Written by
- Fr. (Dr) Denis Lalfela SDB

MIZORAM CATHOLIC CENTENARY

Mizoram Catholic Kohhranin kum 100 a tling ta! Centenary lawmna hun ropui leh urhsûn chu 28-30 November, 2025-ah Bishop’s House compound, Ramthar Vêng, Aizawlah neih tur a ni. He hun hmanpui tur hian His Excellency Most. Rev. Leopoldo Girelli, Apostolic Nuncio (Pope palâi) beisei a ni.

Mizorama Catholic rinna lo luh dan

Kum 1922-ah Pu Aichhunga, Agriculture Department-a thawk chu Upper Shillong-ah training neiin a kal a, a lo haw hian Catholic rinna chungchâng lehkhabu tê a lo hâwn a, chutih laia farm manager Leo Herrick Singh-a pêk a ni. A ngaihna a hre vak lo nge ni Pu Aichhunga hian Pu Lianchheuva a pe chhâwng a, ani hian uluk takin a chhiar chhuak vek a. Vawi tam a chhiar hnûin Catholic rinna chu dik a ti ta a. Pu Thangphunga leh mi dangte pawh a hrilh a, anni pawhin an chhiar ve leh a. Anni ho hian Pu Aichhinga kaltlangin pu Leo Herrick Singh-a chu an be pawp a, Bishop Louis Mathias, Shillong bishop chu Aizawl lama Catholic puithiam rawn tîr turin an ngên a. Mizoram chu Dacca Bishop thuneihna hnuaia awm a nih avangin Shillong Bishop chuan kohhran thilah chuan Dacca bishop be ṭhin tawh turin a lo hrilh a ni.

Mizoramah Catholic Kohhran a piang ve ta

Shillong Bishop aṭanga hmalak zel dan tur chu Pu Felix Singh (Pu Leo Herrick Singh-a nau) aṭanga dawng an ni a. An hriat veleh Bishop Crowley, Dacca Bishop chu Mizorama Catholic te tlawh tura puithiam rawn tîr turin an ngên a. Mizo tlêmtete chuan Catholic nih an tumna chu phûr takin an lantîr a. Kohhran zirtirna chungchâng an lo hriat tawhah innghatin kohhran din râwih chu an tum ta a. Tichuan, Pu Lianchheuva, Pu Thangphunga, Pu Lenga, Pu Chalchhuna leh Pu Lalbana te chuan Catholic Kohhran chu Mizoramah 1 February 1925 khan an lo din ta rup mai a ni.

Catholic hmasate nunphung

Kohhran mite hian Pu Lenga inah Pathianni inkhawmna an nei ṭhin a, a tîrah phei chuan Presbyterian tih dân ang deuhin an inkhâwm mai a ni. Bible, kohhran history leh doctrine zirna hun an nei bawk. 1 Feb 1925-ah Catholic member 32 an awm a ni. Heng ringtu hmasate hlimna tipung tûrin Dacca Bishop chuan Mizoramah puithiam a rawn tirh thuai tûr thu a sawi a. Fr. Phileas Boulay, Chittagong-a mi chu Mizorama Catholic member-te be tûra ruat a ni. Pu Thangphunga a hman loh avangin Pu Lianchheuva leh Pu Chalchhuna te chu Chittagong-ah Father hi hmu tûrin an kal vang vang a, an chhuah ni tarlan ni lo mah se, 22 August 1925-ah Chittagong an thleng a. Fr. Phileas hian an zinna senso atân Rs 20 a lo pe nghe nghe!

Mizoram tlawh hmasa bertu Catholic puithiam

28 November 1925-ah Fr. Phileas Boulay-a Aizawlah a lo thleng a, Mizorama Catholic puithiam lo lût hmasa ber a ni. Vanduaithlak takin 27 November 1925-ah Pu Thangphunga chu duty tûra tirh bo a ni a, puithiam lo dawngsawng tur hian Pu Laldailova leh a nupui an awm a. Holy Mass (Lalpa Zanriah) hmasa ber chu Pu Thangphunga inah an nei ho ta a. 6 December 1925-ah baptisma hmasa ber chu Laldailova s/o Thangphunga, Lalbiakthangi d/o Lenga ten an chang a ni. Sorkarin hun a pêk tam loh avangin 7 December 1925-ah Fr. Phileas Boulay chu Chittagong-ah a kîr leh a, a lo lêt leh tawh lo.

