Written by
Malsawmdawngliana

MLA hlawh

Lehman Brothers, USA a Investment Bank lian ber 4-na chu September ni 15, 2008 khan a tluchhia a. Lehman Brothers tlukchhiatna kal zel khan khawvel pumpuiah sum lama harsatna (Global Financial Crisis) a thlen hial a ni. Kha sum harsatnain mipuite a nghawng nasat lutuk loh nan USA sorkarin company te sum a hman tir nual a. Company-ten ṭanpuina sum an dawn hi anmahni hlawh bakah ‘bonus’ atan an lo hmang ta hlauh kha a ni a. AIG company phei chuan sorkar ṭanpuina sum an dawn hnu lawkah an hnathawkte tan hotel changkang takah, a nuam thei ang berin, kar khat chhung hun an hmang hial a ni. Khatia sorkar sum, mipuite chhiah tlingkhawm, an sumdawnna puitu tura tih kha anmahni intihhausak emaw intihhlimna atana an hmang kha mipuite khan an hrethiam lo hle a, nasa takin an au chhuak ta a ni. 

Kar kal taa kan ram hruaituten anmahni hlawh an tihpun chung­chang kha ka theih ang angin ka lo chhui zui ve a. Kan MLA ten mipuite ṭanchhanah hmangin anmahni hlawh an han pun ta chu a ni a. Heng kan MLA te hi mi tlem te tih loh chu cheng vaibelchhe chuang hu bungrua nei thei vek an ni. Inthlan an hmachhawn dawn pawhin mipuiten an chunga beiseina an neih dan tur pawh an hre lawk vek ang. A politics lamah chuan lut thuk vak lo mai ila. He article hmanga tar lan ka duh chu - “Kan MLA hlawh thar hi kan MLA te hian an phu reng em?” tih hi a ni. A chhana chu chhiartute thutlukna ni ta mai sela. 

Reserve Bank of India-in September, 2019-a a tihchhuah ‘State Finances: A Study of State Budgets 2019-20’ aṭang khan kan budget dinhmun a lang chiang khawp mai. Statement 1: Major Fiscal Indicators-ah khan Development Expenditure (hmasawnna ruhrel siamna) atana budget pumpui aṭanga teha dah tlem ber 5-na (53.7%) kan ni a. Non-Development Expenditure (Hmasawnna ruhrel siamna tur ni lo, inrelbawlna atana hman tur) ah phei chuan budget 
aṭanga teha pawisa dah hnem ber (Mizoram - 41.4%; Manipur – 31.8%; Meghalaya - 27%) ka ni leh thung. 

Statement 11 a Development Expenditure an zirchiannaah khan state zawng zawng zingah kum hmasa budget aṭanga teha Development Expenditure atana pawisa dah kiamna sang ber (-18.7%) neitu chu Mizoram kan nih rualin Statement 12 ah khan Non-Development Expenditure lama budget pun belhna sang ber dawttu (nikum budget aṭangin 46% in a pung) nihna kan han chelh leh a. Kan sum hman tum dan en hi chuan mipuite thleng phaka hmasawnna ruhrel siamna lamah hian kan sorkar hian a hnungtawlh zawngin mipui sum bawm hi a kai her ta hlauh mai chu a ni a. Inrelbawlna atan pawisa chu a ngai teh meuh mai, mah se India rama budget aṭanga teha development tur atan tih ni lo lama sum hmang hnem ber kan ni erawh hi chu a lungchhiatthlak khawp mai. Mipuite chawikanna tur, development works lamah kum hmasa aiin kan Finance Minister-in sum a dah tlem ber mai ni lovin, India rama development atana sum dah kiamna tam ber hauhtu kan ni leh zel hi chuan ngaihtuahna a ti kal thui hle. 

State hrang hranga MLA hlawh ka han zir chiang ve leh a. Internet website ṭhenkhata MLA hlawh an tarlan tam zawk hi a dik lo a lo ni a. State Legislative Assembly website aṭangin ka han la khawm a. MLA hlawh ka hmuh theihho chu, an State budget 2019-20 aṭangin Gross State Domestic Product (GSDP) nen ka han khaikhin leh a. Chutah le… Mizoram MLA te hlawh (Rs. 1,50,000) leh GSDP (Rs. 25,869 crore - budget 2019-20) inthlauhna (GSDP/ MLA hlawh) chu state dang zawng aiin a inhnaih ta ber mai a. Chumi awmzia chu kan MLA te hlawh leh state mipuite thawhchhuah a inhnaih ber tihna a ni. 

Heti zawng hian han sawi leh ila - Mizoram state chhung mipuite thawhchhuah zat aṭanga tehin, state dangte nena khaikhin chuan, kan MLA te hlawh a sang ber a ni. Kan sorkar hnathawkte hlawh en hi chuan kan MLA te hlawh hi a sang bik chuang hauh lo thung a. Kan Secretary leh Director rualte han kaihruai tur hi chuan hlawh zahawm an neihte chu a ṭul ve mai thei. Sorkar hnathawkho en hi chuan MLA hlawh pun pawh hi a awm ka ti ve khawp mai. Amaherawhchu, sorkar hna thawk ve lo mipui tam tak pawisa lak luh hi kan chhut tel a ngai a ni. 

