Krismas-in Mizorama zûn a neih dan
Krismas boruak hi Mizote tana thil thar a ni lo va. A hun leh boruak hi chu Mizo pipute hun aṭang an lo hmelhriat leh an hun pui Kut an hman hun a nih avangin an lunglenna (sentiment) siamtu chu a ni. Kristian kan nih hnu khan Kristmasin kan thlak mai a ni zawk.
1. Pianna hmun : Pianna hmun, bulpui (origin) min chawi liantu boruak kha a ni a. Eng nge bulpui (Origin) chu kan ti mai thei. Bulk an ṭanna, khua-leh-tui, Khaw awm dan mawi tak mai, Furkhawthiang lunglenna thlen theitute pawh a ni ang. Bulpui/Origin chu i pianna hmunhma boruak sulhnu kha i thluakah a in-record ngheh em avangin i mumangah i hmu fo ang, dam chhungin. Chu chuan hlate pawh a hring chhuak ṭhin a ni a.
American Rocky mountain tlangdung leh Colarado lui te chuan hla mawi tak tak a hring chhuak ṭhin. Chutiang ram mawi leh hlimthla - sulhnu chuan kan damchhung a daih tawh ṭhin. Putar kum 80-ah pawh a naupang lai khaw awm dan a mumangah a hmu let leh ṭhin a. A pian seilenna ram hlimthlate chu a mumangah a hmu chamchi a, a seilen hnua a ṭhenrual chhar thar te, a ram fanna leh a chen hlen tak hialna ramte pawh a mumangah lan chang awm ṭhin mah se, an lang fo thei ngai lo a ni. A pianna naupang hun a hmanna hmun erawh damchhung a daih tawh ṭhin a ni.
Kan seilen hnua kan ṭhian chhar tharte pawh chengho reng kan nih loh chuan kum a kal leh deuh a, kan theihnghilh zui mai ṭhin. Mihring hian kum 30 kan nih hnu hian thluaka kan thil record a nghet lo ṭan a. Naupang apiangah record/hriatna a chak bik avangin kan thluaka thil record kha a reh thei tawh lo a. Engmahin naupan lai thluaka record a luahlan thei lo va. Naupan laia thluak a thilṭha record hnem chu mi rawntlak an ni ṭhin. Mi tinte'n, an mumangah an pianna ram leh seilenna an hmuh ṭheuh ka ring a. Chutiang bawkin naupang an nih laia Christmas hlim taka an hman ṭhin aia nuam leh ropui kha, khawvelah a awm thei tawh ṭhin lo a ni. Kei chu kan Chrismas hun lai hian Bethlehem Khawvel chhandamtu piannaah hian min dah ta se, ka lung a len tlat ka ring a ni.
2. Boruak awm dan : Pawltlak a lo ni a, khaw awm dan a lo nuam em em a, monsoon furpui khan min ṭinsan tawh a. Rannung tam takin thlasik-chawlh (hibernation) hmangin lei kuaah te an tlanbo zo ta a, a bikin leia tleng/vak chi Reptilia leh mi seh thei chi chu an bo duak tawh a; zan boruak pawh a nuam e. Ramhnuai a lo tuihul a, ramvah pawh a nuam a.
Pawltlak an tih hi Mizoramah ngei pawh thlasik inṭan hun a lo ni a. Buhpui seng hun, thingrah leh thlairah, chi tinreng seng hun leh rah tlan tur pawh a lo tam ta a. Mizoram ngawpui chhung, vah ngai lovah Phuanberh leh Kawlkar, Khuangthli te chu an lo rahin ṭhal chhoah an rawn hmin dawn a, ram dang hla tak tak southern hemisphere lam aṭanga rawn pem khawmin Sava chi tinreng an lo kalkhawm a. Hnahkhar te, chawmzil te etc., vaiva, tawllawt, changsen, kawlrit, tukkhumvilik thlengin an rawn fuankhawm dawn a ni. An ri dur dur a, lei lamah Vazar rual leh Chepa te chu Vakulin a lo ho bawk a.
Heng zingah hian Varalthi pawh ngawi rengin a lo fu ve a. An chet sawn ang zelin a lo zui ve a. Koro luvar ho phei chu tlangkar lui ruamah an hram noh noh ṭhin. Chutih lai in Tlakdeng kham pang lama Zawng rual riahna lam pan ho pawh an lo inseh ṭe ve tuar tuar a.
