Written by
- Zoliansanga Tlau

ṬHA FAMKIM

Chutichuan, in Pa vana mi a ṭha famkim angin in ṭha famkim tur a ni – Matthaia 5:48

A chunga Bible chang kan hmuh khi Isua'n tlang chunga a sawite zinga mi a ni a. Dan chungchang a sawi kal zel chhunzawmna niin, hmelma hmangaih tura a sawi khaikhawmna a nih avangin mi dangte hmangaih chu Isua ngaiha ṭha famkim nihna leh kan Pa vana mi anna pawh a ni ang. Tlangval hausa hnenaah pawh Isua'n, "Ṭha famkima awm i duh chuan, kal la, i neih chu hralh la, pachhiatte hnenah pe rawh, chutichuan, vanah ro i nei ang; tin, lo kal la, mi zui ang che," (Mat. 19:21) tiin a hrilh a nih kha. Isua'n mi hausa hnena a zirtir leh a hrilh chu mi dang hmangaihna niin, Johana'n, "Naute u, thu chauhvin i inhmangaih suh ang u khai, lei chauhvin i inhmangaih hek suh ang u, thiltih leh tihtakzetin ni zawk rawh se," (1 Joh. 3:18) a tih kha a taka chantir turin a hrilh a nih hmel. Pathian kan hmangaihna leh kan mihringpuite kan hmangaihna chuan dan thu leh zawlneite thu zawng zawng a khaikhawm thu a sawi bawk (Mat. 22:37-40).

Ṭha famkim tih hi Grik ṭawngah chuan teleios niin, famkim ṭhan kin, puitling, a nih tur tak ni vek tawh, a tum hlen chhuak tawh tihna a ni a. A tlukpui chu Hebrai ṭawngin tam tih emaw tamim tih emaw aṭanga lehlin niin, kim, dik, muanawm, him, hrisel, sawisel kai lo tihna a ni (Seventh-day Adventist Kohhran Thurin, 2024, Second Edition, p.161).

Thuthlung Hluiah chuan he thumal hi mihring chungchangah huam zau taka hman a ni ṭhin a. Nova te, Abrahama te leh Joba te kha ṭha famkim leh sawisel bova sawi vek an ni; nimahsela, heng mite hian famkim lohna eng emaw chu an nei vek tho si. Thuthlung Thar lamah chuan ṭha famkim tih chu rinna kawnga mi puitling, an eng dawn ang taka nung tawhte leh an thlarau, rilru leh taksain a tih theih sang ber anga han nung tawhte sawi nan hman a ni ṭhin a. Pathian chu ṭha famkim a nih avangin ringtute pawh anmahni tlin tawk ang zela ṭha famkim an ni ve tur a ni tih Kristan a sawi. Pathian ngaiha mi ṭha famkimte chu an thinlung leh an nunte Pathian chibai buk nan leh a hna thawh nan inpumpek ṭhakte hi an ni a. Chutiang mite chu Pathian hriatna lamah an ṭhang lian chho deuh deuh a, a khawngaihna azarah an eng hmuh ang zelin an nung chho a, hnehna nun an chen pah zel bawk ṭhin. Krista ṭhat famkimna chu Thlarau Thianghlimin keimahniah a rawn bel a, Krista nungchang ṭha famkim chu rinnaa kan lo pawm chiah hian keimahni ta a lo ni ve mai ṭhin. Tu mahin he ṭhat famkimna hi anmahni pianpui ve reng angin emaw, an chanvo ni ve reng angin emaw an ngai ngawt thei lo va; Pathian thil thlawn pek liau liau a ni zawk.

Ṭha famkim lam kawng kan zawhnaah hian ringtute kan nih angin eng nge kan tih ve tur ni ta le? Krista chu keimahnia a awm avangin thlarau lamah puitlin lam kan pan zel a. Pathianin a kohhranho hnena thilpek a pekte azarah mi puitling, Krista famkimna tluka mi famkim kan lo ni thei ta ṭhin a ni. Paula, Pathian tana inpe pumhlum ṭhak pawh khan a thih dawn hnaih lamah heti hian a lo ziak a: “Hmuh tawh reng inti ka ni lo va, famkim tawh reng inti pawh ka ni hek lo; Krista mi man chhan chu ka man thei dah law maw tiin a umin ka um zawk a ni. Unaute u, manah ka inngai lo. Amaherawhchu, he thil pakhat hi ka ti ṭhin–hnung lama thil awmte chu theihnghilh a, hma lama thil awmte chu banin, Krista Isuaa Pathian chung lam koh chhan lawmman hmu turin tiam chin lam chu ka pan ṭalh ṭalh a ni. Chutichuan, puitling apiang chutiang rilru puin i awm ang u... Engpawhnisela, kan thlen chin aṭang khan hma i sawn zel ang u,” tiin.

