Written by
- Zohma Chinzah
8731993887

Myanmar-a Chinlung mite ram (East Chinland)

Myanmar a Chinlung Mite kohna official chu Chin a ni a, kan pipu hun aṭang tawhin Chin State leh a pawnah hian ram zau tak kan nei. Chu ram zau tak chu a belhkhawmin East Chinland an ti, chhuahlam a nih avangin. East Chinland-ah hian ṭawng eng emaw zat a awm a, an awmna hmuna an ṭawng leh culture ṭheuh an vawng nung a, an awm ang angin Chin an ni vek a, a khawpui ber Halkha-a an tih dan kha Chin bik riau a ni chuang lo.

Sqkm 36,019-a zau Chin State hi sqkm 21,087-a zau Mizoram State aiin sqkm 14,932-in a zau zawk a, Chin State pawnah hian Chin ṭawng bik a hlanga hmanna hi Mizoram state chanve aia zau a awm a, hnam dang ṭawng Burmese, Arakan leh a dangte nena hman pawlhna pawh chutiang tiat deuh tho chu a awm. A vaia belhkhawmin, Myanmar-a Chin ram luah zawng zawng hi Mizoram state let 3 daiha zau a ni.

Burma ni ṭhin Myanmar lo ni ta hi kum 1824 khan British hovin rûn ṭanin Anglo-Burmese war vawithum a chhuah hnuah January 1, 1886 khan British hovin an thunun kim thei a. Kawlho an tlawm hnuah Chin Hills hi kum 1888-ah rûn ṭanin 1892-ah an hneh.

Myanmar-ah hian mihring nuai 500 (50 million) chuang awmin hnam hlawm lian 8 an awm a, Kawlho chen tamna – region, Kawl ni lo chen tamna – state, capital city awmna union territory tiin an ṭhen.

State–7

1. Chin

2. Kachin

3. Kayah (Karenni)

4. Kayin (Karen)

5. Mon

6. Rakhine

7. Shan

Region–7

1. Ayeyarwady

2. Bago

3. Magway

4. Mandalay

5. Sagaing

6. Tanintharyi

7. Yangon

Union Territory

1. Naypyidaw Union Territory

British Burma-a hnam hrang hrangte hian adminisitve area pakhata awm ho nan inremna hmingthang tak ‘Panglong Agreement’ chu February 12, 1947-ah, Shan State-a Panglong khuaah an ziak a, Burma sorkar aiawhin Aung San, Shan aiawh mi 13, Kachin aiawh mi 6 leh Chin aiawh mi 3 ten an hming an ziak. Hemi ni hian Union of Burma a lo piang a, Union Day atan an hmang ta a ni. Agreement-ah hian Chin hnam tan mahni area-a thuneihna pumhlum neia inenkawl theihna pawh a tel.

Panglong Agreement a Chin hnam aiawh Chin Com-mittee a hming ziaktute chu :

1. Pu Hlur Hmung, Falam

2. Pu Thawng Za Khup, Tiddim (Tedim)

3. Pu Kio Mang, Haka (Halkha)

Democracy tun din kawnga Myanmar hruaitu lar tak Aung San Suu Kyi pa Aung San hi, khatih hunlaia Deputy Chairman of the Executive Council, Premier of the British Crown Colony of Burma ni bawk a ni a, zalenna sualtu niin Panglong Agreement avanga Burma independence lo ni chho ta avang hian ‘Father of Modern Myanmar’ tih hiala koh a ni. Mahse, vanduaithlak takin Agreement ziah hnu lawk independence hma si July 19, 1947 khan politics-a a elpuite'n an kaphlum a, kum 32 chauha upa a ni. A thih hnu thla nga lek January 4, 1948-ah Burma chuan British lakah independence a hmu.

