Tui privatize (privatization of water) leh a nghawng
Patanjali Foods Ltd. (FPL) ten National Mission on Edible Oil Palm (NME-OP) hnuaia oil palm an chinna tura huang an zauh nan Mizoram sawrkar nen inremna thuthlung (memorandum of understanding) ni 21 January 2025 ah an ziak a; he inremna kaltlang hian Patanjali company ten Mizoram chhim lam Liapha khua-ah (Lawngtlai district) oil palm herna khawl bun nan mimal ram kum 30 chhung atan an hawh a ni. Hemi kaihhnawih ah hian an hnathawktute ei in tur leh oil palm rah silfai nân leihnuai tui (ground water) verh an duh a, Member Secretary, Mizoram Ground Water Authority chuan ni 23rd October 2025 ah thuchhuah siamin; tui an verh phalsak loh tur an nihna chhan emaw, sawisel duh emaw nei chuan thuchhuah aṭanga ni nga chhungin dilna thehluh theih anih thu a tarlang. Patanjali company chang ni lovin, mi hausa leh thiltithei zâwk ten leihnuai tui an verh hian tun mai ni lo, nakin hnu thlenga nghawng a neih theih avângin ngun taka ngaihtuah ngâi a ni.
Leihnuai Tui (Ground Water) Pawimawhna
Leihnuai tui kan tih hian leihnuai lung kâr leh lei kâr a ruahin tui a chhehkhawlte (tui indahkhawl) sawina a ni a, ruah a sur loh lai pawh a lui tui hnâr ber pawimawh ber a ni. Khawvêla tui thianghlim in tur chanve vel zet hi leihnuai tui aṭanga kan hmuh niin, Mizorama tui hna kan neih te hi heng leihnuaia tui inchhekkhawlte hi a ni ber a, ṭhal laia kan tuikhur leh lui ten tui hna an hmuhna ber a ni. Leihnuaia tui dahkhawlte lâk zawh (mihringte chetvelna avang a ni ber) anihna hmun emaw a hnawhkhat zêltu a awm ṭhat lohna hmunah chuan tui a kang nghal mai ṭhin. Tui thlaktu tur (substitute) khawvelah engmah a awm theih loh avângin leihnuai tui awmte humhalh leh hman zawh a nih lohna tur atana hmalak hi thil ṭul tâwpkhâwk a ni!
Leihnuai tui inchhekkhawl hi zo thei a ni. Khuarelin a hnawhkhah zel theih bâk piah lama siak chhuah tam lutuk hian nghawng ṭha lo zet nei theiin, chung zingah chuan; tui hna kâng, lei tla hniam leh luia tui hna tlem tial tial te hi an ni. Leihnuaia tui indahkhawl te siak kang an nih hian hmun danga aṭangin thilsiamna thli emaw chemicals emaw a lut a, chu chuan tui al (salinization) a siam a, hrisel lohna hrang hrang mihringte ah a thlen thei ṭhin.
Tui Privatize hi!
Tui privatize (privatization of water) awmzia ber chu sawrkar leh khawtlâng enkawlna leh thuneihna hnuai ni lova tui leh a kaihnawih hrang hrangte – khuahkhirh, enkawl, semdarh leh hman kawnga mimal leh company ten thuneihna a neih hi a ni. Liapha khua-a Patanjali Foods Ltd., ten tui verh an dilna hi tui privatize tumna dik tak a ni a tih theih.
Tui privatize-na hnuaiah chuan tui hi mihring chanpual leh dikna chanvo (human right) ni tawh lovin sumdâwnna (market service) hmanrua ah a lo chang a, man to taktakin mihringin ei in tur a lei a ngai ta ṭhin a ni. Tui privatize hmang hian mi hausa leh company lian ten mi retheite tui hna an dang chat a, harsatna tam tak an thlen ṭhin. He thil hian intluktlânlohna, inhnuaihchhiahna leh khuarêl chhiatna a thlen zui thei bawk. Kristian nun dan ṭha (Christian Ethics) tehna aṭanga thlir pawhin tui privatize hi thil ṭha niin a lang lo; tui hi nunna atana thil pawimawh tawpkhawk, a lova kan awm theih loh a nih avangin mimal/company thuneihna hnuaia a awm emaw, sumdawnna atana hman hi thil pawmawm tak a ni thei lo vang.