Tihthianghlimna hi dam chhung awh tur a ni a. Tuna ṭhat famkimna kan neih hi chu Kristaah chauh niin, a tawpna, kan nun pumpui Pathian anpuia thlak danglam vek a nihna erawh chu Isua Krista lo kal leh hunah chauh a thleng ang (SDA Kohhran Thurin, p.161-166). Ellen G. White-i paw'n, "Pathian fate an nihnain Kristiante chuan chanchin ṭha avanga an hmaa nun dan tur duhthusam sang tak awm chu thlen an tum hram hram tur a ni. Krista'n in pa vana mi a ṭha famkim angin in ṭha fam kim tur a ni (Mat. 5:48) a tih avangin ṭhat famkimna nun sang an thlen hma loh chuan an duh tawk mai tur a ni lo (The Youth's Instructor, September 26, 1901) a ti a. Amah vek khan, "Famkim tumin theihtawp chhuah ula, mahse thil eng emaw in tihsual zauh avang khan Pathian hnathawk tlak ni ta miah lovah inngai kher suh u. Pathianin kan nihna hi a hria a, vaivuta siam kan nih hi a theihnghilh ngai lo," a ti bawk.

Tirhkoh Paula'n, "Hmuh tawh reng inti ka ni lo va, famkim tawh reng inti pawh ka ni hek lo; Krista mi man chhan chu ka man thei dah law maw tiin a umin ka um zawk a ni. Unaute u, manah ka inngai lo. Amaherawhchu, he thil pakhat hi ka ti ṭhin–hnung lama thil awmte chu theihnghilh a, hma lama thil awmte chu banin, Krista Isuaa Pathian chung lam koh chhan lawmman hmu turin tiam chin lam chu ka pan ṭalh ṭalh a ni. Chutichuan, puitling apiang chutiang rilru puin i awm ang u... Engpawhnisela, kan thlen chin aṭang khan hma i sawn zel ang u," (Philippi 3 :12-16) a ti a. Heta ‘famkim’ a tih leh ‘puitling’ a tih hi teleios (famkim ṭhan kin, puitling, a nih tur tak ni vek tawh, a tum hlen chhuak tawh) tih nena inang tho a ni. Tirhkoh Paula sawi dan chuan famkim chu thlenna tur thleng tawh ni lovin, hnung lama thil awmte chu theihnghilh a, hma lama thil awmte chu banin, Krista Isuaa Pathian chung lam koh chhan lawmman hmu tura tiam chin lam pan ṭalh ṭalhna a ni. Chutiang rilru leh thlir dan (attitude) chu ringtu rilru puitling a tih chu a nih hmel bawk. Heta puitling a tih hi teleios tih tho kha a ni, a ṭawng bul lamah pawh.

Jakoba chuan a lehkhathawnah, "Ka naute u, in rinna fiahna chuan chhelna a siam tih hriain, thlemna tinreng in tawh hunin lawmna hlirah ngai rawh u. Tin, eng mah tlachham lova in famkim a, in puma in him theih nan chhelna chuan thawk famkim rawh se," (Jakoba 1:2,3) a ti a. Rinna, fiahna, chhelna, a tawpah famkim tiin inlalâwn ṭha takin a ziak a. Pathian kan rinnna, fiahna leh chhelna te chuan famkimnaah min hruai dawn a ni ang. Heta ‘famkim’ tih hi teleios tih tho niin, ‘thlarau lama puitlinna’ tih pawhin a sawi theih ang. ‘Pum’ (holokleros) tih hi chuan ‘kawng tinrenga him, sawisel kai lo’ tih a kawk thung (Puitling Sabbath Sikul zirlaibu Oct-Dec, 2014. Jacoba Lehkhathawn (p.30). Jacoba vek hian, "Kan zain thil kan tisual fo ṭhin. A thusawia tisual ngai lo mi chu mi puitling a ni a, a taksa pum pawh veng thei mi a ni," (Jacoba 3:2) a ti a. Heta ‘puitling’ a tih hi teleios tho kha a ni. A sawi tum nia lang chu, tisual ṭhin mihring kan nih thu leh thusawia tisual fo pawh keini mihringte bawk kan nih thu a sawi uar ber niin a ngaih theih a; mahse, thusawia tisual ngai lo chu puitling zia a nih thu a tar lang. Thuhnu dawn taka ṭawng emaw, ngun taka ngaihtuah chunga ṭawng emaw chu ṭha famkimna leh puiltling panna kawng niin a ngaih theih. Joseph Conrad-a chuan, "Thu sawi tur dik leh sawi dan tur dik min kawhhmuh ula, tlang ka sawn thei hial ta ve ang," a lo ti hial a nih kha.

