Written by
- Zoliansanga Tlau

HLAUHNA


Mi tin hian hlauh kan nei ṭheuh va, kan hlauh zawng erawh a inang lo ṭhin mai pawh a. Hlauhna satliah daih rei lo (fear) a awm a, hlauhna ngelnghet, mahse, tihreha tihdam theih tho (phobia) a awm bawk a, puithuna (superstitious beliefs) avanga hlauhna a awm bawk ang. Kan naupan lai chuan (han ti ve khanglang ila) kan nu leh pate'n "Thim hmulin a man ang che u," tiin zan thima kan awm reng lo nan leh ina kan awm theih nan min tihṭhaih ṭhin a, kan hlau thei hle. Tun hnu hian 'thim hmul' tih chu "thim hlim tih ang bawk, ni tlak hnu lawk khaw thim tirh lai" (Remkunga, Mizo Ṭawng Dictionary) tihna mai a lo ni a. Tlai lamah pawntovin bâk hawl thla ṭhin mah ila, khua a thim ṭan kha chuan thim hmulin min man hmaa kan haw vat a ṭul ṭhin.

Harry Potter avanga khawvelin a hriat JK Rowling-i hian maimawm a lo hlau hle a ni awm a, maimawm hlauhna hi 'arachnophobia' an ti a. Daktawrte chuan anxiety disorder huangah an dah nghe nghe. Phobia zingah arachnophobia hi a tlanglawn ber niin hmeichhia za zela 50 leh mipa za zela 10-50 ten he anxiety (enghelhna, hlauhna leh zamna) hi an nei a ni. Kei pawhin 'aramawnghawlh' hi ka hlauh mauh mai a! Ka pu Lalṭhuama paw'n an thlam kawngkaa aramawnghawlh awm chu ulbunin a kap hmiah a lawm le; hlauh zawngte chu kan tihhlum ve vat mai loh nâkah! Aramawnghlawh han sawi takah chuan, Mizo ṭawng upaah 'Aramawnghawlh din' tih a awm a, "ngai renga ding zum reng; che lo chang lova ding ngawi reng" (James Dokhuma, Ṭawng Un Hrilhfiahna, Fourth Edition–2013) tihna a ni.

Obsessive compulsive disorder (OCD) an tih, miin thil hlauh emaw, ngaihtuahna ṭha lo emaw a neih chuan a hlauhna tiziaawma tireh turin thil eng emaw ti nawn ti nawn turin a nawr tlat ṭhin a. OCD zinga lar ber chu thilnung tereuhte te hlauhna (fear of germs) leh balh hlauhna te hi a ni ang. Zaithiam Tiny Tim pawh kha pawn lamah ei leh inin a chhuak ngai lo va, ni khatah vawi tam tak a inbual ṭhin a ni awm e. Italian mi motorcycle superstar Valentino Rossi, ṭum eng emaw zat chak ber ni thei pawh hi 'perfectionist' niin, intihsiaknaa a telin, thil reng reng chu a awmna hmunah a awm vek tur a ni a, a thawnhnaw pawh a thawmhnaw dahnaah ṭha taka thlepin awmze nei takin a rem thlap ṭhin a ni.

Khawthlang rama mi ṭhenkhatte chuan leilawn hnuaia kal an duh lo va. An hma zawna zawhte dumin kawng a kân chuan vanneihna leh vanduaina a ni thei an ti. Hetiang deuh hian Mizo pawhin kan kalna kawng taka zawhtein kawng a lo kân hmasak chuan chhiatna a thleng dawn nia ngaih ṭhin chu A. Sawihlira chuan, "Zawhte kawng kân leh mihringte chhiatna chu inkaihhnawihna neia ngaih chi niin a lang lo khawp mai" (Finna Kailawn) tiin a ziak. Inenna darthlalang tihkeh leh inchhunga nihliap khum chu hma huna vanduaina nena inlaichinna neiin an ring bawk. Zirtawpni ni 13 hi an ṭih avangin zin chhuah te, pawn lama ei chhuah te, hnathawh te leh inneih ni atan an duh lo ṭhin a, he hlauhna hi 'paraskevidekatriahphobics' tih niin, Medical Dictionary-ah a chuang hial. Golf khel thiam Tiger Wood hian Sunday-a golf-a khelh ṭum chuan kawr sen a ha ziah. Australian Formula 1 World champion ni tawh Alon Jones pawh hian kekawrte sen a ha ziah ṭhin bawk. Ferrari lirthei khaltu Felipe Massa chuan, "Zirtawpni a kal tluan viau chuan a tuk Inrinniah ka kekawrte hak ngai bawk chu ka ha chhunzawm leh ṭhin a. Hetiang hian Sunday dangah ka ha leh a. Ka chak chuan hetiang hian Brazil ramah ka ti ṭhin," (Sign of the times, 'Fears and Phobias', October 2007) a ti.

