Sa lam chi reng reng ei leh zawrh khapna khawpui khawvela awm chhun chu

2025 October thla khan Aizawlah vawksa rate cheng 400 chu cheng 500-a tihsan tum a ni a, hetianga thil man tihsan hi mi duham fal pahnih khat rawt chhuah a ni duh ṭhin khawp mai. Chu chu mi dangin zawm lo thei lo dinhmunah an lo ding leh ṭhin si. A hnuah pawl thil tih angin a kal leh mai ṭhin.

Vawksa man tihsan hian a sâttute an hlawk phah chuang lo, vawk vulhtute’n kg hralhna rate hisapin an vawk an chhiar leh tho ṭhin. Chu bakah, sa man tihsan hian Mizoram pumpui chu kawng hrang hrang leh thil hrang hrang man a nghawng tel zel avangin, tute emaw zing tho fuh lo deuh leh harhfim mang lo thil tih ang maia sa rate tihsan fo hi i ching lo ang u. Sa man a to em mai, sa ei ngai lote khaw chanchin sawi daih teh ang.

Mizote hi a hnam ang te, a khua ang te, a veng angte leh a chhungkaw mal angtea sa ei zing ber mai pawh ni lovin, sa duh ber leh ei tam ber kan ni mai ang em? Vairam hi ka hre pha ve lo nâ a, keini ang hian sa lei tum hian an innêk luih luihin, lei hmasak inchuhin an innêk fun fun ve ang em?

Mi hnamte chu an sakhua leh an culture vanga sa ei duh lohte neiin, sa ei tlem hrim hrim hi changkannaa an neih lai hian, keini ang hian zing inkhawm bâng sa inchuh leh sa lei tam thei nih hi an intihtheihna a ni ve ang em? Sa sât lai bial tuau tuau hi an awm ve ang em? Engtikah nge hetianga tih hi zah nachang kan hriat ang? Engtikah nge sa chi tinreng ei hi kan sim ang le? Mahse, a leina kan nei a ni mai a, sa chu a tui bawk si a, tir'u maw. Eng nge pawi vak, ti hrih mai ang.

Vai, a bik takin Bengali ho hian sangha hi an han ngaisang khawp a, bazar aṭanga an sangha lei haw te hi mi hmuh tam theih dan ber turin an han haw kual a, an khai langsar lui ṭhin an ti. Sangha hmeh tur an neih phawt chuan London pawh hi engah mah an ti lo tihna ni awm takin, 'Masch khale London kichu na' an ti ṭhin an ti. Vaiho sangha lawmzia chu, an sangha duh zawng deuh miin an man tih an hriat chuan lei tur pawh ni lo, en tur ringawtin hla tak takah pawh an tlan vang vang ṭhin tih ka hmu fo mai.

Tun hmaa Silchar-a vai leh Mizo intihbuai ṭhin lai pawh khan Mizo zawng zawng Mizoram hawna lam, Zangena petrol pump awmna, Sonai road lama an inthiar phei vek hnuin Fatak bazar lamah ka la awm si, tihdan tur ka ngaihtuah ta a. Sangha leh coconut ka lei a, sa chanchem ka lei bawk a. Vai ṭawngin ṭawng mah ila, ka aw phawiah an hria ang tih hlauvin, a tlem thei ang ber ka ṭawng a. Rikshaw pu chu zaizirin ka kal duhna lam ka hrilh a, ka kut lehlamin sangha leh coconut ka khai lang va va a, lehlamin sa chanchem ka keng lang rân bawk a; vai bazar haw ka ang ve hle a ni. Min lo tibuai pawh ni se, sa chanchem kha inven nana ka tih a ni hrim hrim. Ka hmaa rickshaw-ten buaina an tawh deuh laih laih lai pawhin kei chu ka tlang hmiah hmiah a ni. Tun hma chuan vai ka lo ang ve hrim hrim ṭhin bawk nen.