India pawhin August 15, 1947-ah independence a hmu a, hawi kir tawh lovin khawvela democracy lian ber leh economy lian ber 4-na a ni tawh a, state tinte pawhin a zar an zo nasa hle a ni. Chutihrual chuan, chhuahlama Chinlung Mite ram erawh hi chuan kum 14 chhung democracy-a tem hman chauh tihah March 2, 1962 khan sipai sorkar-in tihluihnain sorkarna a hnehchhuh a. Kum 49 chhung zet chutianga a kal hnuin mak tak maiin March 30, 2011 khan democracy a tem leh a, chu pawh chu kum 10 a tlin hma hret February 1, 2021 khan tunlaia kan hriat lar em em Myanmar Military Coup chu thleng lehin democracy sorkar chu sipaiin a hnehchhuh leh ta a, vawiin thlengin mipui leh sipai an la indo ta reng a ni. Tun generation bak hi chu tawk tawh rawh se, tiin Myanmar mipuite'n sipai sorkar chu hneh hlen an tum mek a ni. India chuan kum 78 chhung democracy par a tlan tawh a, Myanmar chuan kum 24 chiah a la tem hman.

Chin Mi zingah Myanmar sorkar laipui a nihna chelh sang ber chu Pu Henry Van Thio a ni a, kum 2016 khan Second Vice President of Myanmar atan thlan a ni. Pu Henry Van Thio hi Thantlang area Tikir khua a ni a, Sangau aṭanga kalin India border aṭanga hla lo téa awm a ni.

Military Coup February 1, 2021 hma kha chuan Chin State-ah hian State Parliament-ah MP 24, Myanmar Parliament-ah Chin State MP 21, Chin Mi nuai chuang ve ve awmna Rakhine State leh Sagaing Region-ahte Chin Ethnic Affairs Minister pakhat ve ve an awm ṭhin. Buai hmaa District 4 leh Township 9 awm ṭhinna Chin State pawh tunah chuan khatiang khan a kal thei tawh lo. India-a district ang hi Myanmar-ah chuan township a ni.

Military Coup 2021 hma dinhmun :

1. Falam District (Northern Chin State)

1) Falam Township

2) Tedim Township

3) Tonzang Township

2. Hakha District (Central Chin State)

4) Hakha Township

5) Thantlang Township

3. Matupi District (Central & Southwestern Chin State)

6) Matupi Township

7) Paletwa Township

4. Mindat District (Southeastern Chin State)

8) Mindat Township

9) Kanpetlet Township

Tun dinhmunah chuan Myanmar sipai rorelna duh lova ram pum buai avangin area hrang hrangah ralthuam kengin theihtawp an chhuah mek a. Chin National Front (CNF) kaihhruaiin December 3, 2023 khan Chinland Council (CC) sorkar din a ni, CC member-te :

CHIN STATE

1. CDF-Hakha

2. CDF-Hualngoram

3. CDF-Kanpalet

4. CDF-Lautu

5. CDF-Mara

6. CDF-Matupi

7. CDF-Mindat

8. CDF-Paletwa

9. PDA-Tedim

10. SRF-Senthang

11. CDF-CDM Siyin

12. CDF-Thado

13. CDF-Thantlang

14. CDF-Tonzang

15. CDF-Zanniatram

16. CDF-Zophei

17. CDF-Zotung

KALAY-KABAW (Sagaing Region)

GANGAW (Magway Region)

18. CDF-KKG (Kalay-Kabaw-Gangaw)

Chinland Council member puitling ni chiah lo, mahse CC nena ṭang tlang thovin Chin State-ah hian CDF-Ngawnngam (Ngawnram) leh CDF-Daai an awm a. Chin State pawn Kalay-Kabaw-Gangaw-ah mipui sipai pawl eng emaw zat leh Magway, Bago, Ayeyarwady leh Rakhine State-ah Chin Defence Force–Asho (CDF-Asho) leh Asho Chin Defence Force (ACDF) an awm bawk.

An lampum :

CDF–Chinland Defence Force

PDA–People's Defence Army

SRF–Senthang Revolution Force

CDM–Civic Defense Militia

December 30, 2023 khan Chinland Council zawm lo pawlte'n Chin Brotherhood Alliance (CB) an din bawk. CB member-te :

1. Chin National Defence Force (Falam)

2. Chin Defence Force-Kanpetlet

3. Chinland Defense Force-Matupi (Brigade 1)

4. Chin Defence Force-Mindat

5. Maraland Defence Force (MDF)

6. PDF-Zoland (Tedim)

Chinland Council leh Chin Brotherhood-te hi thu inhmu lovin inhmuh thiam lohna nei ṭhin mah se, chi leh chi inhuatna ni lova politics-a ngaihdan inang lo mai chauh an nih avangin inhuatna kumhlun an nei lo. Tun hnai chhoah phei chuan CC leh CB member-te hian ṭangrualin Kalay aṭanga Chin Hills luh tum sual sipai an do tlang bawk.

