Written by
-Dr. C. Lalrampana

Hlauh hluai ngah Mizote



India ramah boruak thianghlim lo hian mipui hriselna lama harsatna lian tak a thlen mek. Kum tin thihna tam tak a thlen thin. Tun hnaia zirchiannain a tarlan danin statistics thalo tak tak hmuh tur a awm. Chungte chu tarlang ila: 1.Boruak thianghlim lovin kum khat chhunga thihna a thlen zat mi maktaduai 1.2-1.5 vel a ni. Zirchianna thenkhatah a zat hi hei aia tam a la ni thei. Hetiangin: (a) Economic Impact: boruak bawlhhlawhin India ram chu kum 2019 khan GDP 1.4% vel hloh nia chhut a ni a, hei hi ₹. 2,60,000 vbc a tling a ni.

(b) Life expectancy: Mihring dam rei zawng (Exposure to fine particulate matter PM2.5) Indian dam rei zawng a pumpuiin kum 3.5 in a titlem a, hmun thenkhatah erawh kum 8.2 zetin a titlem thei nia chhut a ni.

(c). Boruak bawlhhlawhin hriselna lama harsatna hrang hrang, thawkna lama harsatna, rilru lam thil, lung cancer, leh tlukthutna (strokes)-te thlengin nghawng tha lo a nei thei a ni. Tun hnai report atanga hmuhchhuah pawimawh tak thenkhat chu hetiang hian tarlang ila: 1.Regional Variations: India hmar lam, a bik takin Delhi-NCR hi boruak bawlhhlawh ber pawl a ni a, a chhunga chengte chuan hriselna atana boruak thianghlim lo hlauhawm tak tak an hip nasa hle.

Hei vang hian Supreme Court chuan kum 10-diesel,15-petrol aia upa lirthei neitute chungah coercive action a awm lo tih a sawi a, chutih rualin “Delhi sorkar chuan a petition-ah blanket ban ai chuan Delhi khawpuiah boruak bawlhhlawh chungchangah policy kimchang duana kalpui a pawimawh zawk a ni” a ti. 2

Urban-Rural Divide, Khawpui leh thingtlangah pawh boruak bawlhhlawh vanga hriselna lama nghawng tha lo tak a tak hmuh tur a awm. Hei hian boruak bawlhhlawh tihtlem dan tur ruahmanna felfai tak siam a tulzia a tilang chiang hle. 3. Dan mumal tak Regulation khauh zawk neih a ngai tih a chiang. India rama Air pollution kaihhruaina awm mekte hi a la famkim tawk lo hle. Boruak bawlhhlawh vanga hriselna lama nghawng a neih dan tihziaawmna turin boruak tha quality vawn himna dan khauh zawk kalpui a ngai a ni.

India ram pumpui thlirin boruak bawlhhlawh hi mutmawh-hnar mawha neih tur niin a lang. hriselna leh sum leh pai lama nghawng ṭha lo tak a neih mekte tihziaawmna turin policy siamtu te, mipui leh stakeholder dangte pawhin ngaihven nghal ngai tak a ni.

Tunah rih chuan Mizoram boruak quality hi a tha hle a, PM2.5 level chu 12 μg/m3 a ni a, hei hi WHO guideline 15 μg/m3 hnuai lam a ni. Mahse, national data-a a lan danin, India ram pumpuiah kum 2019 khan fine particle pollution vangin mi 979,682 an thi a, mi 100,000-ah mi 70 an thi anga chhut a ni. Mizoram bikah thi zat (specific death toll data) erawh hmuh mai theih a ni lo. Mizoram-a boruak quality dinhmun a chian zawk nan, thil thenkhat tarlang ila: Tunlai boruak quality, Mizoram-a AQI level chu 46 a ni a, hei hian boruak quality tha tak a nihzia a tarlang.

Pollutants, Mizoram boruak bawlhhlawh ber chu PM2.5, PM10, NO2, CO, leh O3-te an ni. Health impacts, Heng boruak bawlhhlawh laka invenna hian thawkna lamah harsatna a thlen thei a, rilru lam harsatna a thlen thei bawk a, hriselna lama harsatna dang a thlen thei bawk. Mizoram-a district thenkhat boruak bawlhhlawh ngah zualte chu: Kolasib: 8.3 μg/m3 (PM2.5 forecast); Mamit: 248 μg/m3 (PM2.5 level); leh Aizawl, 248 μg/m3 (PM2.5 level) a ni.

Mizoram State Assembly August 27th, 2025 khan FCAA 2023 resolution chu lungrual takin a pawm a nih kha. He dan pass tak hi hmasawnna hnathawh nan a awlsam phah sawt dawn a, chungte chu hetiang hian thlir zau lawk teh ang:

1. (No 4.2.(c): International Border (ramri) atanga 100 km Mizoram pumah Central sawrkarin ram tana pawimawh a tih hunah chuan chak takin hma a la thei dawn a, hetah hian Forest Clearance pawh a ngai tawh lovang. Forest Clearance lak ngai kawisawi thin hian ram hmasawnna hnathawh a timuangin a tibahlah thei hle a; hei hian Mizoram than a tithu nasa hle a, Forest Clearance lak ngai tawh lo tur hi hna tichaktu a ni ngei ang.

