Mizote leh huaisenna

Huaisenna tih hi Thanpuii Pa chuan, "Chhia leh ṭha hriatna aṭanga thil hrehawm leh hlauhawm hre chiang zeta tuar chhelna chu huaisenna dik tak a ni," tiin a hrilh fiah a, a pawmawm viau mai. Heti hian han thual ve leh ta ila; huaisenna kan tih chu, mi dangte tan a ni emaw ama tan a ni emaw, a hlauhawm zia a hria emaw hre lo emaw hmachhawn ngam chunga a tawp thlenga ṭan ral raih inhuamna tihte pawhin a sawi theih awm e.

Kum 1889-ah British-in nawrhpui thawh a Burma ram an nawr ṭuma Burma awp mizoram zawng an lak tel pawh kha Mizo Pasalṭha te chu an huaisenin an kawlhsen hle ni tur a ni, British sipai hotu A.S. Reig-a pawhin, keini Britiah sipaite chuan vawi tam tak chin Hills, Kachin hills-a awm, Luz Israel hnamte chu tuk daiha hneh kan tum ṭhin a, hneh an harsa em em a, a chhan chu hnam kawlhsen leh huaisen tak an ni. Midangte aiin anmahni hi an indah sang em a ni, ṭhianah siam tum mai ila kan tan a ṭha zawk ang,' a lo tih hial reng a ni.

Huaisenna hi kawng chi hnih–thu a huaisenna leh che ziaa huaisennatein han ṭhen hrang ta ila. Thua huaisenna chu rilru paukhauhna aṭanga rawn irh chhuak a ni a, chu chuan huaisenna a pe ṭhin Ṭawngkaa vau zâm ve mai mai theih a ni lova, a ṭawngka chhuak aṭang ringawt pawhin hnehtu chan a chang thei a, hnehtu zawkah ṭang lo pawh ni se hmelmate zah a hlawh thei a. A ṭawngka chhuak aṭang ringawt pawhin a huaisen zia a hriat zawk ṭhin. Thu a sawi mai mai lova, a thu sawia din chan huamin a ti hreh lo bawk. Lo tlawm pawh ni se, a taksain a tlin tawh loh vang zawk a ni a, a rilru erawh tlawm ve mai mai thei lo, hneh theih loh tluk a ni.

Kum 1920 vel khan Bawrhsap J. Shakespear-a khan Mizo lal zawng zawng a ko khawm a. Chumi ṭum chuan Lalburha hnenah, "Lalburh, enga ti nge min kah?" a han ti a. Mizo lal dangte chuan a ṭawng sual ang tih an hlau a, "Kan ram min chhuhsak intum a lawm" ti tawh an ti tliar tliar a. Lalburha chuan, "kan kap ang che u chu, kan indo a lawm. Mipa kan ni, mipa. Thei ila thah vek che u asin ka duh; silai in ngah em a, kan hneh lo che u a, in duh duhin inlo pawng ta a nih hi! C

huti ni lo se la Kawrvai thlenga um thlak che u a nia ka duh," a ti hmiah mai a. Bawrhsap chuan lal ropui tak a ni tih a hre ta a. "Lalburha thu sawi hi a dik a ni," a ti ta hlauh zawk a ni.

Che ziaa huaisenna a awm leh a, hetah ve thung chuan "thu chu tisaah a lo chang" tih ang maiin a thu sawi chu a takin a hlen ṭhak ṭhak a, a sawi loh pawhin a ti mai zel ṭhin. A hma bak chu eng ang pawn thimin beisei tur awm tawh lo mah se, tlan chhe mai lovin beih ral rak a huam ṭhin. Hnung tawlh hi a ti mai mai ve lova, huaisen taka thih chilh thlang zawk ṭhin a ni. Chutih rualin, a din hmun a zirin hnehna chan a duh a fim zawka a ngaihtuah chuan "bawh hun a awm, tlan hun a awm" tih thu hi a zawm hreh lo thung.

Kum 1890 a vai len vawi hnihnaah, changsila inkulhte chhak leh thlangin an do rawn a, chutih lai meka naulaihril serh mek Pasalṭha Khuangchera chu a naulaihril serh zawh ve leh amahin vai kap ve turin a liam ve ta a. Mi dang beidawng chu an lo haw sap sap a, "Kah mi an ni tawh lo, thih a hlauhawm em mai, kir leh mai rawh, thih hlau lo kah mi chauh a ni," an ti a.

Khuangchera chuan, "Thih hlau lo kah mi a nih chuan, ka kah mi a nih chu" a ti a, a kal lui a. A ṭhianpa Ngurbawnga'n a zui bawk a, an ṭhian dunin an zuk kap leh a, Ngurbawnga an kah hliam avangin an ṭan hmun a phet zui a, insaseng san mai lova lo hmachhawn hmiahin a thih chilh pui ṭhak a, vai sipai ho pawhin a huaisen em avngin an zah em em a ni.

Indopui 2-na hun lai khan Mizo hlang awmna Lushai scout ten japan ral lian dan tumin, kabaw valley chhim lam yow valley a Laung Shein khuaah an inkap a. He mi ṭum hian Zotawna, Maite khua chuan a awmna a ralmuang lo tih hre mah se, "ka tawlh dawn lo, ka nuin hnung tawlh turin min hring lo" tiin a silai mu zawh ṭhak thlengin a kap let a, a hnung tawlh duh lohna chuan huaisen takin a thihtir ta a ni.

Mipate chauh hi huaisenna nei emaw kan ti mai ang e, hmeichhiate pawn an nei ve reng a nia. Lalnu Ropuiliani, a pasal Vandula'n a boralsan hnua vai len vawi hnihna a lo thlen khan Mizo lal tam tak an tlawm tawh laiin a ni erawh tlawm a tum lo nasa mai, "Kan ram hi an ta a ni lova kan ta a ni" a ti tlat a. Lal dangten an phatsan vek avangin a fapa tlang hrang chang tawh Lalṭhuama nen do an tum a, "Haw turin kan ti ang a, an duh loh chuan kan kap chhuak reng reng ang" an ti a sauh sauh a.

Sawrkarin rahsi kal tlanga tlawm mai tura a thlem viau pawhin, "Hei hi ka ram a ni a, engvang nge ka ram chhungah min rawn tih buai, anmahni hi an let leh tur a ni. Nangni vai chhiahhlawh, mahni ram pawh hum ngam lo, mi dawihzepte hian ka khua leh tui hi rawn pal fo tawh suh u, inhmel pawh hi ka hmu duh lo ve," a lo tih khum phiar phiar ṭhin a, beidawngin an hawnsan leh ṭhin a ni. An tlawm ve duh miau loh avangin an indo ta nge nge a. A chak lo zawkah ṭang mah se a la tlawm duh chuang lo, Chitagong tân inah an dah a. A kum a lo tam ve ta bawk nen, tlawn chi kima an tlawn pawha a tlawm duh miau loh avang leh eng mah a ei duh ngai loh avangin a tlawm thu chhak chhuak miah lovin huaisen takin a thi ta a ni.

Heng aṭanga chiang taka kan hriat theih chu Mizote hi thlahtu aṭanga hnam huaisen, ṭhian chhan thih ngam, ram leh hnam hmangaih oena tak, ram leh hnam tana lu chhum ban chhum huam kan nihzia a lan chiantir hlein a hriat a. Hnam dangte hriatah Mizote min ti thang mawi a, Mizo sawi a pianga rilrua tlawmngaihna a lo lang nghal ṭhin ang hian huaisenna pawh hi Mizote nunah hian a bet tlat a, a inhne rem em em a ni.

~ Zonunkima