Pu Buanga Dictionary-ah chuan, 'Pui-thu' tih chu "to be religious, conscientious, superstitious, conservative or zealous for one’s own customs, to observe or keep religiously, religious, conscientious, etc." (A GRAMMAR AND DICTIONARY of LUSHAI LANGUAGE (DULIEN DIALECT), 1898) tiin Sap ṭawngin a hrilh fiah a. 'Superstition' tih hi JF Laldailova chuan, "mawl vanga puithuna, phûng leh ramhuai rinna, thiang lo rinna. Superstitious (adj) pawngpaw puithu" (English-Lushai Dictionary, 15th Reprint 2005) tiin a sawi bawk. Remkunga chuan 'puithu' chu "sakhaw serh leh sang ngai pawimawh nasa; thiang leh thiang lo upain an tihte pawm nghet leh zawm ṭha; urhsun hle" a tih bakah, ‘puithuna atthlak’ tih chu hetiang hian a hrilh fiah bawk: "sakhaw thil serh leh sangte, thiang leh thiang lo anga ngaih te, mawl vang leh at vanga zawm ṭula sawi, eng mah ni si lote. e.g. kawna ramhuai liam ṭhin anga sawi te, tlung lehlin chu nu an â duh, tih ang te hi" (Mizo Ṭawng Dictionary, Second Edition–2008) tiin. Mizo puithunna chu Rev. Dr. Zairema pawhin, "Thiang leh thiang lo, serh leh sang" (Pi Pute Biak Hi, 2009) tiin a ziak a. "Heng thiang lo tihte ti lo tura insum ṭhin chu mi puithu an ti bawk a, an dam rei duh a, an thlahte thlengin an vannei duh bik an ti. Tih leh tih loh tur tih hi serh leh sang an ti bawk" a ti bawk.

Kan pi pute puithunna kha atthlak a ni vek lo va, an himna tur te, an chenza theihna tura puithunna ṭha a tam ang. Chutih rual chuan, kan pi leh pute ngaihdan leh rin dan chu tun hnua ngun taka ngaihtuahna senga sawi fiah ngai pawh a awm nual thei bawk ang. Entir nan, tuk khata in pakhat aṭanga zin tura chhim leh hmar emaw, chhak leh thlang emawa chhuah rual chu thil ṭha lo leh thiang lovah an ngai a; hei hi Rev. Zairema chuan, "Inthihsan an hlau a ni" a ti. A. Sawihlira pawhin, "Chhiatna kan tawhte hi chhan leh vang chu a awm ngei thei e; mahse, zina chhuah rual vang hi chu niin a lang lo. Tunlaiah phei chuan hetianga zin chhuak hi mi tam tak kan awm tawh a, engmah kan tih zui kan hre lem lo ve. A lo ṭul ta a nih pawhin hlauh lem turah kan ngai lo avang chu" (Finna Kailawn, Third Print-2014) a tih kha.

Kan pi leh pute khan thla serh (August & September–Remkunga; July & August–A. Sawihlira)-a inneih an duh lo va. Hei hi Rev. Zairema chuan, "Thla serha inneih an duh loh chhan chu an dam rei lo an ti a ni... Hna hah takin an thawk a, thla serh hi chu an hah vanglai tak a ni a, a thla lehah chuan lo an zoin an âwl leng mai dawn a. Taksa hah lai taka nupui pasa inneih hi hriselnain a tlin lo a ni thei ang chu" a ti a. A. Sawihlira pawhin, "Thla serha inneih hi Kristiante chuan a ṭul a nih phawt chuan kan hreh tur a ni lo ve. A thu hrimin hemi thlaa inneih a ṭhat lohna langsar awm sa erawh chu fûr lai a nihna hi a ni. Kawng chhe hnuaia inneihte chu nawm pawh a nuam lo vang; chuti lam chu a ṭhat lohna ni mai awm a ni," a ti bawk.

