MIZORAM STATE UNIVERSITY CHUNGCHANG
Mi thiam zawk leh rual u zawkte thuziak tam tak kan lo hmu nual tawh a, keini ve mai han sawi ve tur pawh a awm hauh lo na chungin, he lam kawnga kal chho ve mek kan nihna laiah ngaih dan neih ve chu a thiang miau a, ka titi ve mai mai angah min ngaihsak mai dawn nia.
Tun hma aṭang tawh khan Mizoram hi chi bil, hnam bil leh bial bil politics tuipui kan tam ṭhin hle a. Mizonaa chiang lo, lungawi lo mai bakah, mahni khua leh veng politics tuipui zawnga khawsa kan tam ṭhin. Chungte avang chuan inlungrual huna lungrual leh Mizoram pumpui anga hmathlir neih a tiharsa viau zel. Mizoram hi a zau lem lo a, khawpui phei chu kan ngah hauh lo; tlema thiltithei leh nihna sang chelh deuh chuan kan khawpui ber Aizawla inhmun neih a, engtik emawa Aizawl pa nih hi kan thlahlel viau zel. Lunglei mi emaw, Champhai mite pawh ni se, Aizawl pa ni zui ta kan ngah ta hle. Heng hi hmasawnna khai rual loh vang leh khawpui dangte hmakhua ngaih tawk loh vangah a puh theih rualin, mamawh em em ngah tawh lo pensioner-te pawhin Aizawl an pan fo erawh kan rilru dik tawk loh vang a ni mahna. Aizawl pa nih hi a hlu riau hian kan hre ve tlat bawk.
Chutih rualin, chhim lama kan unaute emaw, Aizawl ni ve lote leh Mizoram pawna kan unaute’n en hran nia an inngaihna hi hmun laili leh pui zawka awm, khawsa nuamsa tawhte thiam loh a ni ve maithei asin. Chuvang chu a niang, T. Zorampela pawhin rilru na takin ‘Duhaisam’ kha a phuah tak ang ni. Chhim lam unaute pawh hi kan diriam ṭhin dan ṭawngkam kan la hre ṭheuhin a rinawm, 02 tih hi fiamthu nan tak kan hmang a, Lunglei English lam dan, a bikin ‘Tri’ phei chu kan hmusit hle a, JF-a Dictionary lama a hman dan nuih si loin Lunglei hman dan tiin kan fiamthusak ṭhin a nih kha maw. “Isua pawh Ṭhuama an ti,” te kan ti a, kan ngaisang lo hle. Siaha leh Lawngtlai lam tawng pai dan te chu kan fiamthu material ṭha a ni a, kan ṭawng thluk lo anga thlukte chu Aizawl bazarah pawh kan en hu a, kan en hrang a, kan hmu Mizo 2 tlat zel! Chuvang chuan, rilrua inlak hranna, inkiltawihna, mahni inkhawngaihna rilrute an lo nei hi an rilru chhiat vang a ni vekin ka ring lo a, Zo fate khawpui bera kan lo dawnsawn danin a zir bik loh ṭhin vang a ni ve bawk. Aizawla awmte hian Mizoram pum huapzo rilru kan put phak a ngai tak zet a, chutiang bawkin Mizoram puma roreltu leh sorkar hotu lute hian Mizoram mipui huapzo ngaihtuahna an neih a ṭul bawk.
Mizoram State University
Mizoram State University hi hman deuh ata tawh a thawm a awm tawh a. NEP 2020 dan tharah colleges affiliation te kum 2035 hnuah chuan tihtawp a, autonomous degree-granting college emaw, multidisciplinary universities peng pakhat an nih dawn tak avangin kan state college-te engtin nge kan vawn him zel ang tiin a kawng pawimawh ber atan state university neih a ṭul tih a ni a. Chumi tur chuan theihtawpa hma la zuiin, NEP 2020 lo chhuak zulzui chungin hmalak a ni. 2035 aṭanga MZU hnuaia kan affiliation tawp mai tur college-te tana pa ni turin state university chu duan a ni ta a. State sum dinhmun mil tur leh hautak lo thei ang berin Aizawl lama dah a, sawi khawm (cluster) system a college building awm sa ring chungin kalpui tum a ni tih kan hre ṭheuh awm e.
