Israel hnam bo kan ni em? Thlirna tlang dang aṭangin
A khuhhawnna:
Mizo te hi Israel hnam bo kan ni em, tih zawhna hi kum 1986 vel atang khan mihlim thenkhat sawi hi ka lo hre ve tawh thin a, kan la naupang bawk a engah vak kan ngai lo, a ho kan ti. Hun a kal zel a Mizoram a mi thenkhatte bakah mizo hnahthlak Manipur, Assam, Burma leh hmun thenkhata awm ten Israel hnam zinga Ephraim-a thlah kal zel ami kan nih theihzia an sawi te pawh mahni ngaihtuah-tuahin ka lo ngaihtuah ve fo thin. 1990’s chho a CIPC / Bnei Menashe pawl a rawn din hnu phei kha chuan Israel kan nih thu hi ngaihthlak tur a tam a. Nimahsela, kan sakruang, kimtlang, kan chezia leh eiin duh zawngte kan han ngaihtuah hian Israel hnam bo zing ami ni lovin, Chhinlung chhuak kan nihna hian min hneh zawk.
Ka pi hi mihlim tawngtai mi tak a ni a, ka pi hian 1980 chho vel khan a tawngtaina bultan nan “Abrahama Pathian, Jacoba Pathian, Isaka Pathian kan Pathian Ropui…” a ti thin, a hmanlai viau lo va, a rau pawh ka ti hran lo, mahse Israel rim a nam ka ti, ka sawi ve mai mai. CIPC President fel tak famta Pu Lalchhanhima sailo te, mizo hmeichhe chhuanawm tak Pi Zaithanchhungi te sawi leh an lehkhabu te atangin engemaw chen ka lo hre ve tawh a. Tin, TV a mi lar pahnih te sawidunna (Debate) atang pawh khan Israel thlah kan ni ti a han hlin nalai tur tak ka hre chuang lo, mahse a bengvarthlak takzet ka ti. Israel a kal tuma visa buaipui ka titipui tawh a, Israel rama kal rawn haw leh ta si pawh an thukhawchang ka ngaithla tawh. Heng bakah hian kan veng Chhinga Veng a khawhar-in a Israel kan nihzia sawi vak pawh ka hria, amah chu a tui ngei mai kan ti a, ka thengthawngah a thawk lem lo.
Israel kan nihzia pho lang thei turin research rin tlak a la awm lo:
Research tak takah chuan kan thil hmuh chhuah chu a rintlak ngei theih nan tan lam emaw, tan loh lam emaw a awm tur a ni lo, tin Research kalphung pangngai (Research Methodology) a zawm ngei tur a ni ang. ‘Israel kan nihzia hmuh tum hrim hrima historian thenkhatte lehkhabu ziah leh a finfiahna zawn ngawr ngawr hi Research rilru a ni thei lovang’, tan bik neih, ‘Biased’ hi research kalphung huatber a ni si a. Mi lehkhabu a thu inziak thlirzauna (Book review) chu a tul nain, Secondary data (Lehkhabu leh mi ziah lak chhawn) a tam lutuk chuan Research hming pu ve siin rintlak a ni tak tak lo, tuma la hmuh chhuah loh ‘Primary data’ a tam thei angber hmuh a ngai zawk ang. Kan research tih chu ‘Proved’ or ‘Disproved’ a ni tur a ni a, Hypothesis ‘Proved’ tum ngar ngarin kan Researcher ten Israel min nih tir an tum niin a ngaihbel theih alawm. An hming chu ka sawi lovang, Israel kan nihzia chu Research kan tihna atangin kan finfiah, te an ti ngawt zel a. Thil chhuilai (Hypothesis) sawi chian tumna ‘Descriptive research or Historical reseach’ chu a ni ngei mai, mahse Israel min nih tir tumna hrim hrim tih theih tura hetia research an tih te chuan an duh ang tak an hmu reng ang chu. Tunhma deuh a, ‘Wrestler lar tak, The Rock-a kha Mizo a lo ni reng alawm’ an tih nen huang khatah an khung mai dawn asin, ti raw. Kan mizo Politician, historian ni bawk, pa lar tak pakhat chuan ‘Chawngthu hnam’ hi Tuikuk hnam peng pakhat tiin a chhui lut tlat an ti asin; tuman an awih lovang, kei pawhin ka awih lo, kha kha a ni mai, research atanga hmuhchhuah tih ngawt zel chu a awihawm vek lo. A hrim hrimin kum zabi 21-ah hian kan tanhmun sawhngheh nan ‘Research kan tih atangin’ tih tawngkam kan uar mah mah, kan ti dazat zo vek, in sum deuh ang u.
Israel hnam bo kan nih leh nih loh chhui tur chuan mahni thahnemngaihna hmanga bei ngawt lovin mithiam tak tak te thawhna Research Centre hming tha tak tak te thawhpui theih ni se a duhawm ngawt ang. DNA test lab ni ve tho, rintlak tak tak lo pawh an tam avangin khawvel huap pawh a DNA test lab rintlak, NABL certified emaw ISO nei tal ni thei se. Tin, Carbon testing pawh lab rintlak taka tih pawh a pawimawh hle ang, lab mantlawm leh remchang ni ngawt lovin. Sample a tam thei angber lak ni se, tu te emaw sawi a innghat ngawt lovin ‘Primary data’ ngei ni zel thei se. Lehkhabu pawh a kalphung pangngaia thlirlawknate chu tel ve tho se la, innghahnan tak tak chuan hman miah loh tur. Thil hming lam dan in zul deuh te, hmun hming in ang chiah ni lo, a lam dan in hnaih deuh tih vel mai mai hi innghahna a ni tur a ni lo hrim hrim.
