KHAWVEL EK IN NI - WORLD TOILET DAY–2025 Thupui: Khawvel danglam zelah invawn thianghlim (Sanitation in a changing world)
Khawvela Pathian thil siam tinrengte hi inring tawn tlang tura duan hi kan ni a, chu inrin tawn tura duan chu a inbuk tawk chauh a awm tura siam an ni; inbuk tawka a awm loh hun hunah tuarna a thleng ṭhin. Hlobet leh phaitual hnimte chu khauin a ei a, khau chu uṭawkin a ei leh a, uṭawk chu rûlin a ei chhawng leh a, rûl chu múin a ei ve leh a, mu êk chu leiah a tla a, hlobet leh hnimte tan chaw ṭha a lo ni leh ṭhin a ni. Khawvel rorel tura dah mihring pawh chu lei aṭanga siam kan nih avangin kan thih chuan kan taksa chu leiah vek a ṭawih ral ang a, leiṭhaa chang leh mai tur a ni a. Kan dam laia kan thil ei pumpui pai ṭawih hnu lo chhuak leh chu lei ṭha em em, duhthusama thlai chawm nana chaw ṭha a ni.
Nunna tihlum thei natna
Mihring taksa pumpuiin thil ei a pai ṭawih ang anga lo chhuak hi hun eng emaw ti chhung khung khawma khuahkhirh a nih loh vaih chuan mihringah vek natna a thlen leh thei ṭhin a. Mihring pakhat ek chhuah zat pawh a inang vek thei lo va, chenna hmun leh ei leh in a zirin a tum len zawng pawh a danglam ṭhin. India ram mihring hrisel pangngai nawlpui chawhrual hi ni khatah gram 311 vel e chhuak ang kan ni a. Kum 2012 laia ek in zirchiannain a tarlan ang chuan India rama cheng mihring zatve dawn, mi maktaduai 620 chuang hi khawlaia e mai mai kan la awm a ni. Mihring ekah hian hrik sîn tê tê, mihring tina theitu leh pawi khawih lem lo hrikin a bâwm khat tlat mai a, mihring tina thei natna hrik vanga tuarna awm ṭhin langsarte chu–khawsikpui (typhoid) te, tuihri (cholera) te, khawsik sang thut (dengue) te, kawṭhalo (diarrhea) te, santên (dysentry) te, thinlian (hepatitis) te, sikserh (malaria) te, zeng (polio) leh rûlhût lam chi vanga natna (schistosomiasis) te a ni.
India Fai (Clean India)
Ek hi phûm bo nghal a nih loh chuan thoin a bâwm nghal a, chu tho chuan ei turah a fûk pahin a ke aṭangin ek them a thlauh ṭhin a, kan ei tel avangin natna kan lo kai ṭhin. Kan in tur tuiah ek thli a lut thei bawk a, kan tui in aṭangin natna kan lo kai bawk ṭhin a ni. Tho lut leh chhuak thei hauh lo ek in him ṭha ngaihthahna hmun apiangah kawṭhalo, tuihri leh natna dangte a darh nasa ṭhin a, thihna hial a thleng ṭhin. Kawṭhalo avang ringawtin India ramah hian kum 2021 khan naupang kum 5 hnuai lam mi 12,600 lai an boral a ni. Naupang hian an hmuh remchan apiang an hmuam mai ṭhin avangin chenna hmun ṭawpa awm naupang chuan natna an kai awlsam em em bik a ni.
Mahni ek khuahkhirha phum bo loh avanga natna tuara thihna tam tak lakah India mipui an lo fihlim theih nan India sawrkar chuan khawpui leh thingtlanga chengte tan India Fai Penchhuah (Swachh Bharat Mission) chu kum 2014 khan a puang ta rup mai a. Hei hian a tinzawn ber chu khawlai e mai mai ṭhinte chuan an ek phum boa khuahkhirh turin ek in ṭha neihtir a ni. A tum ang ngeiin India ram chu kum 2019 khan khawlaia ek awm lohna (Open Defecation Free–ODF) ram, India faiah puan a lo ni ta a ni. India Fai ni chhunzawm zel turin chhung tinte’n ek in him ṭha an neih tawh chu a ngai awh reng (sustain) thei turin ruahmanna a kalpui chhunzawm zel a, a hming atan ‘ODF Plus emaw Swachh Bharat Mission 2.0’ tiin mipui nen ṭang hoin ruahmanna a kalpui mek zel a ni.
Sawrkar puihna tel lovin ek in him ṭha
Mizo hun hmasa lama daia kan ek lai chuan rûlhût kan pai a, chilrial/râso in, luak chhuak hlúiin kan awm a; kawṭhalo kan awm reng a, nausen thi pawh an tam ṭhin reng a ni. Kha tih hun lai khan khua aṭanga hla lo teah ek in ban leh a chhuat tur thingtuai a la tam a, a bang tur mau pawh put mai tur a awm bawk, a chung tur lah chu di leh changel hnah a tam bawk si. Ni khat lek hun inpein mahni in bul maiah khur lai ila, a chhuatah thingtuai kan hmang ang a, a chungah lei kan chhung mâm leh ang a, ekna tur kua siamin a chhin kan dah mai ang a. A ban phunin a chung rel kan siam ang a, di emaw, changel hnah emaw kan chih mai tur kha a lo ni reng si a. Chuti ni lo chuan daiah vawkpui ûm duah duah chungin min hap palh mai hlauthawng em em khan ruah sûr hnuaiah thlangra khumin kan insawn kan insawn kual ṭhin si kha; a va lo mâwl theih em. Ruah sur hnuaiah pawh vawk hlau hauh lovin lungmuang taka e thei reng kha kan ni asin le.