1. Chhim lam tuihalna
Zêpnak emaw, Aizawl leh a chehhvelah hian engkim mai hi kan vawm lut ve bawk a. Hman aṭanga kan lo tihsual deuh tawh a nih avangin vawi leh khata siam ṭhat thut theih va ni suh. Sum dinhmunin a zir lo, Aizawlah bawk a ngai kan tih phah ta zel a nih hi. Tuna kan MzSU pawh hi Aizawlah a ngai kan tih chhan pawh Aizawlah hmanrua atana a mamawh a awm sa ṭeuh vang a ni. MZU Southern Campus kan buaipui lai khan MZU Registrar tirhin zirlai hruaitu angin ka kal ve a, chhim lam hruaitute an fakawmin an ṭang tak zet tih ka hria. An MLA Dr. Ṭanpuia hoin khaw daiah min lo hmuak a, Pukpui lama dah kan ti ta a; mahse, central lamin state sorkarin a finance a ngai a tih hnuah kan zuzi ta deuh a nih kha. ATL road chungchangah te, RT-PCR chungchanga an ṭanrualnaah te an fakawm a. An sawi ang hian Lunglei chauh ni lo, Siaha leh Lawngtlai thleng phak ngaihtuahna nei zui zel se ka ti hle. Hmasawnna hnathawh, awmze nei tham leh Mizoram huap pawha ṭangkai tham Lunglei leh chhim lam khawpuiah te dah zel hi kan mamawh a, hnam anga hma kan sawnna atan pawh a pawimawh hle. Chhim lam hi kan hlamchhiah lutuk chuan mihring kan thawl zel ang a, luahlumtu dang an awm zel lo ang tih a sawi theih loh a ni, chenna tlaka kan chhuah a ṭul viau.
2. Chhim lam an muang deuh
Hman ni lawk khan kan CM Pu Duhoma chuan HPC meeting-ah state university chu Lungleiah sawn tur a nih thu a puang a, dan pawh amend a ngaih thu a sawi a nih kha. Hei hi Lunglei mipui, a bikin MzSU sawn a nih nana tha thawhtu tan a lawmawm viau rualin, hma lo la tawhtu Drafting Committee member, sorkar hnathawk, he lam buaipuitute tan chuan a lungawithlak loh viauin a rinawm. Professor pakhat lungawi lohna status pawhin Zoram a deng chhuak a nih kha. Ani pawh kha a tir tê aṭanga tha thawhtu pakhat a ni a, chuvangin, a thiamawm hle tho mai. Tha leh zung nasa tak sen tawh hnu leh Act hial Assembly lama an pass tawh hnua tuna taka nawrna nasa tak avanga CM-in a sawn ta mai hi tha thawhtu dangte pawh an hawihai viau niin a lang.
Chhim lam hian state university a awm dawn tih an hriatna a rei tawh a, an MLA-te pawhin a dan an siam lai te, Assembly lama an sawi ho laite’n ruling MLA-te phei chuan eng aw mah an chhuah lo a. Tunah lem heti taka bân huama an han nawr hi chu Lunglei leh chhim hmangaihna ai mahin, vote hloh hlauhna a ang ka ti a, anmahniin an zir chiang hmasa lo a, chhim mamawh a ni tih an hre lawk lo hi a pawi ka ti hle. Sum leh tha an sen nual tawh hnu leh state university atana hmun tur an tihfel vek hnua sawn thut hi hma lo la tawhtu tan a thanatthlak ve deuh awm e.
Chutih rualin, kan CM leh minister-te pawh political preassure a awm hleka an ngaihdan an sawh sawn nghal ṭhin hi a ṭha lo. Ram hruaitu an nih ang takin kan zavai tana a ṭha ber tur an ngaihtuah tur a ni a, an ngaihtuah fel tawh leh an dan pass tawhah an ding ngam tur a ni bawk.
3. Development khairual lohna nghawng
* Unemployment sang leh inequality nasa lutuk chuan thinurna a thlen ṭhin.
* Regional politics/movement kan tih ang chi a piantir a, protest, inlak hran duhna hawi hmalakna a piang zel.
* Enkawlna ṭha bik demand na te, state thar dilna emaw, ADC leh UT te, autonomy tur zawnga hmalakna te a thlen.
* Hmun hnufual deuhte chu hetiang lamah hian an sang fo: naxalism (tharum thawhna lam hawi), drug trafficking, rambuai, pawi khawihna hrang hrang.
* Development-a hmasawn bikte pawh nasa takin an buai phah ṭhin:
Bengaluru lamah tui a vâng (Aizawl pawh kan buai ṭan), Delhi boruak bâl lutuk tawh, Aizawl pawhin Mumbai lama chenna in sakna lam buaina ang kan hmabak chho, Aizawl traffic jam nasa leh kawng zauh ngaihna awm si lo, environment-in kawng hrang hrangin a tuar.
* Brain drain leh talent hlohna a nasa. Chhim lam mi thiam zawkte leh ṭangkai zawkte pawh Aizawl pa nih an tum vek tawh chuan bial hnufual bik leh hmasawn lo an ni kumkhua zel ang. Resource an neih ve ang angte an chan leh si loh hian hmasawnna a awm thei lo a ni.
