Festival/kût chungchang leh sorkar hmalakna
Hnam tin hian kût hrang hrang kan nei a, Mizo te pawhin hmanlai kan pi leh pute tunlai aṭangin kût chi thum hman ṭhin kan nei a, chu'ngte chu – Chapchar Kût, Mim Kût leh Pawl Kût te an ni. Hun a lo kal zel a, heng kût kan neihsate hi kan hmang uar ta lo viau a, amaherawhchu Chapchar kût erawh ropui taka la hman chhunzawm zel a ni a, kût behbawm eng eng emaw te pawh telh belh zel a ni a, kût miss te hial thlan ṭhin a ni ta zel a ni. Kût hman hian khualzin a hip phah fo a, keini Mizote chu sawi loh, ram changkangahte phei chuan an kût te hi ropui tak leh uar lehzualin an hmang ṭhin. Kût hi hnam ziarang lanna leh phochhuahna kawng khatte pawh a ni a, chuvangin a hlu a ni.
Hun a lo kal zel a, ram leh mipui kan changkang zel a, sorkar department hmalaknain kûtte pawh kan siam belh zel a, kum 2016 aṭang khan Anthurium Festival, Reiek khuaah hman ṭan a ni a, he festival kan hman dante chu kan hre vek tawh a, sawi belh tehchiam ka tum hran lo. Amaherawhchu thil pakhat chiah – Anthurium pangpar hi Mizo pangpar a ni lo va, ram dang aṭanga kan chawk luha kan tihpun, State danga kan thawnchhuah leh a ni a, chhungkaw eng emaw zatin eizawn nan an hmang a, a ṭha phian. Eng emaw rokhawlhna avang nge, sum lama harsatna a awm vang nge, sawiselna tam vang nge, eng vang chiah nge ka hre ve lem lo va, kumin 2025-ah chuan hman a ni ta lo va, amaherawhchu sorkar hmalaknain nakkum lam aṭangin hman leh tum niin a lang.
Kan la hmelhriat ngai lem loh Kût tharlam –Hnahsin kût; Champhai khuaah leh Leitlangpui Music Festival (Rimawi Kût); Lungleiah nikum 2024 aṭang khan Tourism department hmalaknain hman ṭan a ni a. Zoram mipuiten kan hlut viau niin a lang. Khaw hrang hrang aṭangin he kût chhim tur hian an fuankhawm a, mi tam takin sumdawnna hun remchangah hmangin kût denchhen hian dawr an hawng a, a thlengtu khuaten an chhawr ṭangkai ngei a rinawm mai ni lovin, sum lengvak leh che vel enin an hlawkpui ngei niin a lang a, an khua sum leh pai dinhmun pawhin hma lam a pan awk a beiseiawm hle.
State dang leh ram dang aṭang tein he kut chhim tur hian mikhualte pawh an lo kal nual a, heng kan mikhualte hian kan Mizo ipteah pawisa an rawn chhung lut a, chuvangin he kut hi a hlawkpuitute chu keimahni Mizote kan ni a, kut tihlawhtlingtute chu mipui fuan khawm leh mikhual lo kal khawmte kha an ni. Tin, he kut hi ṭhalai tam takte’n an theihna leh thiam thil (talent) pho chhuahna hunah an hmang a, an tan pawh he kut hi a hlu a, hma lam an pan zelna tura kawngka leh rahbi pawimawh tak a nih ngei a beiseiawm.
Kan state ṭhenawm lawkah Cherry Blossom, Shillong-ah leh Hornbill Fest, Nagaland-ah te an hmang ṭhin a. He kut hi keini Mizote pawhin kan chhim ṭhin a, chhimtu mai ni lovin participant-te pawh kan lo ni ve tawh ṭhin a. He kut pahnih hi a tlanglawn chhe té ka han tarlang zeuh chauh a ni a, state dang leh ram dang dangah kut ropui tak tak hmuh tur leh hriat tur, en tur kan hre ṭeuh ang. Chu'ngte chu tunah chuan kal kân rih ila, ka sawi tum ber a nih lem loh avangin. North East-a kut pahnih khat lek entir nan ka han tarlang zeuh mai a ni.
State dangte’n festival nawm hmel deuh deuh an hmang bik ṭhin tia ṭhalaiten kan lo awh ruk ve ṭhin em em kha tunah chuan Ministry of Tourism hmalaknain, Hnahsin Kut leh Leitlangpui Music Fest (Rimawi Kut) te kan lo hmang ve ta a. Chu mai a ni lo, Aizawl lamah Winter Fest te kan hmang leh zel bawk a. Hunpui chawlh pawh a nawm phah lehzual a, tin, chhungkaw tam takin eizawn nan leh sumdawn nan an hmang a, ram economy dinhmun pawhin hma a sawnpui zel tura ngaih a ni. Sorkar hotute remhriatna leh hmalakna a fak awm tak zet.
Kan hma lawkah kum khat chhunga kan hunpui ber, kum tluana kan nghahfak Christmas kan lo thleng leh dawn ta reng mai. He hun hi mi tin deuhthawte'n kan neih thinglung khawng meuhin kan lo hmuakin kan lawm ṭhin. A ropui a, min chhandam tura kan Lal Isua pian ni a nih miau avangin ropui taka lo hmuah leh lawm hi kan Lal Isua hian a phu a ni. Hetih rual hian mahni hna leh eizawnna lamah pawh chawlh hahdam hunlai a ni a, chuvangin chawlh pawh nuam leh hahdam leh manhla taka hman ṭheuh kan duh ṭhin. Mahni awmna kohhranah ṭheuh programme hran hran kan hman piah lamah intihhlimna eng emawte pawh neih kan duh ṭhin. Chu chu kan sorkar lam hotute pawhin a sorkar angin min hraitpui a, chuvangin Sakawrhmuituai Tlangah Sunset Festival min buatsaihsak dawn a. Tin, kan la tih ngai reng reng loh Aizawl khawpuiah Christmas Carol leh Costume Parade kan Ministry of Tourism hmalaknain neih a ni dawn a ni.