CNF political party hnuaiah hian ralthuam keng Chin National Army (CNA) a awm a, an hmunpui Camp Victoria pawh India ramri ep Farkawn ral lehlam mai Thantlang area-a awm a ni a, doctor thiam tak tak an awm avangin India aṭang pawhin inentir turin an kal fo reng a ni. Heng Chin hnam sipai ralthuam kengte hi Camp Victoria chhulchhuak an ni hlawm.

CNA hi India rama Central Force ang deuh hi a ni a, area bik nei lovin Chin ram leh hnam pum venhim hna a thawk a, hmun hrang hrangah awmhmun neiin, a ṭul ang zelin Myanmar-a Chinlung Mite tan a thawk ṭhin. CNF/CNA hi Halkhaho ta anga sawi a awm fo va, mahse, chu chu a ni lo, a chhan chu CNA sipaiah hian Halkha mi ni lo an tam zawk. Hman aṭanga kengkawhtu leh vahvaihpuitu tam ber hi Halkha mi an ni a, hei vang hian a hruaituah pawh Halkha mi an tam lo thei lo a ni. Tun dinhmunah CNA-a sum thawhtu tam ber hi Halkha mi an ni na chu, tu pawhin tha leh sum an thawh thei. Halkhaho tana siam a ni lo va, Chin Mite tana siam, a neitu pawh Chin Mi zawng zawng an ni.

Chin National Front hi kum 1988 khan Pu Tial Khal Zahau kaihhruaiin India ram Aizawlah din a ni a. Chumi hma daih kum 1964 khan Chin National Front tho hi Pu Lalcung Cinzah kaihhruaiin kum 1964 khan India-ah din a lo ni tawh. Chumi hma leh kum 1947 khan Pu Hengmang Zathang kaihhruaiin India-ah tho Chin Association din a ni bawk.

Chinlung Mite hi hlawm lian chi hnih, Chal chung/chhipa sam zial leh Tukkhuma sam zial tiin kan inṭhen phawk a, chutiang chuan Lai–Hrumtung/Hrumsawm leh Mar–Tukbemsawm tiin kan inko.

British-ho pawh khan chal chung emaw chhip emawa sam zial tawh phawt Myanmar, India leh Bangladesh a mite kha, Chin, Lai, Lushai, Kuki, Shendu, Lakher, Poi tihtein an kova. Tukkhuma sam zialho kha Chin, Lushai, Kuki, Mar tihte hian a huam.

Mizoram state bikah chuan North Lushai Hills-a Laiho kha Lushai an ti a, Thenzawl chhimlam South Lushai Hills-a Laiho kha Shendu leh Lakher tiin an ko pawlh. South Lushai Hills hmunpui atan Shendu country-a hmun pahnih, Fanai tlangdung a Hnochhum Fanai thihsan lalnu Darbilh Cinzah ṭhuthmun Darzo-ah Fort Treager leh, Lungleh (Lunglei)-ah Fort Lungleh an siam. Lungleh hi South hmunpui atan an hmang zui ta a ni. British hunlaia Lakher an tihte kha Siahaho bik ni lovin South Lushai Hills-a Laiho kha an ni a, a hnuah Lakher tih hi Siaha area lam koh nan an hmang ta deuh chauh a ni.

Lai–Hrumtung/Hrumsawm hnam pumpuiah hian hlawm lian takin group leh area 26 chuang a awm. Tun dinhmuna hriat theih chinah ṭawng chi 55 a awm a, an zingah hian inhnaih tak tak, 90% leh a chunglam inang an awm nual. An sentence structure pawh Subject Object Verb (SOV) deuh vek a ni a, Khongso leh Mru te pahnih chiah hi Subject Verb Object (SVO) an ni.