Sawrkar kut thlak hi kan nghak rei deuh mah mah ṭhin em aw? Mahni ek in bang thlak a ngaih chuan a tuar hmasa ber kan nih dawn a vangin siam ṭha vat mai ila, sawrkar kan nghah chuan kan nghah chhung zawng kha kan tuar mai dawn a ni. Mahni ek in a him dawn loh chuan thawm ṭha vat vat mai ila a, hlawkna têl tur ber kan ni si a. Kawngpui bula awm chuan kawng khuar awm ṭan tirh hian sawrkar nghak lovin lo thawm ṭhat ve mai tur; chuti lo chu a khuar a nasa tulh tulh a, tui a tling a, motor chil per kan tuar reng mai a ni. Faina tluantling nei tur chuan ek in him ṭha kan neih ṭheuh a ngai a ni.
Hman ṭangkai chuan ram hausakna tur a ni
Ek hi tenawm em em reng lo tur leh paih reng bik ngai lo tur hian a siam theih a. Mahni in bulah ram nei tan chuan ek khur hnih, inhman chhawk turin laih mai tur a ni a, khur khat kan hmang ang a, a khah hunah khur pakhat dang zawk kan hmang leh mai ang. Khur khat zawk kha a ngai ngaiin kum khat leh a chanve kan dah vang vang hnuah chuan leiṭhaah a chang vek tawh a, thlai leh pangpar châwm nan kut lâwng pawhin a hai chhuah vek theih tawh a ni. He lei ṭhatzia em em hi chu lei ṭhatna zawng zawng nitrogen, phosphorus leh potassium (NPK) a awm kim vek mai a ni.
Mihring zun ṭha em em hi a tak lutuk a, a tehkhawng pakhat zelah tui a tehkhawng ngai panga (1zun : 5tui) a pawlh hnuah chauh thlai châwm nana hman tur a ni. Mi pakhat kum khat zun leh ekah hian leiṭha Nitrogen kg 4.56, Phosphorus kg 0.55 leh Potassium kg 1.28 vel a awm a, hei hian buhfai mi pakhat kum khat kham kg 250 a thar chhuak thei zu nia! Khawpui ek in (septic tank) khat chu a sawngbawlna hmunah phur chhuakin, ek tuiril thlithlawr hnuah a ek fê chang chu pho ro (septage management) a ni a, natna hrik a thih vek hnu chuan leiṭha dûr, thlai tinreng ngeih em em a lo ni ta ṭhin a ni. Tenawma kan ngaih hi ṭangkaia kan hman chuan ram hausakna a ni thei reng a ni.
Kan thupui tinzawn chu
Khawvel hian inthlak danglamna nasa tak a hmachhawn mek a, heng inthlak dang lamte hi a ṭha lam aiin a ṭha lo lampang hlir a ni ta. Heng danglamnate hian hrisel tura kan invawn thianghlimna ruhrel leh siam tawh sa a khawih tel ve zel avang hian kum 2025 Khawvel Ek In Ni (World Toilet Day) thupui atan ‘Khawvel danglam zelah invawn thianghlim (Sanitation in a changing World)’ tih hi thlan a lo ni ta a. He thupui hian a hawi lam ber mamawh hmasa chu kalphung awm sa leh rawngbawl hna (services) thawk thei tura thuam ṭhain, hun lo thleng tur atana lo inpeih hi a ni. Khawvel pumpui ngaihtuah phei chuan mihring tluklehdingawn vel lai hian vawiinah pawh hian ek in him ṭha nei lovin an la awm a, a tuar nasa ber chu chak lo zawk naupang leh hmeichhia te an la ni.
Hun kal zel hian ek in him ṭha pawh a hmanruate a lo tlabal ve zel a, a thuam ṭhatna lam hlamchhiah a nih si chuan a him tawh sa pawh a him lo thei a, natna hrik kûi ṭiahna hmunah a chang thei reng a ni. Khawvel sik leh sa, lum nasa tak leh vawt zual zel chuan khawvel a her danglam a, vûr tlang a tuiral mek a, khaw awm dan a chhe zual zel a, khawvel pum ngaihtuah chuan tuifinriat chîm chin pawhin san lam a pan zel a ni.
Ek in ṭhatna tura ṭang tlanga kan thawh ho tur chu, mi tin tana ek in hman theih tura chhawp chhuah te, khawchin sik leh sain a khawih thut thut vanga tui lian, khawkhêng leh a dangte laka humhim te, boruak chhe chhuak thei tihtlem te, kalphung ngêlnghet zawk leh amah inkengkawh zo tura thuam ṭhat lama ṭan lak te hi a ni. Invawn thianghlimna neih hi mihring chanvo, hriselna bulpui, zahawmna leh nun chhenfakawm thlentu a ni. Mi tin hian ek in him leh tlo nei ngat ila chu kum tin hian boral mai tur nunna sang tam tak kan chhan him thei dawn a, khawvel tan muanna leh hausa zawk nghahchhan chu kan din ngei ang.
Mi tin hian khawi hmunah pawh ek in kan mamawh vek a; khawvel chu lo danglam pawh ni se, danglam ve ngai lo kan mamawh zinga pakhat chu ek in a ni reng dawn. Hun lo kal zel tur atan ek in him ṭha nei zel turin tunah hian endikin i siam ṭha ṭan mai dawn lo'm ni?
- Er H Duhkima