Pathianin famkim, mi ngil, Pathian tih mi, thil ṭha lo laka insum thei mi (Joba 1:8) a tih Joba meuh pawh kha harsatnain a han tlakbuak tak tak kha chuan Pathian a lo la hre chiang lo hle ni tur a ni, "Benga hriatna mai zawngin ka hre tawh chia, mahse, tunah zawng ka hmu ta che, chuvang tak chuan ka inten a, vut leh vaivutah ṭhuin ka sim ta e," (Joba 42:5,6) tiin a sawi chhuak hial a ni.

Bible-in ṭha famkim a tih chu nih tur ang ni tawh, thlen tur ang thleng famkim tawh ni lovin, Pathian Isua Krista nungchang ang nei tura ni tin sual thihsanna nun, Pathian nena len dunna nun, Bible chhiar leh ṭawngṭai nun nei tura hmasawn zel, Krista anna kawnga ṭhang lian zel tiin a sawi theih ang. ‘Hmasawn’ tih hi Remkunga chuan a dictionary (Mizo Tawng Dictionary, 1992, 2008, p. 164)-ah chuan, ‘nih mekna aṭanga changkang lam pan; hna thawh lai chhunzawm zela zo teuh tial tial; thlen chin aṭanga hma lam pan zel (verb)... changkang, ṭhang zel (adjective)’ a ti. Henry Ford chuan, "Zirna i chawlhsan hian i ṭhang tawh lo a ni," a ti a. George Bernard Shaw paw'n, "Danglamna awm lovin hmasawnna a awm thei lo va, rilru put dan tidanglam thei lo chuan engmah a tidanglam thei lo," a ti. Winston Churchill-a pawhin, "Hmasawn tur chuan danglam a ngai a, ṭha famkima awm tur chuan danglam reng a ngai," a ti a. Jalaluddin Rumi khan, "Yesterday I was clever, so I wanted to change the world; today I am wise, so I am changing myself," a lo tih kha. "He zalenna thar hi Isua zara kan lo neih tak chinah chuan ama nungchang ang pu ve tura ṭhang lian chho zel tur te, ṭawngṭaia ni tin amah pawl ṭhin tur te, a thua châwm ni tur te, thinlung taka a venhimna ngaihtuah ṭhin tur te, a fakna hla sa ṭhin tur te, amah chibai buka inkhawm ṭhin turte leh kohhran rawngbawlnaa inhmang ve ṭhin turtea koh kan ni... Ṭhan lenna dik chu a chatlak ve ngai lo, a nghetin a puitling chho zel zawk a, rah a chhuah ngei bawk ṭhin... Taksa ṭhan lenna a thlen theih nan chuan chaw ṭhaa inchawm te, kan chenna vel vawn fai te, inenkawl uluk te, insawizawi ṭhat te, zirna ṭha dawnte leh tum mumal tak neihte a pawimawh," (p.169, 170).

Ellen G. White-i pawhin, "Ni tina hmasawn hi ṭhalaite hna a ni," (The Youth's Instructor, January 5, 1893) a ti a. Ṭhalai leh upa tih hi a kum zawnga chhut ringawt lovin Henry Ford-a thukhawchang hmangin sawifiah i'n tum teh ang. Ani chuan, "Kum 20 i ni emaw, kum 80 i ni emaw, tu pawh zirna chawlhsan a piang chu a upa a, a hlui ṭhin. Amaherawhchu, tu pawh inzir reng mi chu a naupangin a ṭhalai reng. Kan nuna thil pawimawh ber chu kan rilru leh ngaihtuahna tihṭhalaia tihthar reng a ni," a ti. Herbert Lasson-a pawhin, "Upat inṭanna chu thil zir i tum tawh loh ni aṭang khan a ni," a lo ti chiah bawk. Billy Graham-a chuan, "Lal Isua hi tun aṭanga kum thumah lo kal dawn ta se la, kum hnih chhung inzir leh inchhiar nan hun ka hmang ang a, kum khat chhung thuhril nan hun ka hmang ang," a tih kha.