Ṭum khat chu hmarhcha ka râwt laiin ka hmarhcha râwt chuan ka mit perin a thîp hle a. Chutih lai chuan ka piin fairel bêla buh zen turin min râwn a, mahse, a dam theih ka rin tlat loh avangin ka ti duh lo va, ani chu a thinur hle. Mita hmarhcha thak lut tidam tura mit leh fairel bel inzawmna ka hriat loh vang pawh a ni mahna. Miin perek a rahin, a perek rah chu changêlah vih bûr tur an tih nen a danglam lo vang. Hetiang rin dan hi rin dan azawnga rinna dik lo leh ṭha lo berte zinga mi a ni ang. Pathian rin hi a ṭha ber zawk ang. Changela vih bûr avanga dampui an lo awm tawh a nih chuan, dam tur ve reng a ni zawk ang, a perek rah kha changelah vit bûr lo mah se a dam tho ang. 'Nupuite rai laia ar talh emaw, ran talh emaw chu a nupui nau hrinin kutchuk a nei duh' tih rinna kawngah pawh ka rinna a chaurau hle bawk. Chutih rual chuan, rin dan leh pawm dan neih thuah erawh chuan mi mal zalenna a ni thung.

Rev. Zairema'n thlarau chimawm a sawite zinga 'khawhring' hi han en ngun bik ta ila. Remkunga chuan, "Hmanlai Mizo pipute'n ramhuai chi khat, mi pum tina ṭhintu anga an ngaih," hi "Mi chhe fa nula hmelṭha deuh hi mi ṭha fate chuan an îtsîk a, khawhring neiah an puh ṭhin. Khawhring neia an puh ngat kha chu an nuṭate'n an vaw hlum ṭhin, chutiang thilah chuan lei chawi a awm lo a ni ang... Khawhring neia inpuh hi a namenlo, an thah loh pawhin khua aṭangin an um chhuak a, mi khuaah an va tluk luh pawhin khawhring vang a ni tih an hriat chuan anni pawhin an lo lungten ve a, an hnawng an hnawng mai a ni," (Pi Pute Biak Hi). A. Sawihlira chuan, "Hei hi ngun taka ram roreltute'n an ngaihtuah hnuin thîkthu vang ni berin an hre ta a... Hetianga thîkthu vang hi a ni tih ram roreltuin an hriat chinah chuan, “Tu pawh khawhringa pumna reng reng chuan salam an chawi zel tawh ang,” tia thupek an siam chinah chuan Mizoramah a reh ta vang vang mai," (Finna Kailawn) a ti. Bawrhsapin khawhring neia inpuh chu February ni 28, kum 1891 khan a khap ta hial a nih kha.

Mizo zinga Padma Shree chawimawina dawng hmasa ber (1983) leh Mizo zinga science leh mathematics chawi sanga chawi lartu A. Sawihlira khan Mizo puithuna chungchang science tarmit vuaha sawi fiahtu hmasate zinga mi a ni a, keia ngaihdan phei chuan a hmasa ber a ni hial zawk ang. Ama'n science zirnain a tum a sawi fiahna EOD (Experiment, Observation, Deduction) chu tihchhinna, ngun taka thil thlir leh enchianna, thu tawp sawina leh thil nih dan sawi chhuahna hmangin Mizo puithuna min thlirpui a; chu chu a lehkhabu Finna Kailawn-ah chhiar theihin a awm a, a bengvarthlak hle. Chung zinga a sawi tlem i'n tar lang hlek teh ang.

Chhawihfa hi Rev. Zairema sawi dan chuan thlarau chimawmte zingah a telh a. Damlo in aṭanga meialh êng ang deuh a thlawk chhuak ṭhin a, damlo in aṭanga a thlawh chhuah chuan pi pute'n damlo chu a thi ngei ngei ang an ti ṭhin a ni awm e. Hemi chungchang hi A. Sawihlira chuan hetiang hian a sawi:

"Hmanlai chuan TB natna veia damlo hi 'ngawr' an ti ṭhin a... Khumbeta an lo damloh chinah zun leh ek an thiar thei ta lo va, an thiam dan danin an inthiar ve a. Khua a lo rei a, an lo hman lo va, an peih seng reng bawk lo va, an thiam bawk lo va, damlo chu zun ek hîngah rei tak mut a ṭul ṭhin a. Chutianga zun leh ek hîng aṭang chuan boruak chi khat, alh hma em em a lo chhuak a, inchhung lumna chuan a tialh ṭhin a, chu chu chhawihfa thlawk an ti a ni. Tunlai chuan kan hmu ngai tawh lo va, a chhan chu kan damlote enkawlna damdawi in ṭha tak tak kan nei tawh a. Tin, thingtlangah pawh changkang zawkin damlo enkawlna kan nei thei tawh a, chuvangin chhawihfa kan tichuak ngai ta lo a ni. Kêlte hi in hnuaiah rei tak a riah a, a zuna a êk a lo tam chuan chhawihfa a lo thlawk chhuk mai thei bawk a ni," a ti.