Israel hnam bo kan ni ngei ngei ang:
Scientific takin chhui thiam lo mah ila mitin hian Israel hnam bo kan ni thei mai lo maw ! kan ti thei theuh ang, khai mah aw:
(i) Hnam luhlul ve tak kan ni:- Zoram awptu kan Zosap te sawi dan an tih thin pakhat chu “Mizo te chu a nawr a nawr chi an ni lo, kaihhruai chi zawk an ni”. Kaihhruai nuam tak, a nawr a nawr ralah chuan luhlul tak kan ni ve chiang alawm. Eng vak mah ni bik lo pawh hian ‘Buhfai no khat ei theuh theuh’ kan ti pang pang a, tumah hi kan chung en em em hran lo. Kan hmeichhia te pawh an duai bik lo, an hmun phiat tur te hi ‘Kha, hmun han phiat teh' an tih vaih chuan an phiat duh lo ngat thin, a dang pawh a awm nual ang. Israel fate kha Siamtu Pathian meuh pawhin ‘Hnam luhlul’ a ti zing khawp mai. Kan bible kan en chuan, Deut. 9:6 ah, Lalpa chuan “…hnam luhlul tak in nih hi”, a ti tawp mai, Deut 9:13 ah ‘Lalpa chuan He mite hi ka en ka enin ngai teh hnam luhlul tak an ni’, a ti thlawt bawk. Israel fate luhlul zia hi chu Roreltu 2:19, 2Lalte 17:14, 2Chro 30:8, Neh 9:16-17, Sam 78 & 106, Thuf, Isaia, Jeremia leh a dang dangah pawh a tam mai. Israel a cheng tawhte sawi ka hriat thin chu hnam chapo leh luhlul an nih bakah hnamdang an ngaithei lo hle tih hi a ni, kanin ang lutuk hi zo-siar zo-siar ti mai ang.
(ii) Thlahtute chhui vak vak mi kan ni:- Israel fate chu Rinna a an Pa Abrahama bakah an thlahtute, an hnam zeding chhui a, tawngka leh ziakte pawha inhlan chhawng thin an ni. Mizo te pawh hi kan Chhuahna chu Chhinlung a ni a, China ramah a awm kan ti a. A hun leh a kum chiang lo ruaiin kan chhui kan chhui a, a inti hre deuh chuan Kabaw phai awm lai, Than tlang awmlai, leh Tiau phaia awm lai, Mizoram a tla thla hmasate te kan ti a. Tin, mahni hnambil theuh hi kan lovin chhui deuhvek mai a, kei pawh ka chhui a, computer mizoram a kan hman hma daih tawh khan Remington Type writer in ka chhu tawh a, chhuan 15 thleng chauh ka chhui thei. Tunlai anga Social Media tha tak tak, facebook, whatsapp, Instagram adt, a awm hma kha chuan MIRC chiah hi Online Chat theihna a awm a, mimalin tuman Internet kan la nei lo va, NIC (National Informatic Centre) te Internet hmangin kan bur ve ngar ngar thin. Graduate leh a chunglam thiamna nei, ka Online friend te ka zawh thin chu ‘In origin enge, Tu thlah nge in nih, in ramah Israel thlah an awm ve em’ ka ti thin. Philipino te, Malaysian te, Pakistani te leh Australian te an ni tlangpui a, a then chuan an pu te hming chu an sawi thei a, a bak chu awmze neiin an thlahtute an sawi thei ngai lo.
A tlangkawmna:
A sei tawh em mai a tihian ka kai tawi deuh mai ang e. Israel fate danglam em emna chu an themthiam bik an ti thin. Israel ram leh ramdang an indo chuan Mizo te chuan a thiam zawk pawh ngaihtuah lovin Israel kan tan nghal tawp zel, Bible a kan hmuh piah lamah hian inzawmna tak chu kan nei a ang. Indo hi nuam an ti zawk emaw tih turin an chanchin hi indona a ni deuh vek mai. Hei hi mizo fate chanchin a ni ve chiah mai, kan pipute kha ralhrat tak an ni tih kan hre theuh awm e. Tin, Mizo te chu computer a ni emaw, Mobile phone pawh ni se a tul lo thleng thleng hian kan thiam a tih theih, thiam chiang lo pawhin siam tumin an thiat ve ngawt zel, hei hi Israel thalai te chindan chiah an ti. Zirna tak tak nei lovin Drone tha em em mai te an siam ngawt a, khawl te kan siam zung zung ve mai. Mizo mipa zawng zawng chu in sual/ Kungfu an thiam vek a, Gas an siam thiam vek tih hi vaiho min hriat dan pakhat a ni, talent tih pun loh hi kan ngah viau ni tur a ni. Lo chik ve mah ru, kan chhehvel hnamdang te chu an kalkhat viau zel a, thiam an ngah lo tlangpui. Hengte avang hian Mizo te hi Israel hnam bo / Israel thlah kan nilo, tih ngawt hi a huaisen thlak mah mah maithei. Nimahsela, kan ni emaw, ni lo emaw, a finfiahna rintlak tak min chhawpchhuah sak theitu Self-style researcher ni lo, ‘Researcher tak tak’ awm thei hlauh se a duhawm mang e.
- Dr Sakhawliana