Catholic an pung hret hret

Kum 1926 tîr lamah Catholic member 200 vêl an awm tawh a ni. Kum 1925-a thil thleng kan tarlang tawh a, hemi kuma Pathian hnathawh ropui tak hi kan hre reng a. Catholic Kohhran din kum hi chhût dân a inang lo nuk mai thei. Engpawhnise, he Catholic rinna meichher chhitna kum leh Catholic hmasate’n Fr. Phileas Boulay-a hova Mass thianghlim hmasa ber an neih kum hi diocese chuan Mizorama Catholic din tan kumah a pawm thlap a, hei hi centenary 1925-2025 kan lawmna chhan chu a lo ni ta a ni.

Lalpa kan lâwm e

“Ka pi kan pu zawn Pathian nung” min hmuhtirtu Pathian chu fakin awm rawh se. India ram kilkhâwr tak kan rama Chanchin Ṭha lo thleng hi Pathian hmangaihna ropui tak a ni. Kum 100 chhunga min enkawlna leh kaihhruainaah lawmthu kan sawi a. Pathian khawngaihna leh ṭhatna kan lâwm a ni. 24 December 2024 zân dar 7:00-ah Pa Thianghlim Pope Francis-a chuan St. Peter Basilica, Rome-a jubilee kawngkapui a hawng a; jubilee-ah hian sual thupha chawia Pathian ngaihdamna leh khawngaihna dilin hun hman mêk a ni. Kan vanneihna hi a thuah hnih kan ti thei ang.

Rinna thehdarhtute kan chawimawi

Hun harsa leh khirh tak kâra rinna nghet taka vuantute kan chawimawi a, centenary kumah hian thinlunga lâwmnaa khatin ringtu kal tate kan hre reng a ni. Pathianin chatuan chawlhna pe se la, an hnathawh ropui takin rah ṭha chhuah chhunzawm zel rawh se. Heng sûlsutute thlah kal zêlte pawh kan zingah an la awm a, Pathianin malsawm rawh se. Vawiina kohhran hi nimina ringtute’n hah taka an thawh azâra la nung a ni. Chutiang bawkin, tun huna ṭhahnemngai taka kan thawhna hian hun lo la awm tura kohhran awm dân tur a hril thui hle. Ringtu hmasate rinna nghet tak, huaisenna leh inpêkna thûk tak kha kan entawn tur a ni.

Missionary thinlung i pu ang u

Mizorama puithiam lo lût hmasa ber Fr. Phileas Boulay-a kan hre reng. Mizorama lo kîr leh châk mahse a lo lût thei tawh lo va. Missionary zawng zawngte chungah lawmthu kan sawi a; mahni ram, in leh lo, nupui fanaute kalsanin Pathian rawng an bâwl a ni. A tîr aṭanga religious congregation hrang hrangte leh diocese puithiamte chungah lawmthu kan sawi tak meuh a. Ram leilung fa an lo chhuah hmain kum tam tak foreign leh India chhim lam aṭanga missionary-te’n min enkawl a, rahbi nghet leh ṭha takah min hlângkâi a ni.