Myanmar a Lai ṭawng hrang hrangte :

1. Anu

2. Asang (Khongso)

3. Asho-Konetu (Hill)

4. Asho-Oktu (Plain)

5. Bawm

6. Capi/Ngaphai

7. Cho/K’cho

8. Daai

9. Halkha

10. Hautheng

11. Heuhnang

12. Heuma

13. Hiatuii

14. Hnise

15. Kaang

16. Kanise

17. Khualsim

18. Khumi

19. Khongso

20. Khongtu

21. Lailen

22. Laitu

23. Laizo

24. Lautu

25. Lemi

26. Lente

27. Likhy

28. Lungcawi

29. Lungwah

30. Matu

31. Mro-himi

32. Mro/Mru

33. Ngawn

34. Ng'ga

35. Panam

36. Phadei

37. Rungtu/Taungtha

38. Rawngtu/Welaung

39. Rengca

40. Sabawi

41. Sim

42. Songlai

43. Sonetu

44. Sumtu

45. Taisun

46. Tapong

47. Tawr

48. Thaiphum

49. Tlongsai/Tlosai

50. Uppu

51. Zahau

52. Zanniat

53. Zawngling

54. Zophei

55. Zotung

Myanmar-ah hian Mar–Tukbemsawm chhungkua eng emaw zat an cheng a, hriat theih chinah Mar ṭawng chi 11 a awm. Mar ṭawngte sentence structure hi Subject Object Verb (SOV) a ni a, R Group leh Non-R Group/G Group an awm.

Myanmar-a Mar ṭawng hrang hrangte :

1. Dim

2. Khuano

3. Mizo

4. Saizang

5. Siyin

6. Tedim

7. Teizang

8. Thado

9. Tonzang

10. Vangteh

11. Zo

Mar kan tih hi Tedim Township leh Tonzang Township a mite an ni ber, Falam Township tlem nen. Paite tia kan hriat zingah hian hriat theih chinah ṭawng chi 9 a awm a, anmahni erawh hi chuan Paite an inti lova, Tedim, Zo, Siyin (Sizang) leh a dangin an inko. Mizo tih hi official-a ziah dan a nih avangin Mizo tia dah a ni.

Tonzang Township-ah hian Thado awm tamna lai hi sqkm 800 vel a ni a. Kan hnung thla chanchinthar vela lang Hualngoram tia an sawi, Mizo awmkhawmna deuh hi India ramri epah chutiang vel bawka zau chu a ni. Hualngoram tih hian Hualngoho ram tihna a ni lo va, area hming niin India leh Myanmar ramri gate awmna Tio (Ṭiau) Khawmawi khua pawh hi Chin hnam chi tin awmna a ni. Colonial period-ah khan, Tio thlanga an chipui Lusei hnam ṭangkawpte'n Hualngo (Chhakchhuak)-ho an nekchhuah avangin Tio kanin an tlanchhia a, Tlaisun (Falam) lal hnenah humhimna an dil angin anni’n an lo humhim a, awm man chhiah chawiin an awm ta a ni. Hualngoho hian Tlaisun lal ropui tak Conbik pian hma deuh kum 1820-1830 vel khan Tlaisun lal hnenah hian a ramchhung Seipi (Seipui)-ah awm an dil a, chuta ṭanga tuna awm ta zel hi an ni. A area hming hi Hualngoram tih ni mah se, a tir aṭangin a chhungah hian mi chi hrang hrang an awmsa hrim hrim.

Chin State pawn chhuah lam, Lunglei aṭanga Siaha zawn vel Gangaw pheiah hian Laiho an awm ber a, Champhai zawn vel aṭanga Manipur ep Kalay leh Kabaw phei hi Chin hnam chi tin chenna a ni bawk. Kalay-Kabaw hi Chinrawn an ti a, ‘rawn’ chu Lai/Chin ṭawngin ‘hmun zawl’ tihna a ni.

Myanmar-a Laiho a hlawma an chen tamna lai chu Falam Township aṭanga Indian Ocean lam hawi, km 500 chuangah Chin State-a sqkm 30,036-a zau leh Chin State pawnah Mizoram State aia zaute a ni a. Myanmar-a Marho a hlawma an chen tamna chu Tedim Township leh Tonzang Township bakah, Falam Township-a mi ṭhenkhat telin sqkm 6,236 vela zau a ni.