In khuaah vantlâng tuikhur ni ṭhin leh a hnâr privatize an awm em?
Patanjali Foods Ltd., leh Tui Kaihhnawih Buaina
Liapha khuaa tuiverh diltu company Patanjali Foods Ltd., hian kum 2023 khan Baikampady Industrial Area, Mangaluru (Karnataka) ah an thilsiamna hmun aṭanga thil siamna ek chhia bakah plastic nawi te luiah an luanluh tir a. Water (Prevention & Control of Pollution Act), 1974 bawhchhiaa lui tui an tih bawrhbân avânga an permit cancel a nih lohna chhan tur ni 15 chhunga insawifiah turin Karnataka State Pollution Control Board hnen aṭangin show-cause notice pêk an ni.
(https://www.newindianexpress.c... accessed 24 October 2025)
He company vek hi kum 2024 ah leihnuai tui an verhchhuah chungchangah Ground Water Regulations in a tarlan zâwm lova, tui an recharge ṭhat loh avângin Central Ground Water Authority, New Delhi chuan cheng nuai khat a chawitir. He pawisa an chawi hian an hnathawhna a tihṭhuanawp loh tur thu company hian thuchhuah siamin an sawi zui a. An hnathawhna hmuna mipuite hamṭhatna tûr zawn aiin an hlâwkna tur anih phawt chuan dân pawh an pawisa lo a tih theih ang. (https://economictimes.indiatim... accessed 24 October 2025)
Liapha khua leh a chhehvel a mite hi he company hian an hmangaih viau ang em?
Tui Privatize Nghawng Tuartu Plachimada (Kerala) Khaw Mipui
Kum 1998 khan Kerala-a thingtlâng khaw pakhat Plachimada khua ah sawrkâr remtihna leh phalnain Coca-Cola siamtu company, Hindustan Coca Cola Beverages Private Limited (HCCBPL) chu cheng maktaduai zanga leh sawmruk lâi sêngin a khaw miten thlai chinna hmun atâna an hman ṭhin ah an inbun rup mai a. He company hian ram acres 33.4 zet a zâu hi mimal leh ram hralh chhâwng ṭhin tute (real estate agency) kaltlang an lei sak a; loneitu rethei tak tak te chu hna pêk â thlêmin man tlâwm te te in an ram chu an neihsak hlawm a ni.
Kerala State Pollution Control Board- in nikhata Coca-Cola litre nuai nga, singruk leh sâng khat siamchhuah phalna a pe a, tuiverh paruk leh dîl lian tak pahnih aṭangin nîtin tui litre maktaduai chanve aṭanga maktaduai khat leh a chanve inkâr an siak chhuak ta chur chur mai a ni.
Company in thil siam chhuah an ṭan aṭanga a thla rukna chho ah chuan Plachimada khaw mipuite chuan harsatna an tâwk ṭan ta a, an tui tlan ṭhin chu bawnghnute dal deuh rawng anga lo awmin a al deuh ta puat mai a, ei leh in atan a tlak loh chho ta tlat mai. An leilung a ro tial tial a, an tui tlan ṭhinte chu a kang chak in tui thianghlim in tûr an tlâkchham piah lamah hrisel lohna hrang hrang an tawk chho ta zut mai a. An thlai châwmna tur tui tlêm tâk avângin an thar chhuah te pawh a tlemin ta tial tial a ni. Loneitute hamṭhatna tura thawktu pawl pakhat Cropwatch in an han enfiah chuan tui siak chhuah nasat lutuk avângin an tui tlan ah chuan calcium leh magnesium a tam lutuk tih an hmuchhuak a ni.
