BUH CHIL NI (Mizo thlawhhma lak kawnga ni hlimawm ber mai chu)
Buh seng ram riah nawmzia kan ziak tawh a. Buh seng kan zawh chuan Mizo pa thlawhhma lak kawnga ni hlimawma hlimawm leh zual ber mai, buh chil ni kan hmabak leh a. Mizo pa thlawhhma lak hnaah chuan, 'Lo zawh ni' leh 'Buh chil ni' hi kan ni hlimawm berte an ni a. Lo zawh ni ai chuan Buh chil ni hi a la hlimawm leh zual ṭhin. Buh chil ni hian chhung khata hna thawk thei chin chuan buh seng ram riakin Pawlbukah ṭan kan la khawh reng a. Buh chil ni hi, tlema buh ngah deuh, chhipzawn chin thar turte phei chuan uar taka hman a ni ṭhin a. Buh chil ni chuan in lama kum upa deuh awmte leh naupanghote nen, a puia nawiin an rawn thawk chhuak a. Naupangho ten Ar talh tur 2/3 an rawn ak a. In dang chhungte nen a remchang apiang insawm khawmin ruai tuihnai tawk tak nen kan hmang ṭhin a ni.
Buh chil ni chuan ram riakhote pawh, buh lu chuh lai anga zing varṭian, leilung lan aṭanga bung tawh lovin Pawl buka kan khawsak ngai reng reng loh danin kan che a. Duh tawk kan han mu phawt a, muangchanga rawng te bawlin, muangchangin tukṭhuan kan ei a. Chutiang chuan in aṭanga feh lo thlengte nena inthurual tawk vel chauh turin kan muangchang lui ṭhin. Buh chil ni a ni tlat a lawm.
Ni a lo tlang sanga in lam aṭanga rawn thawkte an lo thleng ta a. An bawnghnute rawn pai te pawlhin thingpui paw chum bat, ni danga rama kan in phak ngai loh kan han in tlang leh te te a, buh chil chu kan ṭan ta a.
Tlema hmahruai tura indah phanchang deuhte chuan buh dah khawmna thlam bang hmai an han ṭhiat phawt a. Thlam chhung khat hmur maia muk tawka buh dah chu Zakuai (Kawihsapir) in hrui zawlah chuan an han kuai thla ta bawrh bawrh mai a. Chung chu hmeichhe hovin an chil tawk te tein an han la hrang sap sap a. Hrui tlang hmawr lamah tlangban vuanin an han chil sang sang a. Mipa chak deuhin buh par chu a hlawm lian deuha hrui laia dah khawmin an pal sauh sauh bawk a. A ti hlimawm ṭhintu pakhat, tlangval phawk deuh ṭhenkhat buh pal heihah fiam dan han dah lawk ila... Hei raw... Keimah Valmawia... Lengi man tuak ei zo zela... Kha raw... Khawnge... Zokai perhte a rul ngai lo... A chak lah kan chak... A hur lah kan hur..., tiin an han pal tak tak mai ṭhin a. A nawm lah a nuam, a hah lah a hahthlak. A chang leh mi 5/6 vel laite kut insuih kualin kan chhir bial thul a. Buh chil ni zet hi chu a nawm chu a nuam a ni.
Buh pal hi a pal thiam takin an han pal a, a sir sawn zawng, hma lama sawn zawng leh hnung tawlh zawngtea palin an han intheh siksawi kual kawi vel a. An ke chheh mil tawk zela ban vai leh hei hah dan romantic deuh zawng chi hrang hrang nena an han bei chu an thiamin hmuhnawm a tling ve a ni. Buh pal hi thiam lo tan chuan thil awlai lo tak a ni a. Han inpal siksawi ve dawn ngial mahse, a tang tlat mai a. Tha rum a ngai a, thiam loh chuan, 'Ar thla khirh vawrh' anga tlak hlawm ṭawk maite pawh a awl hle a ni. A hah lah a hah thlak, a sawt lah a sawt narawh. Hahthlak hle mahse a hlimawmna lam hlirah rilru a kal a, a hahthlakna lamin hmun a chang lo.
