Written by
Lalkroschhuanmawia

SILICON VALLEY RÂLTHUAM

Hmasâwnna kan hmuh ruala lo lang tel ve, zuirutu chu sualna leh thil ṭha lo lam hi a ni. Changkânna chu do chî a ni lo a, a ken tel thil ṭha lo lam erawh chu beih let a, vuak daih a ṭul ṭhin. Kil hrang hrang aṭangin hmasâwnna chuan thlî angin min chhém tawn reng a. Khawchhak thlî-in min rawn nuâi a, ṭhalai tam tak Korean zûnah an uâi a. Tunah khawthlang lam thlipuiin a aia nasa-in min nuai leh mek. Hmanraw changkâng, thil engkim deuh thâw tih theihna (Information Tech.) zûnin min zem buai a. Chung khâwl thluak nei (computer) leh mobile phone kaihhnawih chi hrang hrang siamtute inkulhna hmun chu ‘Silicon valley’ tia hming phuah, Northern California a awm a ni. Electronic bungrua tam ber hi silicon hmanga siam a nih vang a ni. Chung thil chuan râlthuam ṭha mi angin heti zâwng hian min rûn a. 

Ngawl vei theih a ni: Google company-a thawk pakhat chuan, “Kan phone hmai phéna thu dik inphûm ru awm chu a ngawl vei theih tura siam (design) a ni,” a ti. Kan rilru lâk pen dan tur an ngaihtuah ber a. Youtube-a video kan en a, a dawt chiah en chhunzawm theih turin amaha rawn inhmet chhuâk (auto-play) theiin an siam a. Pakhat kan en zawh khan thil dang a lang leh nghal a, kan mit a la a, en zawm zel kan châk a, hun tam zâwk kan hman phah fo mai. 
Facebook, Whatsapp adt. a thil lût leh chhuâk (message/ notification) hriat awlsam nana rawng sen kher hman a ni pawh hian awmzia a nei vek. Thil thleng thar emaw thuthawn lo luh chânga rawn sen bial pap khan mit a la bik tlat a. A lo luh leh luh loh kan thlék sek tawh mai a ni. Chung thil hotèa kan ngaih chu ngawlveina hmanrua a lo ni reng a. 

Justin Rosenstein (Fb Engineer) chuan kan/ mi thil pholan te kan duhzawng a ni tih lantîrna (like button) a siam a. Mi engzâtin nge kan thuziak leh thlalâk rawn ‘like’ tih hriât châkin phone kan bih phah ta sek mai a ni. Hei mai bakah hian kan thuziak emaw thlalâk chungchanga midang te’na ngaihdan sawi theihna (comment box) an la dah cheu a. Kan vei zawng phochhuahna (status) an siam bawk. Mihring rilru zawng an su hneh teh e! Keimahni thlalâk ngawr ngawr kha kan en sek peih hran lo; a ken tel thil dang vâng zawk khi a ni. 

Dâwn a tâwi a, thluâk bual-ât a nih miau avangin mahnia thla inlâk (selfie) vanga thi pawh an awm. Chiang faka a zât chhinchhiah a ni lo nain, India ramah mahnia thla inlâk tumna lamah mi 159 velin nunna an chân nia hriat a ni. Vânduaina thil ni mah se ngaihtuahna fîm pu thei lova rilru thununtu a awm vâng a ni. Hriselna a nghawng thei: Hriselna lam a nghawng theih dan chungchangah hian inhnialna a awm reng a. Chutih lai chuan a him lo theih dan lam bûk a rit zâwk mah awm e. Dr. Asad Rahmani kaihhruaina hnuaiah Environmet Ministry-ten zirchhianna an nei a. Chuta an hmuhchhuah chu mobile phone minute 20 chhûng kan hman hian kan beng chhûnga tuirîl awm hi degree khat (1°C) velin a sâng thei an ti. Rei tak phone-a inbiak chuan a sat vung vung ṭhin hi! 

