Hmanlai pi pu nun

Mi pangngai ve riang ruang tawh hi chuan lunglen châng, lunglen ni te hi kan nei ṭheuh ṭhin âwm e. A ṭhen chuan chhungte fam chang tawhte ngaih avanga lunglen te an nei a, a ṭhente erawh chu an kumte a lo upatin an hma lam hun kal tawhte ngaiin an rûm a; koh kir theih a ni tawh si lo va, thu leh hlaa chham chhuah chângte an nei ṭhin. Hla phuahtu Vankhama lunglenna ve erawh hi chu ngaihtuahna, suangtuahna (imagery) a hman aṭanga lungleng a nih thu a sawi thung.

"Khawtlang Lunglên" hla a phuah châng khatnaah hian, mite chuan lunglên thu an sawi hian an bialnu, bialpa ngaihna avanga lunglêngin "Di zûnah chhâwl ang ka uai an ti, ka suihlung lên ve châng han dâwn ila, chin lêm a nei lo khawtlang mai lo hian," a lo ti daih mai a. He hla hi kum 1940 hma lam maha a phuah tawh niin a lang. Chutih lai hun chuan Mizote hian nun dan mâwl leh thianghlim tak, thingtlangah phei chuan eizawnna dang awm miah lo, 'lo neih' kha an ni tin, kumtluan hnathawh a ni mai. Chu tak chu a ngaihtuahnaah lo chhuakin, "Hei hi maw an sawi khawtlang lunglên chu? Lungmawl tuara'n lairil a fang ve e," tiin a lo áu chhuak ve ta phawng mai a.

Vankhama hian Mizote nun dân dik leh mâwl tak mai kha a lung tilengtu ber niin, hetiang hian Mizo nun dan (typical life) dik tak, an zing tûkchhuah aṭanga tlai ni tlâk thlenga an lo khawsak dan mâwlte mai chu a lungdumtu ber lo niin tiang hian hla in a rawn chham chhuak a.

A thunawn:

Khuasân sikni sen Vanzâwl a lo kai,

Pengleng lên thiam te'n Vandung an rawn thûal,

Fânglâwr an liam a, sumtual lo dai,

Hrai rual pipuleng zai sâ e, dai kâwmah;

Chûn herâwt pâu tuilâwm ârin chhâwn e,

Vâl lungleng changhnah lo kiû chhuah tlângan,

Tukhumvilik hlim te'n zamual an liam leh,

Dawngrâl kiû vaiva awmkhua har êm e.

Prof. Darchuailova Renthlei hian a lehkhabu 'Vankhama Thulehthleh Thiam' tih a ziahah hian thiam tak maiin Vankhama hi hla phuahtu danglam tak mai, a vela thil thleng leh ama'n a tawn ngei aṭangin suangtuahna a din ṭhin a lo tih hi a dik ngei niin a lang. Khawvela hla phuahtu lar ber te zinga mi, William Wordsworth a'n tehkhin erawh hi chu a lu deuh em aw, pawh kan ti ang; mahsela, 'Nature Worshipper' a tih hi a pawmpuiawm ve tho. Nature hla – ‘Rimawi Ram’ leh ‘Tlaizawng Par’ a phuah aṭang tea teh ve a nih chuan. A fanu Vanhlupuii’n lungchim taka a thu leh hla ngaihtuah chunga a'n sa phei hi chuan suangtuahna a ti thui lehzual.

A chunga han tarlan hla tawite aṭang khian Vankhama chuan a suangtuahna zokhaw lama an nun dan dik tak mai chu a suangtuahna mitthlain a'n hmu ta a. Ni chhuak a’n en a, ni pawh vanlai zawl, chhûn a lo ni ṭan tawh mai a. Chutah pengleng savate chuan vân thiang nuam tak maiah chuan lenlai chênin an thlawk kual zek zek a. Lo lama feh tur ho pawh an liam zo vek tawh a, khawlai pawh a reh ta duak mai.

Naupang ho daia pipu uai leh hlim taka an zai ṭhât ṭhât ri te hriat tur a awm a. Chutih lai chuan nu leh pitarte hna chu la deh a ni. Sumhmunah te herâwtin la an lo her ri rât rât a, kawr ṭhui sa leh puantah sa te lei tur a awm ve lo. Nute hi a dek chhuaktute chu an ni mai. "Chûn herâwt pau" tih hian pawimawh em emna a neih chu, kha khua a fabrication–deh chhuahna hmun pawimawh ber tih te pawhin a sawi theih hial ang, khâwl puantah te la awm ve hek lo!