Chutiang chuan chhipzawn vel tur, kakzawn lai tur pawh chu chawhmain kan chil zo ta mai ṭhin a. Hrui zawlah chuan buh ṭhil, chhipzawn/kakzawn (phur 80-100-120-150) vel tling ngei tur chu a tling khawm ta hnur mai a. Ei siamtu lamin chaw ei an lo peih ve ta bawk nen, kan buh chilsa chu a awm ang ang chuan chaw kan han faksan leh te te phawt a. Arpui tui lai thau tawk tak pum chhum chu an han ṭhet var huai mai a. A tui hang pawh a rim titui tawk chauha purun sen rawt sawm leh hmarcha rawt thara thaksain hlum belthlengah an suak tle nuar mai bawk a. Thak ngam lo deuh leh naupangho tan a thak lo an siam bawk a. Changel hnahah buh thar, rum tui tawk chauha chhum thar an khawrh khu hlat hlat mai bawk a. Buh thar chhum hi, buh thar tih takah a mawm tle ser ṭhin. A duh tan behlawi rah chan, zo purun hnah leh hmarcha lawh thar nena rawt phuai sawlh nen an rawn chhawp bawk a. Buh chil hah rilṭam tawka chutiang ruai tuihnai leh fresh lutuk mai duh tawka han lim chuh, a hmeia pain thin zawl dawrhin kan ei mai ṭhin a ni. A van manhla thei ṭhin tak em!
Chutiang taka puar chuan chaw kan han ei kham a, thingpuia han khahchhilh leh te te hnuah, buh seng chhunga ei atana kuhva chhawpsa nen kan han sehchilh leh a. Ringthar Vaihlo ṭhal rep tui tawk, Lengi zial ngei mai, a ṭawnna hring, a mawng kil thum nei, a chhip benga vaihlo tlem lang ngei mai han pak talh talh mai chuh, a tluka lungawithlak chu vang ve tak ṭhin a ni. Chaw ei kham chuan puar leh lawh chung chuan kan buh chil sa chu Sisepa zap fai pah zelin Aigupta lal thlan in ang maiin a mum thei ang ber leh a din san theih dan ang berin kan han theh vum mum zum zât hnuah tu chhipzawn nge tih hre turin, buh chhip sang lai berah chuan mau khamin, buh ke chim chinah mihring tu ber emaw kan han dintir a. Chu mihring chhip leh buh vum chhip zum chu a inzawl chuan, chu mi chhip zawn chu a ni, kan ti ta ṭhin a ni. Hmeichhe chhipzawn kan tih hi chu, phur 70-80 vel a ni tlangpui a. Mipa chhipzawn kan tih hi a zawntu san leh san loh a thuin, phur 90-100 te, 110-120 thleng a ni tlangpui ṭhin bawk. Kan buh chil hi teh chiah a la nih loh avangin a phur zat chiah la hre lo mah ila, "Vawiina kan buh chil chu chumi chhipzawn chu a ni a, phur 100 zawng a tling ngei ang," kan ti ṭhin.
Chutianga kan sawngbawl zawh hnu chuan haw lam zai kan rel ṭan dawn ta a. A haw vanglaite a ni bawk a, buh min rawn chilpuitu chhungkhat laina leh ṭhian ṭhate chu an Masi duhzawng leina atan an duh tawka buh chu phur haw turin kan ti a, an peih tawk an rut sang sang hlawm a. Chutiang zel chuan muangchangin lo tuikhur lamah inbual fai turin krismas hla sain kan zai liam vau vau tawh mai ṭhin a ni.
Kar tawp (Inrinni) te a lo ni bawk a, hrui zawla buh ding na na na chu him tawk tawha ngaih a ni bawk a, in lama Sunday hmang turin hlim leh thaw thawl takin kan hawsan rih ta ṭhin a ni. Hetiang hun laia ram riakho Sunday hmang tura khuaa han haw khawmte hlei hlei hi hun dang zawng aiin a lo nuam zual leh a. Inrinni zan inkhawm aṭangin Sunday inkhawm leh tlai len velte thlengin, a nuam vel vek tawh mai ṭhin a ni.
A kar lehah kan buh chilsa chu phur engzat chiah nge a nih hre tura ṭina teh tur leh chhek ṭan turin kan riak lut leh dawn a ni. Hetiang hun lai hna reng reng hi chu buh seng a ni emaw, buh chhek a ni emaw, U-ám-mà a lo hnai tawh nen, mitin hi kan zauthau vin kan sih hnip hmel deuh riau vek tawh mai a, kan ri huai huai mai ṭhin a ni ber mai. Hahthlak deuh pawh a hlimawm zawng hlirin a kal tawh ṭhin a. U-Ám-mà thlengin a nuam tlang chho vel vek tawh mai ṭhin a ni. A va'n nuamin a va'n hlimawm ṭhin tak em!
- PC Hmangaihzauva