2. (No. 5. b.2 ): He dan hmang hian Mizoram chhungah leilung hausakna zawn leh laih chhuahte awlsam takin Central sawrkarin a duh danin a thawk thei tawh dawn a, tunah hian Mizoram chhungah Rare Earth minerals zawn tum mek a ni. Hei phei hi chu a lawmawm lehzual hle. An sawi fo thin Phuaibang ram chhunga lungalhthei tam tham tak laih chhuah tur awm anga sawi thinte khi han lai chhuak zel bawk se a van tihzia dawn êm! Rare Earth minerals zawn chhuah hna hi thawk vat vat se a nghahhlelhawm hle bawk.

3. (No. 5.a.II (vi): Sawrkar kher lo pawh, entirnan; Company/MNC/Corporate-te pawhin hetiang thil hi an rawn tih theih dawn avang leh central sawrkarin a duh apiang a thawh theih tawh dawn avangin hmasawnna a kal chak lehzual ngei ang. Thuneihna erawh kan ram leilung a nih miau avangin kan ta a la ni ni fan dawn a ni. Hetianga sawrkar kher ni lo, company leh corporation rintlak tak takte’n hna an rawn thawh theih chuan hmasawnna a zuanin a zuang dawn a ni.

4. (5) (a) (viii): Tin, he danah hian Central Government-in a duh duh a rawn thawh theih tawh dawn avangin hmasawnna a kal chak sauh ang a, mipuite’n kan chhawr tangkai hle dawn a ni.

5. He dan hlawhtlin theih nan hian central sawrkarin thuneihna sang zawk a neih chuan State sawrkar pawh a duh angin a duh hunah thu a pe thei ang a, political advantage lak tuma inpuhmawhna leh project/scheme tithuanawp zawnga hmalakna a bo thei dawn a, kan ram tan a tha hle zawk dawn a ni.

Article 371G-in Mizoram hi Parliament-in dan a siam atang pawhin min humhim avangin he FCAA 2023 hi kan ram Assembly-in 'adopt' mah se, engmah hlauhawmna a awm lo tih hriat a pawimawh hle. Tin, he dan siam hi Mizoramah hman ni mah se, kan ramah ram dang mite’n ram an rawn nei ringawt thei lova, central sawrkar pawh duh duhin an che kher dawn tihna a ni lo. Article 371G-in min humhimna hi kan neih miau avangin hlauhna tur a awm lo. Mizoram hian hmasawnna hi kan mamawh takzet a, heng hmasawnnate hi mimal ram zangnadawmna atchilhhote leh forest clearance lak ngai kher thinte avang hian development hna a chak heih loh avangin Central sawrkarin dan tha tak a rawn pawm ta hi vanneihna lunghlu, topaz lung hial a ni tih i hrenawn mawlh ang u.

Tin, kan ram tichhe lo zawngin a kalpui theih a; hmasawnna tam tak a thuanawp thinna chhan chu Forest Clearance lak ngai kher thin te, LSC tak/lem hmanga zangnadawmna pek ngai tam lutuk thinte hian hnathawh a tih harsat thin vang a ni. He FCAA 2023 adopt hian Mizoram hmasawnna a kal chak phah sauh thei dawn a, chuvangin kan ram hian hmasawnna chak tak a kalpui thei tawh dawn a ni.

A tawp berah chuan Mizote hian hlauh hluai kan ngah lutuk a, entir nan-Phung, ramhuai, lasi, thlahrang, BJP, Yoga, CAB, CAA, UCC, ONOE, AADHAR, COVID, Cancer, HIV/AIDS, Chakma chimral, Zu, Ruihhlo, ramri hloh, Ramri hung, boruak bawlhhlawh etc. a hnuah kan hlauh ang êm êm a lo nileh ngai si lo. Tuna FCAA, 2023 kan hlauh hluaina chhan pawh hi kan ramngaw neihsa tuk darh theihna tur lai tak hi a ni. Mahse, Mizoram boruak khi thlir ila, a la him hle. Central project/scheme kan dan chah zel dawn chuan tuna electric transformer leh tui pump khawl etc. zawng zawngte hi hlip vek ngam ila, ni zung chakna (solar) leh thli chakna hmanga power leh lui tui, tuikhur tui leh van ruahtui chauh hi innghah nan hmang ngam law law ila, tin, lirthei leh factory khawl zawng zawng hi nei lo ngam theuh ila, kan ram boruak chu a thianghlim reng ang a, mahse, raltiang ram erawh kan kãi har viau ta ve ang.

-Dr. C. Lalrampana