4. Mizoram State University dan ennawn a ṭha
Hman ni lawka pass mah ni se, sawiselna tur a tam viau nghal mai a. Chutia kan CM berin sawn zai a rel takah chuan Lunglei mipuite ka lawmpui viau tho mai a, hmasawnna khairual takin kan kalpui zel pawh ka beisei. Lunglei lam hian an khuaa MzSU dah hi lawm ngawt loin, ta neih thiam se la, a dante pawh zir chiangin, sawisel ngai lai pawh a hun lai tak hian sawisel se ka ti hle. Dan amend a lo ngaih takah chuan hengte hi ennawn tel se.
i) MzSU Act 2025, 3(5)-a kan hmuh angin ‘The headquarters of the University shall be at Aizawl’ tih chu ‘Lunglei’ tia thlak a ngai dawn a, hei hi dan siam ṭhat a, session-a pass leh a ngaih chhan lian ber a ni.
ii) Intro part leh 3(1) and (2) kan hmuh angina, cluster system hi kan nuai bo lo turah ngai ila. Chuti a nih chuan MzSU hian DIET leh HATIM lamte hman ṭangkai a mamawh mai thei a, chiang takin ngaihtuah se a ṭha hle ang.
iii) Chancellor atana Chief Minister tih hi India ramah a tam lo hle a, a hmangte pawhin buaina an nei ni ngeiin a lang. Governor hi a tlangpuiin Chancellor an ni ṭhin a, chu chu UGC-supported model a nih bawk avangin a him zawk mai thei. Mizoram ang state zimah chuan state CM Chancellor a nih hian politics ṭha loin kan zirna a bawh a hlauhawm a, a theih laia inthiarfihlim a ṭha mai thei. Tamil Nadu leh West Bengal te hi CM Chancellor an nihna awm chhun a ni a, anni pawh UGC aṭang leh mipuiah selna a tam ve viau mai. CM Chancellor atana dah hian political control university-ah a chhuah thei a, institutional autonomy tak tak a awmtir lo thei a, UGC leh NAAC aṭanga objection awmin, kan accreditation a nghawng thei a ni.
iv) Pro-Chancellor atana Minister in-charge kan han ti lehzel hian university ṭha kan nei lo ang tih a hlauhawm hle. Hei hian UGC thil tum a kalh chiang hlein a lang.
v) Vice Chancellor hi UGC Regulations nen a inmil tawk lo. Chancellor atan CM tih a nih laiin, VC ruattu atan interim period pawh ni se Governor tih a ni daih hi a felhlel viau bawk. A tir aṭangin a nih dan tur ang taka kal vek a ṭha a, Chancellor atan Governor ni ngei se a dik zawk awm e. UGC chuan hetiang hian a kalpui:
• Search-cum-Selection Committee kaltlangin VC tur an zawng ṭhin.
• Hming pathum thlan chhuahte Visitor/Governor hnena thehluh.
• Independent leh non-political thei ang bera kalpui.
• Public notice te leh UGC guidelines te dah lan.
vi) Section 8 chhunga “test of religion” tih hi ṭawngkam hman vak tawh loh a ni a, tunlai deuhah thlak a ṭha hle. NEP 2020 milin inclusivity, access leh non-discrimination ang te pawh a ṭha awm e.
vii) Section 3 chhunga clustering college chungchang pawh hi a felhlel deuh awm e. “Colleges cease to exist and become University” han tih tawp mai pawh hian UGC Regulations on Affiliation (2023) leh UGC Categorization of HEIs a kalh em aw a tih theih. Tin, University atana college-te hlan kai hnuah a ram, a sum neih ang leh a property te university ta a ni ang han tih tawp pawh hian Doner, CSR leh RUSA property chenin ennawn a la ṭul dawn a, challenge theih pawh a ni hial maithei. Zirtirtu chungchang pawh buaithlak tak a awm ve thei a, college ṭhenkhat university-a hlan kai an nih laia college ṭhenkhat an nih dawn loh avangin zirtirtu dinhmun a inthlau dawrh thei ang a, an kai san theih zawng leh an pay thleng pawha nghawng thei a ni ang.
UGC dan angin college-te university-a a ṭhen azar hlan kai ngawt tih hi a fel lo tlat a. State danga cluster apply tawhte tih angin constituent college ni ve mai se, university peng pakhat anga an kal a ṭha zawk maithei bawk. Chuvangin, Lunglei lam pawh hian state university an beisei danah hian MZU leh NEHU te ang an mitthla chuan a fuh lo ang a, mahnia degree pe thei tura college tihlen a, chutianga kal chho tura college-te siam hi NEP tum a ni tih kan hriat a ngai a ni.
viii) Hna lak thilah UGC norms-in appointments leh service rules a neihte mandatory-a dah a ṭul a. IQAC leh tul dang UGC-in a ngaih pawimawhte siam a, UGC guidelines zawm a fuh ber awm e.
Tlipna
State university kan nei tur hi a lawmawm viau a, mahse, keini state pachhe tan chuan a huphurhawm hle bawk. Sorkar, NGO leh mimal ang pawhin nasa takin tha kan thawh ṭheuh a, thil ṭha tak a chhuah i beisei phawt ang u. Amaherawhchu, a hun lai hian sawisel te, ngaihdan han thawhte hi a ṭul ve miau ṭhin a, kan ngaih dan inpersan tak takte hian thil ṭha a hring zelin ka ring.
- David Lalrinchhana