Kei ka mitthlaah Disney parade te a lo lang a. TV lamah hmuhnawm ti taka kan thlir ṭhin kha a takin kan hmu ve thei dawn ni te'n ka lo mitthla a, ka lo phur ve em em ringawt a. Ṭhalai mai ni lo, naupang aṭanga upa lam thleng tan pawh hmuhnawm ngei ka beisei a ni. Tourism Minister leh Department hotute remhriatna leh hmalakna hi a fakawm a, an ngaihtuahna rim tak leh hah takin an seng ang tih a rin theih a. Chu mai a ni lo a, mipuite hlimna min ngaih pawimawhsak tih a hriat a. Tin, heng hun hmanga buatsaih tur hian sum leh tha pawh a hautak hle ang tih a rin theih a, chuvangin an inpekna hian fak a phu a ni.
Engkim mai hian ṭhatna leh ṭhat lohna hi a nei thei vek a, a ṭha lo zawnga heng hun lo hmang ṭalhtute tan chuan chhiat phah ve theih tho a ni a, a ṭha zawnga hmangtute tan erawh hmasawnna leh hlawkna tur a ni ve tho. Hlim hi kan Pathian pawhin a phal a, kan ṭhat lai chen pawh a phal a; amaherawhchu thianghlim takin a ni tur a ni. Thianghlim leh hlim takin nun hi a chen theih tih zir chhuahte pawh a ṭha hle mai.
Khawvela kan awm chhung chuan intihhlimna leh puipunna te hi kan hnualsuat vek thei lo va, a ṭulna leh changkanna leh hmasawnnain a ken tel ve te an ni. Mihring finna leh remhriatna te, remruat thiamna leh thil thar ngaihtuah chhuah thiamna hi Pathianin mihringa a dah a ni. A ngaihna hria nih hi a finthlak ṭhin. Pathian thu chuan mi zawng zawng nena inrema awm turin min ti a, mi dang mahni aia ṭhaa ruat turte'n min ti a. Mi dang kan rem theih loh leh mahni aia ṭhaa kan ruat theih loh vanga mi dang sawisel ṭhin mai kan ni. Miin thil ṭha nia an hriat an tih hian sawiseltu lo nih ngar ngar ai chuan, lo hmang ṭangkaitu emaw, lo thlawptu ni thiam ila hma kan sawnpui theih zel hi a beiseiawm zawk a ni.
Heng festival-te chu mi tlem tè hlawkna mai mai alawm kan lo ti a nih pawhin, hlawkpuitu awm miah lo ai chuan tlem tèin an lo hlawkpui pawh kha a ṭha viau zawk dawn lo'm ni? Hlawknate pawh hi sum chauh lo hian teh thiam ila, hlim taka hun hmante hi a hlawkthlak kan tih aṭang ringawt pawh hian a hriatfiah theih awm e.
Thil reng reng sawisel pawl leh ṭul ti lo deuh vek pawl hi awm ve hrim hrim hi a ni ve thei tho a, mipui min tifamkimtuah ngai zel mai ila. Pathian Biakina inkhawm ṭul ti lem lo te, kohhran leh ṭhalai leh naupang inkhawmpuite pawh ṭul ti lo pawlte pawh kan awm fur hi maw. Chuvangin heng hi chu menah thlak thiam ila, tunlai ṭawngkam takin ‘Enjoyment pawhin a tih hlim zawh loh’ an ni duh tlangpui. Heng hunpui kan hmante hi a thim zawnga thlir duh tan chuan sâhâwkna leh rui fuan khawmna mai mai pawh kan ti thei ang. Mahse, heng hun hi kan sorkar hotute hian buatsaih lo pawh ni se, a sâhâwk leh rui tur chu an sahawkin an rui tho ang. Heng function avanga rawn sahawka rawn rui tharlâm ta viau an nih a rinawm lem loh. Mahse, heng mite hian rui lo hai lo hian a hlim theih a, buaina leh harsatna siam lo hian a lungawi theih a ni tih hi rui lo hai lo ṭhalai pung khawm aṭangte hian zir chhuak ta daih se, an tan a finthlak hle ang.
Tin, heng hunte chu a chhim theitute tan chauh alawm pawh kan la ti ṭâlh thei. Mahse, ka’n la ti leh hram ang e, a chhim theitute avanga Zorama sum luang a tam chuan nakin zelah a chhawrtu tur chu keini, Mizote hi kan la ni thei dawn a ni.
Keini ang state azawnga pachhe ber pawl leh châwmhlawm lehnghalin hetiang lo buatsaih ai chuan kalkawng ṭhate nei ila, kawngte siam zawk se, hei ai hian power lamah pawh intodelh ila, tih rilru pu tam tak pawh kan awmin ka ring. A dik lo miah lo, a dik a ni. Mahse, heng hunte hi Ministry of Tourism leh ṭhahnemngai pawlte hmalakna avanga buatsaih leh buatsaih turte an ni a, Tourism department sum kha kawng siamna emaw, power lama va hman ngawt thu a awm miau lo, a hmanna tur dik taka hman a ni zawk tih kan thlir thiam a ṭha hle. Thil kan sawisel dawn a nih chuan a aia ṭha chhawp chhuah tur kan hre ngei tur a ni.
- B. LALREMRUATI (Marty Boitlung)