A. Sawihlira'n boruak alh a sawi hi methane gas (CH4) a nih a rinawm. Boruak rim nei lo leh zâng tak mai leh kânga alh duh tak mai a ni nghe nghe. Thlai leh thilnung bakah ran ekte chu bacteria-in oxygen tel lova a tihṭawih (anaerobic decomposition) hian methane (CH4), hydrogen (H2), carbon dioxide (CO2) boruakte a siam chhuak ṭhin a ni. Ṭaumeichherchhi tih pawh hi ramngaw dur khupa hnahthel inup ṭawih aṭanga methane gas insiam, ‘a zâng em em a, a leng vel a, nikang kham pang ilo te a va sutin a alh ta mai ṭhin a, chumi alh chu ralkhat aṭangin kan hmu ṭhin a, ṭaumeichherchhi kan ti a ni. Tunlaiin kan hmu ngai tawh lem lo va, kan ram ngawte kan dek chereu zo ta a, khawimaw laiah chuan awm chu a la awm thei a ni. Thil hlauhawm lam a ni lem lo va, mahse, a awmna vel boruak hip erawh chu a ṭha vak lem lo vang," (Finna Kailawn).

A. Sawihlira'n, "A chang chuan khawhar inte hi lungṭhîla vawm a ni ṭhin a, a chang chuan tuin emaw thisena theh a ni bawk ṭhin a. A thehtu emaw, a vawmtu emaw hriat a ni thei si lo va, hei hi ramhuai tih em ni," tih zawhna a chhanna pahnihna zawk 'telepathy' chungchang a sawi, "Scientist ṭhenkhat chuan he thil hi telepathy an ti a, chumi rin dan chuan kan ngaihtuahna ringawt hian thil a ti thei a ni ang tih rinna hi a ni. Thil eng emaw lo thlengin mihring rilru nasa takin a khawih danglam thei a. Kan duh tak maite an thih thut mai chuan awm ngaihna hre lovin kan thidang hial thei ve dawn em ni aw, an ti a ni. He thil hi chhui mek leh enchian mek zel a ni a, an hmuh chhuah theih chuan, science lama thil hmuh chhuah ropui ber zinga tel pha tur a ni ang an ti," a tih hi sawi tel hlek ka duh.

Finna Kailawn hi kum 1989-a tihchhuah a ni a. 'Telepathy' tih hi kum 1882 kuma Frederic W.H. Myers-a chher a ni a. Tele (Grik) tih chu hmuh hla (distance) niin, pathos (Grik) tih chu hriatna/tawn hriat (feeling/experience) tihna a ni a, hla tak aṭang pawha inbiakpawh theihna tiin a sawi theih ang. A. Sawihlira hun lai hian scientist-te pawhin an ngaihven niin a ngaih theih a; mahse, tun hunah chuan scientific prove a awm theih loh avangin science huangah a awm lo tih kan hriat a ṭha ang. A. Sawihlira te hunlai pawh khan parapsychology huanga zir a ni zawk tih kan hriat a ṭha bawk ang.

Eng pawh ni se, mihring hian hlauh a nei ṭhin a; mahse, a hlauh nazawng hi han chhûta han zir chian chuan hlauh tur a lo ni lo fo thei dawn tih kan hre thei ang. Ka poem phuah hmangin a hmawr bâwk dawn ila:

Hlauhna salah an tang,

Tal chhuah tumin an zuang,

Tal chhuak thei lovin an phuar,

Phuarin an phiar,

Tapin an siam.

Hlauhna bawihah an tang,

Thudik ṭan ngam lovin an tlawm,

Dikna khengin an tlawm,

Mi dik an kheng.

Dawtin an leng.

Hlauhna ramah an tang,

A pui a pangin an tang,

Ram hruaitute pawh an tang,

A hruaite pawh an tang,

A nghawng an tuar.

Sum bawihah an tang,

Dikna aiin sum an zawng,

Rinawm lohna thlipui a leng,

Hausak loh hlauhvin dawt an nel,

A tawpah sumin a ei.

Mahni hamṭhatna zawngin politics an khel,

Ram hmangaihna hmaikawr vuahin an au,

Tling turin dawt an thlang,

Tlin theih nan sum an seng,

A tawpah mipui an bum.

Tlaktlum loh hlauvin thu an hril,

Lamṭang zawngin an buai,

A hminga siamṭhatu nih an thlang,

A tam lam an awn,

Mihring rawng an bawl,

Pathian an tithinur!

Kaisan loh hlauvin an tlawn,

Kaisang turin fin kherek an chhuah,

Mi mit mei reng dawn lovin an bei,

Hmingṭhat tumin an ṭha der,

Lemchang chu mi zawng zawng! 

- Zoliansanga Tlau