sawrkar mahin kawng tlo leh ṭha an la siam thei ngai meuh lo chu a nih hi! Mizorama kawng tlo ber chu Khawruhlian kawng khi a ni a, tun thlengin a la ṭha, kum 2000-2001 vela siam a ni.
Kan chhuanlam ṭhin, ‘Ruahtui a tam,’ tih leh ‘Mizoram lung a chang tawk lo,’ tih hi chu a dik ve pah reng mai. Amaherawhchu, November-April thleng hi kan rama ruahtui tlak loh/tlem lai a ni tih kan hre ṭheuh a, chumi chhunga hna thawk hman tura lo inruahman lawk chu tihmakmawh a ni, Ssum mamawh leh thil ṭul dangte nen. Mizoram lung a chang tawk lo a nih chuan Shillong lung chang emaw, state dang lung chang rail wagon khatin emaw phurh mai tur lah ni. Contractor-te pawh duham lutuk bik lovin, hlep zat tur percentage dah sa angin kal mai se. Sawrkar hna thawkte pawh mahni hun laia eiruk, ei ṭhen tum lovin, kan ram leh mipui tan hian an thiamna leh theihna sang ber hlan teh se. Eng party mi pawh ni se, an hnathawh chu a ṭhain a tlo tur a ni ang. Ruihhlo do pawh ṭanrual a ngai a ni.
- Nghinglova, Ph : 8132840740