Zirchianna pakhat ve thung chuan ni khatah minute 24 aia rei phone hmangin mi be lo thei ila ṭha a ti. Mihring taksa za zela sawmsarih (70%) hi tuirîl lam a ni a. Kan thluâkah tui zâa sawmriat (80%) vel a awm bawk. Chuvangin, Mobile signal zung zâm rawn chhuâk (radiation) chu tuirîl lam chuan awlsam takin a hîp a, a sa hma bîk a ni. Chawhmeh kan chhum a, tui a sa hma zâwk ang hi a ni mai. Ngawrh taka games khel ṭhin te hian ruhchuktuah nâ leh kâwng nâ an nei hma bik nia hriat a ni. Mit-in a tuâr em em bawk a. Kan mit hi a tlângpuiin minute khatah vawi 15 - 20 vel kan khap ṭhin. Mit khap hian mit ro lutuk tur kha a tihnâwng a, bawlhhlawh/ ngap a tifai a. Mahse, ngawrh taka phone kan bih chuan kan khap khât a, mit ṭha lo neih theihna a sâng bik a ni. 

Naupang awm tlei nana phone khalhtîr fo pawh a him lo. An ruh leh tihrâwl a la no a, signal kengtu zung zâm (radio frequency energy) an taksa-ah a lût awlsam bîk a, an taksah nghawng ṭha lo a nei thei. Chuvangin, mihring taksain a hîp luh tam zâwng bithliah, him tâwk tura ngaih (Specific Absorption Rate/ SAR) phone-ah a awm vek a. Pone-ah emaw a bâwmah a chuâng ṭhin. India ramah chuan 1.6 W/Kg (watt per Kg) aia sâng lo tura bithliah a ni. A siamtu (company) a zirin a zât a inang vek lem lo. 

Prof. Girish Kumar (Electrical Engg. Department), IIT, Bombay chuan zirchiangin, mithiam hrang hrangte’n zirbingna an lo neih tawhte a lakhâwm a. Inbiâkpawhna lama thuneitu (Dept. of  Telecom.) hnena a thuthlen (report) zînga ṭhenkhat han târ lang ila; Phone hman nasat luât avangin thluâk cancer vei theih a ni. Hei hi chawpchilha thleng chu a ni lo a. Kum 10 aia rei phone nei tawh, hmang ngawrh si te zîngah a ni deuh bîk. Kum 10 chhûng nîtin minute 20 emaw a aia rei hmang ṭhinte’n thluâk cancer leh bâwk an nei duh bîk a. Kum lama tuâi deuh zingah a létin vei a awlsam. Chuvangin, naupang school kal ruâl an nih lâia phone neih tir loh ngam a ṭha awm e. 

Ri hriâtna pawn a tuar thei a. Kum 18 leh 25 inkâr, ri hriâtna hloh tam ta lutuk pawh hi mobile hman nasat vanga ngaih a ni. Kan beng chhûngah hian hmul tam tak a ṭo a. Chu chuan ri hriâtna kawngah ṭangkâina a nei a. Hei hi phone aṭanga signal zung zâm (radiation) rawn chhuak khan a tichhe thei a, bengin a tuâr hle. Lung hnathawh ṭhat tawk loh vanga lung puitu khâwl (pacemaker) hmang tan fimkhur a ngai hle. Pacemaker hnathawh a tibuai (electromagnetic interference) thei a, kawr hma ipte-ah mobile phone ah lo hrâm a ṭha. 

Inthlahchhâwnna lam pawh a tibuai thei a ni awm e. Chhimthîr-ah enchhinna an nei a, phone signal-in a tawh phâk chinah kum nga chhûng an dah a. Chumi hnu chuan an inthlah pung thei ta miah lo a. He lam zirchiangtu, American Society for Reproductive Institute te zirbingna aṭanga an hmuh chhuah chu mipa chî a tidal/ titlem thei tih a ni. Mipa, mobile phone hmang nasa lutukte chî zâ zela sawmthum (30%) velin a hniam an ti. Kekawr ipte-ah phone kan ak tlângpui a. Mi min rawn biak tum lâi, a rîkchhuah (ring) lâi tak hi signal hman san lai ber a ni - thil awm thei tak chu a ni. 