Aw le, kan thupui khi sawi tawh ila. Khawvelah hian sa lam reng reng, artui leh sangha thlenga zawrh, lei leh ei khapna khawpui awm chhun pakhat chiah a awm a; chu chu India rama Gujarat state Bhavnagar district-a Palitana khawpui a ni. Ka rilrua ka tehkhin thiam dan chuan, Italy ram chhung ni sia Vatican City a awm hrang deuh nalh ang deuh khu a nih duh hmel ka ti a. Palitana hi Gujarat state chhung, Bhavnagar district chhunga mi ni siin, district headguarters leh capital pawh ni lovin, Palitana City a ni ve tawp mai a. Palitana Municipal Corporation-in administration zawng zawng nen an awp a ni.

Sea level aṭanga metre 66, ft. 217-a sanga awm, sq.km 83.2-a zau, 2025-ah mi 91,000 awmna a ni. He khawpuia sakhaw awm dan chu hetiang hi a ni–Hinduism 75.27% Islam 21.82% Jainism 2.59% a ni. He khawpuia sakhaw zuitu nei tlem ber Jain sakhua hi he khawpui tilartu leh boruak nei lian ber, khawvelin Jain sakhaw hmun thianghlim tia an hriat leh an tlawh nasat em em a ni. Jain sakhaw hmun pawimawh tam tak a awm a, Shatrunjaya Hill hmingthang takah ringawt pawh khuan Jain temple 900 ngawt a awm.

Bhavnagar district khawpui chu Bhavnagar tho a ni a, kum 1743-a Maharaja Bhavsinghji hmuh chhuah a ni. Palitana hi chu Bhavnagar district chhungah hian khawpui thianghlim, sacred city tia khawvel hriat larin a awm hrang ve tawp mai a ni. Bhavnagar aṭanga chhimthlang km 50 vela awm a ni a, Bhavnagar airport aṭanga km 51 vel a ni. Rel station tereuhte a nei a, Bhavnagar leh Ahmedabad aṭangtein motor-a kal theih a ni.

Palitana hmingthan lehzualna chu, sa reng reng, artui leh sangha thlenga zawrh, lei leh ei khap a ni hi a ni. Hei hi a chhan chu, Jain sakhaw zirtirnaah hian mihring leh thil nung reng reng tihnat phal a ni lo. Chu chu 'Ahimsa' (non- violence) tih a ni. Hei hi Budhism zirtirna pawh a ni bawk. Jain puithiam 200 rualin he khapna siam tur hian an nawr a, kum 2014 khan Gujarat sawrkar chuan khapna dan a pass ta a. Khatih lai khan mi 66,497 chiah an awm.

He khapna dan hi vawiin thlengin a la hlawhtling reng a, an khaw sa dawr 250-te pawh hawn a ni leh ngai tawh lo. Tin, thlai, vegetarian dawr leh restaurant a pung nasa hle. Tu mahin he khapna dan hi an bawhchhe ngam lo. Chuvangin, he khawpui hi Vegetarian City emaw, Sacred City emaw ti tein an sawi a. A chanchin danglam tak avang leh khawpui hahdam tak a nih avang hian Jain sakhaw thil bakah, tourist tam takin an tlawh nasa a; chu chu he khaw sum hnar ṭha tak a lo ni ta bawk.

Thil mak tak ni ta chu, India ram Hindu sakhaw lak vung em emna, chutah pawh Pu Modi-a te khua, Hindu sakhaw vawk lal lenna Gujarat state-a hetiang dan an pass mai leh, an state chhunga hetiang thil a awm tlat hi a ni. Palitana khuaah hian Hindu an lian em em a, Jain chu uihûm zat lek an ni. Mahse, he khaw pumpui hian Jain sakhaw zirtirna chu an zahsak a, Jain philosophy, principle leh culture chu lungrual takin an zawm mai si a ni.

Jainism vanga an khaw hmingthanna leh khualzin tam tak an neih vanga pawisa tam tak an lak luh vang nge, India ram hmun dang ang lo takin he khaw mite hi sakhaw inhuat leh inerna nei lovin, mihring ṭha danglam bikte chen khawmna, khaw hlim lungrual an ni zawk em ni ang. Engpawhnise, khawvel hmun danga awm ve lo, sa lam reng reng zawrh, lei leh ei awm lohna khaw mak danglam leh ropui tak chu a ni hrim hrim e.

Mizoramah hian ti ve dawn ta ila, nun dan ṭha leh sakhaw thil a taka nunpui ai chuan, sa inchuh leh ei chu kan thlang zawk mai ang em?

- K. Hmingthankaia