Mizo puithiam hmasa ber Fr. Alexis Sanglura sdb chu 17.4.1966-ah Shillong-ah nemngheh a ni a, kohhran din aṭanga kum 41 a ni. Aizawl Diocese puithiam hmasa ber chu Fr. Joseph Lalbiakthanga niin, 9.12.1990-ah Assumption Church, Serchhipah nemngheh a ni a, kohhran din aṭanga kum 65 hnuah nemngheh a ni. Kum 1969-ah Silchar Diocese a lo piang a, kum 1996-ah Silchar Diocese chu ṭhendarh niin, Agartala Diocese leh Aizawl Diocese a lo piang ta a. Rt. Rev. Denzil D’Souza chu Aizawl Bishop atân ruat a ni a, Silchar aṭangin Aizawlah a insawn a. Ram leilung fa ngei mai Fr. Stephen Rotluanga CSC chu Bishop ni turin 2 February 2002-ah nemngheh a ni. Mizo zinga religious brother hmasa ber chu Bro. Robert Thangkhanlang CSC (L) a ni a, 16.3.1973-ah final profession a nei. Kum sâwm hnu 8.12.1978-ah Mizo sister puitling hmasa ber ni turin Sr. Flory Chalziki MSMHC-in thutiam hnuhnung ber a la ve leh bawk. Kan thawhhona rah chu a takin kan têl a, kohhran ṭhanlen nân impumkhatna hi a pawimawh tak zet a ni. Missionary tam zawk kan neih theih nân ṭhahnemngai taka ṭawngṭai a pawimawh hle.

Rinna nunpui rawh

Centenary hi kan tan chona lian tak a ni. Rinna chu kan nun leh ṭawngkam chhuak hmangin kan puang tur a ni. Krista leh a lohhran tana phût lêt nei lova thawk turin i inpe thar leh ang u. Vawiina kan thawhrimna hian naktukah kohhran chak leh ngêlnghet zâwk a thlen dawn a ni. Kan awm dân leh kan kal dân pangngaia kan kal bek bek laia hmasâwn thûr thûr kan tum chuan kan hlawhchham fo ang.

Kan rinna puanna atâna thil ṭangkâi theite:

1) Kohhranah Pathian a lal ber tur a ni. Pathian ṭihna tak tak thinlung kan mamawh. Pathian a lal chuan Ama duhzâwng kan zawng ang a, thlarau lam hna kan ngai pawimawh ber tawh ang.

2) Ringtu mipuite kan ngaihsak tur a ni. Pope Francis-a chuan, “Berâm vêngtu chuan berâmte rim a nam tur a ni,” a tih kha feh chhuak ngai lo rawngbâwltu chuan a hrethiam har khawp ang.

3) Missionary kan nih chhan hriat a pawimawh hle. Pathianin min ko va, a ram zauh zelna hmanrua atan min duh a ni. Chuvangin, Pathian ram thil ngaihsak leh a berâmte enkawl chu missionary tih tur a ni. Inlungrual tak leh ṭhahnemngai takin kan thawk tur a ni a, kohhranin a tirhna hmun apiangah kan tlân dâwr dâwr mai tur a ni. Missionary-in awm duhna hmun a thlan fo va, kal duh lohna bîk a neih a, hmun nuam leh hrehawm a thliar hran nalh nalh chuan a kotu a tilâwm hauh lo vang a, a kalnaah berâmte tân phurrit a ni zui hial ang. Mahni inphat leh engkim chân huama Krista thlangtute hian mahni nawmna leh tisa duh zâwng kan kalsan a ngâi a, min ṭanpui turin Isua kan nei a ni.

4) Ringtute pawh thuawih leh taima taka rinna vuan tûra sâwm kan ni. Centenary-ah hian Chanchin Ṭha a lo darh zel nan eng nge ka tih ve tawh le, tia beng sika kan inngaihtuah a hun hle. Neitu nihna thinlung pua thawhlâwm thawh te, hnatlân nia feh chhuah te, kohhran inkhâwm ngaih pawimawh te, mahni hamṭhatna en lova kohhran ṭhatna ngaihtuah tlat mite hi kohhran chuan a mamawh a ni. Kan thinlungah Krista leh a kohhran hmangaihna dik tak a awm chuan phal takin kan pe mai ang. Thinlung lam hi thlêr se la, keh sawm se la, kan pe zung zung mai ang.

Kan rama Catholic rinna lo luhna kum 100-naah hian Pathianin ropuina chang nawn leh rawh se. Kan berâmpu Most Rev. Stephen Rotluanga, CSC, DD leh puithiam, brother, sister, catechist leh ringtute Lalpa’n malsawm rawh se. He centenary lawmna hian kan ramah inpumkhatna leh thawhhona ṭha tak thlen bawk rawh se. 

- Fr. (Dr) Denis Lalfela SDB