Mizorama hun nawm lai ber a ni a. Zokhaw lamah chuan loneimi an tam ber a, tun hma lam phei kha chuan buh an thar hnem phei chuan buh chhekin a chhunzawm chho a. Feh kawng dàm deuh lai, fur laia sawntlung lei vantlangin an rah khuarte pawh Thlasik khawroin a hmehsawn-tet avangin an khi khuar reih ruih hlawm a. Mizoramah chuan kan hun nuam lai ber leh mipui hlim lai ber a lo ni tawh a. Serthlum leh Sisu te a ei theihin, a hmin tawh bawk a. Fehkawnga han eite chu a rim a thiang thei hle a ni.
3. Zokhaw lam Boruak: Christmas a lo hnai tak tak tawh a, Christmas hmaa buh chhek zawh hramte pawh loneimi te chuan an tum hram ṭhin a ni. Chu'ng hun hlimawm tak maiah chuan buhchhek bun haw lam ten, 'Kan hrang hlui' - Patea (1894-1950) te hla mawi tak chu Krismas hmuah nan an aupui vawng vawng ṭhin.
"Lal pian hun pangpar a vul leh ta;
Thinlai mu hnu lunglen a kai tho e,
Van hnuai mihril Bethlehem tlang chungah;
Rinin thlain mi an thlawk kai, "
Aw ka Lal nun nem Nangin min hruai zel a
I chun leh Zua karah senlai nauang
I ṭahna hmun tual ka ngai "
Bethlehem Arsi a eng leh ta,
Eden thlan kawng khar chhung a rawn chhun eng
Harhin tho r'u Eden khua a var ta,
Kan tum ram chu i pan zel ang," tiin
Ngawpui damngaw feh kawnga kal pahin an sa vawng vawng tawh ṭhin a. Heng hla thute hian kan ram la tawn ngai miah loh Eden, Bethlehem, Kalvari, Palestinian ram te, Kan krismas hla tam tak chuan, Kaisara Lal lai hun te, Rome ram awp lai Mediterinean tuipui kam hual vel Camel thlalera zinna chi, kan ram lamin kan neih ve reng reng loh chanchin min hrilh ber a. Chuvang chuan a hma lam a, Pianna ram (Origin) zun kan sawi ang kha keimahniah khan a rawn thlen ve lo va. Hmuh loh ramin Lung a tileng thei lo. Chuvang chuan Mizo Upa te chuan, "Pianglo ngaiin an ṭap ngai lo" an lo ti ṭhin a ni. Mahse, kan pian aṭanga kan nu leh pa te leh boruak hun nuam, min chawi liantu hunpui "KUT, Kan nu leh paten min lo hlimpui hun kha a lo thlen ṭhin vang zawk a ni. Palestinian ram leh min chhandamtu leh chhandamna thu lam ngaih vang pawh a ni hran lo va. Kan boruak nuam tak maiin Hun ngaite a rawn thlen leh vang zawkin, hun nuam Tlangsam parte, Zamzo par, Tlaizawng parten a hun ngai an rawn herchhuahpui leh ṭhin vang zawka lungleng kan ni. Mahse, kan zingah kan chhungte, kan nu leh pa te, kan u te, kan naute'n he hunpui hi mual min lo liamsanin; min hmanpui ve tawh lo, tam tak vanduai lusun avangten kan kim tawh lo, a ṭhenten rihsang mual an liam a; chu'ng kalsan chhungte tan chuan ṭah vawng vawngna a tling thei a ni. Nupa ṭang ṭhente tan lek phei chuan chu hunpui chu a ke a bai tlat tawh a. A rual rem tawh lo va, tih fuh loh changte phei chuan hnuk a ulh ṭeuh mai ṭhin a ni. Khawharna, fam ngaih leh mal riaua inhriatna a awm thei bawk ang.
4. Khawpui Chrismas : Aizawl khawpuiah chuan krismas ruai ropui tak takin kan hmang a, chaw chi hrang hrang pawh a tam em em a ni. Mahse khawpui boruak air polution a tam em avangin, ruai rim pawh a rimtui zo lo va. Engkim mai hi dan phung pangngai (formality) a ni satliah ringawt mai a. Lengkhawm zai tui a awm thei lo va, tui tak maia han zai theihnate chu a vang khawp a ni. Mahse thingtlanga hah tak maia kumpui lingleta hnathawk nasate tan chuan krismasa vawksa buhchiar, hnahthial ngei maia phaitual hnim chung ngei a han eiho kha a tui a ni. Boruak a thiang a, air polution a awm ve lo va, phul phaitual hnim chunga ruai an han siam a, Vawksa Buhchiar satak leh Hnahthial hring inkang rimte chu rimtui tak a ni. Phul hnim piah sirah tlangsam parte chuan min lo hual ṭiai bawk a.