India ram angin Myanmar sipai sorkar hian hnam hrang hrangte hi humhalhin a chawisang ve lo va, chutih ahnekin ral mah se pawi a ti lo. Hei vang hian Kawl ni loten harsatna nasa tak an tawk a, Chin State chu Myanmar pumpuia state/region hnufual ber a nih phah ta reng a ni. Chin Mi zingah Chin State-a cheng aiin a pawna cheng a letin an tam zawk. Ralthuam keng zingah Arakan, Kachin, Karen, Karenni, Shan-hote chuan ram leilung hausakna leh sumdawnna aṭangin sum hnar an nei ṭha a, East Chinland erawhin chutiang tur a neih ṭhat loh avangin sual sipai do kawngah pawh duh angin hma a sawn thei lo a ni.

Myanmar-ah chuan Chin hnam hi independence kalkawnga hnam pawimawh, ram bung hrang inzawmkhawmna Panglong Agreement-a ‘hming ziaktu’ a nih miau avangin, sawi theih nei dinhmunah a ding tlat a ni. Chin Mite hian humhalh ngai tribal rilru ang an pu lo va, hmasang pipu hun aṭanga mi kawlhrawng leh ram zau tak satchhuak nihsa tawhna nen an huaisenin an tuar a chhel em em reng. Myanmar sipai sorkar aṭangin beiseina an nei châu tih hriain, kum 30 chuang liam tawh aṭang khan mahni inhai kuain ram (Chinland) siam nan foreign-ah an kalchhuak ta chum chum a ni.

An sawi dan takin, Halkha ṭawngin, ‘Ram pakhat ser ding caah’ (Ram siamna atan/Ram siam turin), tih rilru puin an kal a, hna pawh an thawk nasa hle. Tun dinhmunah, Chin Mi foreign-a awm hi mi 2,50,000–3,00,000 vel an ni a, chu chu AMC (Aizawl Municipal Corporation) a vote nei zat vel an ni. Kum 4 liam ta February 1, 2021-a Myanmar Military Coup aṭang khan East Chinland hi semi-independent ang deuhin a kal a, foreign aṭanga an sum hmuh hi an sum hnar lian tak a ni.

India mite'n Hindi an thiam tlan vek loh letling chiahin Myanmar-ah chuan Burmese an thiam tlang. Myanmar chu India ang lo taka hmel inang tlang put an nih bakah an ram official language Burmese an thiam tlan avang hian, Chin Mite pawh hian foreign-a an kalin Myanmar ai an awh zo ta ṭhin a ni.

Chin ṭawng hrang hrangte hi inhuatna aṭanga lo chhuak a ni lo va. Kum 1000 chuang liam tawh aṭang khan Chindwin Valley aṭangin kan kal darh a. Khatih lai khan alphabet kan la nei lo va, hmun hrang hrangah ram kan zauh zel a, thil sawi dan tharte an ching chhuak zel a, chu chuan thumal inang lo a siam ta zel a ni. Tunah chuan khawvel tharah kan chuangkai leh tawh a, engkim kan tiho tlang thei a, heng ṭawng hrang hrang hian ṭawng pakhat hausa tak a la siam dawn a ni.

English anga ṭawng chi hrang aṭanga ṭawng chi khat insiamchhuak turin hun a la rei lo va, tunah hian Burmese-in an inbe thei vek a, capital city language Halkha hi first language, second language leh third language atan mi ṭhahnem takin an hman bakah foreign-ah pawh Burmese baka inbiakpawhna tlanglawnah an hmang tel bawk. Ṭawng inzul tlang an nih avangin inhriatsak tawn a harsat loh bakah ṭawng pakhat ‘standard language’ siamchhuah pawh thil harsa tur a ni lo. Avatar film-a Na’vi ṭawng pawh hi thil awm miah lo aṭanga an siam chawp a ni.

Myanmar pumpuia Chin population hi nuai 17 (1.7 million) chuang a ni a. Lushai Hills (Mizoram state) let thuma zau East Chinland (Myanmar) ram pumpui 90% hi Laiho a hlawma an chenna, 10% hi Marho a hlawma an chenna a ni. A mihringah pawh Chin Mi 90% vel hi Lai, 10% vel hi Mar an ni. 

- Zohma Chinzah, 8731993887