A siamtute mangang âu âw chu
Google leh Facebook-a hnathawk ṭhin, bang ta te chuan an thil tih nghawng pawizia hrîain ke an pen chhuâk ta! Pâwl khatah an insiam a, ‘The Centre for Humane Technology’ an din. Tun lai thiamna hmanga siam hmanraw changkângin nunphung a tihbuaizia an tlângau pui mek a ni. An âu-hlâ chu, “Tun laina hmanrua ziarâng dik tak (Truth about Tech)” tih a ni. 

James Williams, Google-a thawk chuan, “Mihring hun inher danglam zel dan thlîrin Tech­nology Industry hi hmun khat aṭanga mihring ngaih­tuahna thunun thei ber a ni,” a ti. Ni khat chu Google company thil dahna bawm a han thlek vâng vâng a, “Hemi hmang hian mi sâng tam tak an tih ngai loh tur thil tihtîr kan tum chu a ni si a maw!” a ti vawng vawng mai. An hnathawhin thâwm a neih natzia a hre chîang hle a ni ngei ang. 

Sean Parker, facebook lama an hotupa ve thung chuan, “Phone hmanga inawmtleina (social network) hi mihring rilru put hmang hmun him lova hruaitu” a ti khawl mai. “Kan fate thluâka thil inmun mek hi Pathian chauhin a hre si a” a han ti chuai raih hian dâwn a tisei mang e. Loren Brichter (Apps designer), “Fa pahnih ka nei ve a. Mahse, ka smartphone-in min hîp beh luâtah ka ngaihsak hman lo kha minute tina inchhîrna min siamtu a ni,” tiin a indawm kun tawh a ni. A siamtute mangang âu âw hian nu leh pa tam tak han âu harh mawlh se a va duhawm em. 

Samsung Company hotu pakhat thusawi hi vawn nun reng atan a ṭha khawp mai. “Smartphone hian min thunun tur a ni lo a, kan thunun zâwk tur a ni,” a ti. A hmangtu tam tak chu kan phone zâwk hian min sal bet reng tawh zâwk. Tristan Harris, Google hnuaia thawk ṭhin chuan, “Kan rilru hi hruâi kâwi theih a nih miâu avangin zalen ni-a kan inhriât ang aiin kan zalen lo,” a ti. A dikin a fûn kim khawp mai. Ṭul lovah hun kan khawhral a, tih tur kan tih loh phah fo bawk. Chuvangin, a hmuna thawk, a siamtute ngei pawn hman sual theih a nihzia hria a, râlkhel dâr an vuâk tawh chuan fimkhur nachang kan hriat ve a ngai. 

A ṭhat lohna sawi avang hian ṭhatna a nei lo tihna a ni chuang lo. Nunphung tibuai lo zawnga ṭangkai taka hman inzirtîr tumna a ni mah zâwk. Hna bera nei awm taka âtchilh kan tam a. Rilru pe miah lova ṭhenrual min dawrtîrtu a ni. Za miah lova a nuih lem lem theih miâu avangin dâwt sawina khâwl a ni tel a, rilru hriselna thlengin a nghawng a ni. Taksa hriselna a khawih pawi theih dan ka’n sawi tak te khi chawp leh chilha thleng thei a ni kher lo a. Mahse, vawikhat phone kan neih tawh chuan dam chhunga kan neih a rinawm tawh a. Hun rei zâwk thlira kan himna tur a ni e. 

Keimahni inthununin, ni khata phone khawih theih hun chhûng tur inbituk a, a ṭul dâna zirin (châk dâna zir ni lovin) hmang ṭhin ila, hmang thiam kan ni mai lawm ni? 

- Lalkroschhuanmawia, Hnahlan