He mi hnu hian mipuiten theihtawpin company khar turin an nawr a, kawngte zawhin thilsiamna hmun kawngte an dang a, vâwi tam tak High Court ah kalin theihtâwp chhuahin Coca-Cola siamna chu tihtâwp a nih theih nân thâ leh zung, sum leh pâi sêngin an bei a. An beidawn duh miah lohna chuan a tâwpah rah duhâwm tak a chhuah a, vawi tam tak court-a an inkhin hnû te, sawrkar leh company tha chakna hmanga neksâwr an nih hnû te leh an taksa ngêi pawhin a tuar hnû ah, Kerala Groundwater (Control and Regulation) Act, 2005 behchhanin Hindustan Coca-Cola Beverages Private Limited (HCCBPL) chu an hmalâkna zâwng zâwng titâwp tûra hriattir an ni a, January 2006 aṭangin an hmun hma pawh an chhuahsan ta a ni. Phalna pek an nih tawh hnu chuan tihtawp leh mai mai a harsat zia a lang thei ang.
Liapha Khua leh a Chhehvela Harsatna Thleng Theite
Patanjali Foods Ltd., te hian tuiverh hi han kalpui tak tak ta sela, mumal taka an siak chhuah dan endik a nih loh palh chuan nghawng ṭha lo tak a nei thei mai ang em? Chung zingah chuan; tui hna kang avanga Liapha khua leh a chhehvel harsatna, tui tlem avanga environment chhiatna, tui tlêm avânga loneitute thlai thar chhuah kawnga harsatna leh a dangte an ni. Environment humhalh kawnga thawh hlâwk tak Centre for Environment and Social Justice (CEJC) ten Liapha a Patanjali Foods Ltd., ten leihnuai tui verh chhuah an dil chungchang an duhloh thu (complaint) Public Health Engineering Department, Government of Mizoram ah an thehlut hi thil lawmawm tak a ni.
The Mizoram Ground Water (Control and Regulation) Rules 2024 leh Dân Kenkawh
Mizoramin leihnuai tui verh kawng dan felfai leh ṭha tak kan neih hi mumal leh ṭha taka kenkawh anih loh chuan Plachimada mipuite harsatna tawh ang khan hun lo la awm zel tur atân tâwk thei reng kan ni mai awm e. Mi hausa ten awlsamna duh avanga an inbul hnai ah leh vantlang tuitlan hnaiah emaw lui hnaihah awlsam taka tui an verh thei mai anih chuan mipuite ah nghawng ṭha lo tak a nei zui mai ang. Tuihna a kiam ang a, chu chuan leilung ah harsatna tam tak leh khuarêl chhiatna thlengin a thlen thei a ni. Hengte hi pumpelh anih theihnan kan sawrkar hian mumal taka endikin chungin he dan ṭha tak a kenkawh hi kan ram leilung leh tui tlante himna a ni e.
Tlipna
Liapha khuaa tuiverh hi ngunthlûk taka ngaihtuah chuan remtih chi niin a lang lo. An hnathawkte ei in tur leh oil palm rah silfaina tur chu kawng danga an ngaihtuah mai hi kan ram tan a ṭha zawkin a lang. Mizoramin kawng hrang hranga hmasawnna kawng a zawh mek lai hian a awlsamna leh a hlawkna ringawt ngaihtuah a kan ram leilungin leh mipui ten an tawrh theih dân ngaihtuah thlen loh palh hi thil hlauhawm tak a ni. Ramdang ruala ke pen tuma hma kan lakna ah company lian leh ṭha tak tak pawh kan ramah an lo la lût zel dâwn a; chutih hunah chuan fimkhur taka an hmalakna tûr zirchian leh enpui zêl hi sawrkar chauh ni lo, mi zâwng zâwng mawhphurhna a ni e.
- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia, Serampore College