Thingtlangah, patlingin kar tluana Rs.1,000 a ah tlin theih loh chang a va tam em. Party induhsakna avangin miretheite kal kanin development sum kan hmang huau huau bawk si a. Kan mipuite hi inkalpawhna ṭha lo, power mumal lo, LPG mumal lo, thil man to leh corruption avangin an na tak zet a. An harsatnate su kiang hmasa lova kan MLA ten an hlawh an tipung ta mai hi mipuite zahlohna lian tak niin ka hria. Nuai 3 sem tum avanga hneh taka tlingte hian mipuite chawi­kanna lam ngaihtuah hmasa lova anmahni sum bawm an tilian hmasa hi ram hmangaihtute tih dan tur a ni dawn em ni? Mizo mipuite hi chu kan a em mai a, inthlan leh dawnah min diriamna hi kan theihnghilh leh mai ang. An hlawh an tipung te te a, FEMSE (Samaghra) lam hlawh pun dil chungchangah ‘No Work No Pay’ an hmang leh lawi si. Kan politician-te hian leihlawnah min hmang a, min rah beh pahin dawhsan sangah an kai chho ta a nih hi. An VIP te dinhmun hi min chawikan sak phawt sela an hlawh te chu pun ve ang hmiang. 

Mipuite pawh hian kan MLA te mimal harsatna tinrengah kan pur a, an hlawh zat hre reng chungin thil dang aṭanga pawisa an neih theih ringin kan tibuai ṭhin hi chu tawp thei sela a duhawm khawp mai. Kan MLA te harsatna tam tak hi kan hriatpui lo va, mangan chang an nei tam khawpin ka ring. Kum 30 chuang state kan ni ve ta a. Mipui nuai 10 chuang awrh, Mumbai veng pakhat zah vel lek sum lakluh hi tih sanna hun atan chuan a rei thawkhat viau mai. Europe ramte angin la upa lo mah ila, khawchhak ram - Singapore, Korea leh Japan te ang hian hruaitu ṭha nei tawh ila chuan kan MLA hote pawh hi heti em em hi chuan kan pur buai bikin ka ring lo. 

Prof. Peverill Squire, Uni­versity of Missourie ami zirchianna leh Gagliarducci leh Nannicinite zirchiannaah chuan mipui thlan lalte (MLA, MP, Mayor, Senator, etc) hlawh tihsan a nih hian politics-ah mithiam an lut tam zel tih a hmuchhuak. Kan MLA te hlawh tihsanna pawh hian ṭhalaite leh zirna run sang rap pha chinte hi kan ram sam ṭha tura pen chhuak tura a cho chhuah theih i han beisei phawt mai teh ang. Raymond Fisman, Columbia Business School a zirtirtu ve thung chuan mipui thlan lalte ṭhahnemngaihna hi hlawh tihpun hian a nghawng ve lo va, pawisa lam thil ni lo zawkin an ṭhahnemngaihna hi chu a tisangin a tihniam zawk a ni, a ti a. Eng pawh chu ni se, kan MLA te hlawh pung hian anmahniah beiseina kan nei nasa sawtin, a nachang hria, ram vei tam tak hi, kan ram neihchhun Mizoram siam ṭha tura a cho chhuah theih ka duh khawp mai. 

Kan MLA te hlawh pawh 130% chuangin a pung ta bawk a, kan state economy pawh a zuanin a zuang thei turah ngai ila. Kan MLA, vaibelchhia chuang in leh lo leh rosum neitute hi inthlan neih leh dawnah an sum neih zah punna kan lo chhinchhiah ang a. An harsat phah leh phah loh te pawh a hriat ang chu. Kan MLA te, a bik takin sorkarna changtute hian an hlawh punna ang hian mipuite sum lak luh hi an tisang ve dawn nge an sorkar hmasak ang khan thawhchhuah aṭanga teha state leiba ngah ber lawr lakah min chhuah dawn tih chu Pathian chauhvin a hria a. Keini ang mimawlte tan chuan kum 4 dang nghah chhuah leh phawt a ngai dawn a. Chutih hunah chuan kan thlan lalte hian min lo hmangaih tak zet em tih pawh a hriat theih tawh ang. Kan MLA hlawh pung hian kan ram leh mipuite dinhmun hi han chawi kang mawlh teh se. 
    References:
1.    http://voices.washingtonpost.com/livecoverage/2008/10/after_bailout_aig_executives_h.html
2.    https://www.cbsnews.com/news/16b-of-bank-bailout-went-to-execs
3.    https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/STATEFINANCE201920E15C4A9A916D4F4B8BF01608933FF0BB.PDF
4.    https://www.rbi.org.in/scripts/AnnualPublications.aspx?head=State+Finances+%3A+A+Study+of+Budgets
5.    https://www.gothamgazette.com/state/6651-does-higher-pay-attract-better-politicians

Malsawmdawngliana