Written by
- Dr. Lalsiamhnuna
Ph.No.8131822506

State university ram pum huap hmasawn nan

Central Sawrkar duan ‘National Education Policy (NEP), 2020’ hi kan ṭhatpui ang nge ṭhatpui lo vang tih chu hunin a la hril turah ngai ila. Kan State Legislative Assembly pawhin ‘The Mizoram State University Act,2025,’ a pass tawh avangin mawngvawm ba ang seka kan chet a ngai tawh dawn. A ṭhuthmun nih tumin Champhai lamin hma an la hmasa ber a (ka hre sual lo vang chu maw). Chan ngei tumin an Bialtu MLA te nen an han ṭang viau tak na a, an hlawhtling ta lo chu a ni a. Kan ram sum dinhmun thlirin Aizawla a awm ngei a ngai, an ti kha a ni a. Hemi thu, chanchin thara an puan, ka han hriat khan pawi ka lo ti khawp mai a, “A, khai aw! Centralization Policy chhe mi, traffic jam tipungtu tur bawk maw,” ka lo ti hman tawh pek a. Mahse, hun a lo kal hlek a, beisei phak loh, Lunglei lam unaute an rawn che ta tak tak a, Chhim thlipui chuan State University ngei mai chu Leitlangpuiah a lenlut ta hlauh mai. Ka va lawm tak em! Chu tih rualin mi ṭhenkhat an hiar ve thung. Hiar tawh suh se. Kan ram mamawh ngawih ngawih - Hmasawnna kairual theih nana thuneihna Semzai (decentralization of power) a tak taka kalpuina remchang a nih hi.

Lunglei mipuite an fakawm thlawt e. Tlemlai deuh khan ‘Ram pum huap YMA inkaihhruai danah Central YMA–in thuneihna an pumhmawm lutuk deuh ve’ tiin Lunglei Group/Branch YMA te an nuar a, mi tam tak chuan, “YMA tih atan chuan a mawi lo,” tiin kan lo sel hman pek a, mahse, an han ti nek nek a, District Headquarters tinah YMA Sub-Headquarters a pian phah a, thingtlang lam YMA dinhmun a rawn sang sawt a, Central YMA pawh a lawk lur lur ta bik lo va, kan lawm tlang leh ta viau a nih kha. Tun ṭumah pawh hian Lunglei lam bawk an rawn che leh a. Mi ṭhenkhat chuan, ‘Sum hautak nen, Aizawla din pawh ni se, rual awh tina tawk lek kan ni ang tih tawh mah nak alaiah, ‘Lunglei lamah’ kan la ti ta deuh deuh dawn maw? Sa tah chhuak pek ang lek kan nih dawn tak hi’ te an ti hlawm a ni awm e. Thil kan hre fuh kim tawk lo a ni ngei ang.

Tun hma, India ramin Kothari Commission Report (1964-66) (10+2+3) ‘National Polcy on Education (NPE) (1968)’ tia hriat lar tak Mizoramin a hman ṭan dawn khan, College-a PUC Iyr & IIyr kan tih thin te kha High School (Pawl Sawm thleng zirna) upgrade-in, Pawl XI & XII zir nan- Higher Secondary School din rum rum a nih kha. Kha tih lai khan, mi ṭhenkhat intifing deuh ho (ti tawh mai ang te) phei kha chuan, 'Mizoram Zirna kan sawp chhe zo dawn,' te pawh an lo ti hman hial a nih kha. Tunah hian han thlir chiang ila - Higher Secondary School – Arts, Science, Commerce, etc. zir theihna tam tawh zia leh line hrang hranga mi thiam kan pun tam tak ziate hi hahipa sawi tham a ni hial tawh zawk asin. Pawl X pass tleirawl te te te kha uniform ha lovin zalen takin, College han kal zui zel ta se, tun ang dinhmun hi kei chuan kan thlen phak ka ring miah lo. Huaisen taka tan lo latute kha an fakawm thlawt e.

Tun ṭuma Mizoram State University din tur chungchangah pawh hian rilru zau tak kan put a ngai ang. MZU (Mizoram University), kan nei hma khan NEHU (Mizoram Campus) Chaltlangah, mi in luahin fahrah taka kalpui ṭhin kha a ni a, mahse, a ṭhang chho zel a, tunah chuan University changtlung tak, India rama lang pha, Hmarchhak State-ah phei chuan a ‘ber’ kan lo nih tak hial hi. Tuna State University kan din tur pawh hi, a bul ṭanna ropui te lua lo mah se ṭha takin a ṭhang cho thei ang tih i ring ngam ang u. ‘Sum a tlem’ ti ah hian buai lo ila, a awm ang ang ṭangkai taka hmangin bul kan ṭan ang a, a ṭhang zel dawn alawm. Budget-ah an dah zel ang a. College a PUC (Pre-University Course), Higher & Technical Education Department enkawl aṭanga School Education Department-a suan luhte kha thil awlsam tak a ni lo. Kum hnih kum thum vel kha College lamin an hmui hial a ngai a nih kha. Tunah pawh hian State University tur chu, hmangchang hre sa Mizoram University-a thawktu fel tak takten an puibawm zel bawk ang a, kan buai thui lo vang. A ṭul dan azirin, Eastern, Western leh Northern Campus te pawh kan din zel ang chu maw le.

Kan ram khawpui ber Aizawlah thil ṭha zawng zawng hi a awm ta emaw tih mai tur khawpin hmasawnna leh changkanna a nasa. State Capital zahpui awm lo tak a ni mek. A lawmawm lutuk. Chutih rualin, fimkhurna tur a awm. Kan rilru sukthlek (mentality) ‘AIZAWL KAN NGAIHSAN LUTUKNA’ hi kan thlak danglam a ngai. Mi zawng zawng thinlungah (ti mai ang) Aizawl kan dah sang over. Engkim mai hi Aizawla awm tur vekah kan ngaih phah. Chumi hrin chhuah chu Sawrkar hna thawk zawng zawngin Aizawl khawpuia awm kan tum a, transfer & posting-ah pawh kan buai zo vek tawh a nih hi. Pastor senior deuhte pawhin khawpui luh an lo beisei ve bawk a, zirna ṭha leh training thila Aizawla awm ngei ngaite nen. Thingtlang lamin Pem lehkha an pe chhuak char char a, khawpui lamin an dawng mawlh mawlh thung. Mi tinin lirthei neih kan tum vek bawk si a, traffic jam nasa lo thei a ni hlei nem.

Hawh u, kan ZAWL KHAWPUI hi Khawpui ṭawphnawk (slump area)-a kan siam hma ngei hian, engkim mai Aizawl khawpui aṭanga enkawl, centralised (control kan ti zawk dawn emaw ni) vek duhna/tumna thinlung kan neih hi her danglam hlek hlekin - Ram pum huap Hmasawnna kairual dan tur (decentralization) kawng inhawng mek - Lungleia State University din tur hi phur takin i thlawp ang u khai.

- Dr. Lalsiamhnuna, Ph.No.8131822506