Mahse, inzir hi kan peih lo a ni ang. Alvin Toffler-a chuan, "Kum zabi 21-naa lehkha thiam lote chu ziak leh chhiar thiam lote an ni dawn lo va, zir thei/duh lo, hriat dan hmasa leh lo vawn tawh dan hmasa thlah thei lo te, zir nawn leh thei lote an ni zawk ang," a tih kha a dik hle ang. L. Keivom paw'n, "Pawl sang, lehkha zir sang lehthiama indah, dikri sei pui pui nghawnga awrh ho hlei hlei hi kan ngaihtuahawmin ka hria. High school leh college kan kal lai pawha hriatna ngawpui luh chilh peih lo, mi kawitan zawn sa notebook hmanga inban kai ve ṭawk ṭawkten dikri kan han hûm ve a. Lehkha zir zo ta anga inngaiin, kan rizal chhuah ni aṭangin kan lehkhabute dahṭhain, zirna lamah chhuṭi kan la a. A ṭhen erawh hna kan hmuh ni aṭangin kan tum ram thleng taa inngaiin, hriatna leh thiamna ûm lamah chawlh kan la bawk a. Hriatnaa tuihalna leh riltamna kan hloh tial tial a. Kan hriatna zêma kan lo khawl khawm sa lah tlan tham chu sawi loh, ekzam chhung pawh min daih fumfe si lo. A ni telin kan ro tial tial a, kan cher a, kan khi a... Kan dai phak chin ang zia zelin thil kan thlir a, kan ngaihtuah a, kan hmu a, kan hre bawk a," (Zoram Khawvel–8, 2002, 2020, p. 289 & 290) a tih khan kan ngêng chhun sela ka ti hle mai.

Hmasawnna tur kawng nei tawh lo va inhriatna, intihfinna, intihhriatna, intihdai thûkna, tun dinhmuna lungawina leh duhtawkna hi a ni mihringte hmelma chu. Bible chuan, "Mahni ngaiha fing inti i hmu em; chumi ai chuan mi âah beisei tur a tam zawk," (Thuf. 26:12) a ti asin. Tun thlenga khawvelin mi finga a ngaih Socrates-a khan, "Thil pakhat chiah hriat ka nei, chu chu ka hre lo tih hi a ni," a tih laiin inti fing deuh deuhin social media-ah mi thuziak thuhnihin, pawnlâng takin kan la ziak ang ta deuh deuh va. William Shakespeare-a'n, "Bêl ruak apiang a ring," a lo tihte kha i hre tlang teh ang u.

Albert Einstein-a khan a ṭhianpa Niels Bohr-a chungchang hetiang hian a sawi: "Bohr-a tel lo chuan atom chungchangah hian ngaihdan kan siam thei lo reng reng a ni. Bohr-a hi taksa lamah pawh inkawm ngeih leh ṭhian inngaina tak kan ni a, ka ṭhian rin tlak berte zinga mi a ni. Thil engkim hi amah chauhvin a dikna hre bertu-ah a inngai ngai reng reng lo va, thuhnuairawl takin mi ngaihdan a la hmasa ziah ṭhin," tiin.

Engpawhnise, Ellen G. White-i chuan, "Ka zir tam tawk tawh a, tunah chuan ka hna aṭangin ka chawl hahdam thei ta tiin inngaihtuah suh. Mihring intehna chu hriatna ngah lamah a ni a. I dam chhung chu zir zel mai la; ni tin i zir ang a, i hriatna khawl khawm sate chu a takin i hmang zel dawn a ni," a tih kha i hre reng teh ang u. Ṭha famkim/puilting tur chuan hmasawn zel mi nih a ngai a, hmasawn tur chuan inzir reng mi nih a ngai a; mahni nun inbihchian fo pawh a pawimawh bawk. Lal Isua'n, "Mite'n tu nge a ni mi tih?" (Marka 8:27) tia a zirtirte a zawh ang khan, keimahni leh keimahni kan inzawh ve fo a ṭul chang a awm thei ang. 

- Zoliansanga Tlau