'Tuilawm ârin chhâwn e' chutih laia arpui lo tui hlim lawm em em a lo dawk-daw-lâkin an zui lehnghal a. An ram kal leh feh tur kal tlangvalte hian hnah an tum raih raih ṭhin a. Chu'ng te chu Zo nun dik taka music mawi ber a lo ni.

Ber thla a lo kai aṭang hian hmun hla tak aṭanga lo pêm–Russian Siberian aṭangtein nungcha savate hi a bik takin rawn pêm an awm ṭhin. "Tukhumvilik hlim te'n zamual an liam leh dawngrâl kiû vaiva awmkhua har êm e" tiin Vankhama hian a lo chhâk chhuak leh a. Thlasik, ṭhâl a lo nihin tukhumvilik leh ram vaiva kan tih ṭhin te kha kan ram boruak nuam chhim turin an rawn mikhual ve ṭhin a. Chûng sava rual hlim tak mai a rahtlân zawnga an han thlâwk kawi diah diah leh hla taka (dawngrâl) vân vâra vaiva te hrâm ṭhât ṭhât a han hriat chuan Vankhama lung chu a tileng ta ber a nih dawn chu.

Hmanlai deuh kha chuan thlasik hmahruai atan Vân vârah hian kâwlhâwkte a rualin an thlawk a, an thla zâp ri te hi a ri hlup hlup a, chu chu benga hriat phâk vek a ni. Tin, vaiva rual thlâwk kiû raih raih ṭhin te pawh hriat a ni ṭhin. Khawvel changkannain heng zawng zawng hi kan Zoramah ngei pawh a tichhe zo ta.

Vankhama hi lo tho lehin han hawivêl se la, engtin tak ngâi ang maw? He hla châng 2-naah hian chiang taka lang chu, a phuah hun lai hi ṭhâl, thlasik romei pawh an awm tawh hun a ni ngei ang!

‘A lang saw tlang hmânah fur khawthiangah, hliap romeiin tunah thlirna min dan...’ Zoramah chuan fûr hun hi thil hmuh theih loh, hmuh tur awm lo hun angin lang mah se la, 'Fur khawthiang' ve thung vêkah hi chuan a fiahin a lang thui ber thung. Chu hmun ngei, tlang lo lang ruih mai te Siamtuin a duh taka a siam hmun chu va fang ila zawng, "Thangrei, nihawi ûaiten a lo nghak e" a tih ang hian, nihawi par eng tuar mai, chuai ve mai mai ngai lo chuan a lo hmuak ngei dawn a ni tih a hre bawk a.

Tin, tlangsam parte pawh an vul chêk chûk tur te chuan a lung a len hle ni tur a ni. Vankhama hian America rama Empire State Building, chhawng 102 laia sáng te, New York-a Central Park mawi lutuk te pawh a awt bik hauh lo tih a hriat hle! Mahni-tawka-Vanzêma an lo tih ang deuhin, Mizo nu leh pate sumtual leh râp in an neih ang tê tê chuan a lung a lo lên ber tih a hriat.

Vankhama "Khawtlang Lunglen" thu han tihtawp nana ka sawi belh duh chu hei hi a ni. Tunlai ṭhangtharte leh inthlah chhawng la awm zel turte hian kan Mizo pi pute nun leh khawsak dân, mâwl têa an lo hriat ve theihna turin hriat theihna tur hmanrua hi an mamawh em em a. He hla hian ni khat nun entirin, chu nun chu an hun lo hman tam ber ṭhina chu a ni tih a hrîl bawk a. Kan hnam nun leh khawsak dan (culture & tradition)-te a bo mai lohna tura hmanraw pawimawh ve pakhatah ngai ila. Sikul naupangte hi hrilh ve ṭhin ila a ṭha lo maw? Upa Seletthanga (fam) khan a lehkhabu ziak, 'Zirlai puitu' tih a ziakah kha chuan hla zirtir nei pawimawh a dah ṭeuh kha maw! Zirlaite hian an la hlut tawlh tawlh ang.

Nang eng nge i lunglen ve chhan le?

- Vanhmingliana (Taua), Dawrpui