Thlasik a ni a. Khawthlang lamah Niin min hersan bui tawh ṭhin avangin khua pawh Khawzo deuhah chuan a lo vawt deuh vur tawh bawk nen. Ruai tui tak leh ropuina ber zawk kha mihring thinlung hlimnaah hian a awm tlatin ka hria a. Chu hlimna chu Khawpui lamah lei tur a awm miah lo; Engkim hi nei mah ila thinlung a hlim miausi loh chuan ei tui a harsa a. Hei hi tehna chikhat a ni ve ngeiin ka ring a. Kan thinlung a hlim chuan hah reng reng kan hre lo va, krismas ruai nghaka kan tlaivar ṭhin pawh hi taksa chuan a haw vak lo. Kan hlim a, nghah kan nei a. Alexander Pope-a'n "Hope makes a man humble" a tih ang khan – beiseina – hmabak ko tak khan hlimna; mihringteah a pe chhuak ve reng a ni. The miller of the Dee ang khan.
Ṭhalai lam lahin Kutpui urin Ar kan/party-pui tur an zawng, Chrismas hmanpui tur tumtawk hmuh ngei kan tum hlawm mai thei. Mahse heng Kut kan la runthlak lutuk erawh, chintawk kan neih a ngai a, Nu leh Paten ṭhalaite an hmanpui dan tur tawk erawh an thiam a ṭha. Chutilo chu, William Shakespeare-a'n, “Kut pui a ṭiak, Val an val reng, La erawh an la zui lo," a tih ang kha kan tawn a hlauhawm a ni. Khawpui cheimawi kan intihhmuh a, han ngaih mai chuan thil ṭha tak niin a lang a. Kan cheia kan tih lan duh thilte chu Europe ram Chrismas an hman dan hlimthla, thingṭanga vur tling lem te, kan ramin a hrin ngai reng reng loh ram vawta sakhi (stag) lemte pawisa tam tak tak sengin kan insiamsiak ta hluai ṭhin hi chu, Inkhualte lem a ang ṭhin hle a ni. Kan hnam hlimthla a vang khawp mai. Mi dáwnril (naturalist) tan chuan a ho ngawt ta ve ang.
5. Krismas ṭiak: Krismas a lo ṭiak a, thingtlang lamah bawk krismas chuan zun a nei sang leh a. Chulram kalte chu a lunglenthlak zual lai a ni ngei ang. Krismas hmaa kan lo hmunhmate pawh an lo chul ve ruih a, buar thau parte sut len chum chum tur an lo awm tawh a. Tin, an chhek in leh an buhchheknate chu sazuin a lo dai chiar ni niai a, chhekin velah chuan sazu te leh mimsirikut leh ṭhuvaten an lo thai chiar ni niai a. Tin, kawng laiah/fehkawngah Lailen sava man phak deuh si lovah, hma lamah a thlawk zel a, min hlat deuhah a ṭum leh ṭhin a. Feh Kawng Tui-tlanah chinrangte pawh an lo su zak zak a. Chhehrawp vau mauruaah mimserikut ten an lo chuk-churi kur kur ve bawk a.
Thlawhlaiah han kal ila, Chipte te chhawhchi ningnawi tlan an rawn thlawkchhuak hum hum a, thing dingroah an fu a. Vausialah mautuaiterek lo chawr thar, nge Tlaichawr kan ti dawn, baia han thlakte chu a tui duh hle a. Mahse hei hi chu thil awm zen zen a ni lo va, ram pui deuhah chauh lo chuan mautuai awm theihna hun a ni tawh lo. Bawkbawnte, hmarchapuite chu an lo rah sen tiar a, Bete leh Bepuithlanei te Tumthangpar te chu Khuai ten an lo bawm niai niai a, a lunglenthlak em em a ni. Kumpui lingleta Mizoten kum khat ṭhak, hun pum pui an lo hmanna an han kalsan tur chu a lunglenthlak ve viau ṭhin a ni.
Lallungawi kum hun lawmawm chu
Tunah kan thleng leh ta
Chuanzel ila Bethlehem dai hmun saw Vanmi te zai remna
Aw Nang Bethlehem ka va ngai tak che em
I tlang chung a hruaitu Arsi eng chu
Tapin ka rawn zawng zel a che
Ka Lal pianna leihmun tlawm ber chu
Ngai lo awm ang maw chu hmun chu
Ka Lal siang a lawi na
Kaisar lallai nitla zam vel hnuaian
Ka Lal nau ang tap e.
Heng hla thute pawh hian Palestina ram chanchin leh Rom ram rorelna chanchinte a sawi a ni. Mahse kan ram ngaih leh lunglenna ram dik tak zawk chu, chhung kim lai leh kan ram boruak leh ṭhenrualte nena kan hlim lai ni te a ni daih si a ni.
- C. Vanlal Ruaia, Ph 9862569310