Ngaia neihna (psychic numbering) leh environment humhalh
Buaina lian tak, bengarawnga kan thun loh chu!
Plastic pollution hi tunlâi khawvêla environment tichhetu lian takte zinga pakhat, buaipui leh ngaihven thuai ngâi a ni. Sawrkar, pawl leh mimal ten nasa taka a that loh zia leh hman tlêm inzirtirna an kalpui chung pawh hian hman tlêm a hnehin a zual zêl zâwk emaw tih theih hial a ni. A chhan lian takte zînga pakhat chu ngâia neihna (psychic numbing) hi a ni kan ti thei awm e.
Psychic Numbing chu eng nge a nih?
Psychic numbing hi Robert J. Lifton a phuah chhuah niin, atom bomb-in Hiroshima-a chhiatna nasa tak a thlen laia hliam tuar an hmuh nasat lutuk avânga chhanchhuahna hna thawktuten ngâia an neihna, chhanchhuah hna pawh thawk chak hlei thei lova an awm phahna chungchâng a sawina ṭawngkam a ni. A awmzia chu mihringin harsatna leh chhiatna chi hrang hrang a hmuh hnem luat avanga rilru a ngâia neihna lo piang, chuta ṭanga ngaih thahna lo thleng zui ta hi a ni. Tun hma chuan sârthi te an râpin an hlau êm êm a, tunah erawh chuan sârthi leh chhiatna chi hrang hrang a tam tâk êm avângin ngâia neihna a thlen a, engah vak kan ngâi ta lo niin a hriat. Hei hian psychic numbing awmzia chu sawifiah awm e.
Psychic numbing leh environment humhalh
Environment humhalh kawnga mi tinte mawhphurhna leh thawh theih tâwk thawhna kawngah pawh psychic numbing hian nghawng a nei nasa viau mai. Plastic bottle leh plastic bag chungchangah pawh han ngaihtuah ila; Mizoram mipui nuai 12 bâwr vêl zînga mi nuai 5 te hian mi pakhat lekin lo hman chu a pawi lo tiin hmangin thehthang ta mai mai se la, plastic bottle/bag nuai thum vêl chu leilungah a châm ringawt dâwn tihna a ni. Chutiang zêlin leivung paih dânah te, thing leh mau humhalh kawngah te, hmasâwnna kalpui dânah te, theih ang tâwka environment lo humhalh ve hian awmzia a nei lo tiin mi nuai thum ten kan ti ṭheuh anih phei chuan chhiatna nasa tak thlen tham a ni leh tho bawk ang.
Psychic numbing leh plastic pollution
Plastic leh a kaihhnawiha a luia nungcha tâng bet tlat te, plastic an ei avânga nungcha thîte TV-ah kan hmu ṭhin, ruah a lo sûrin tuihâwkin plastic bottle a len khâwm chiam kan hmu fo va, luikawra plastic chi hrang hrang inchhêk hnek hnukte kan hmu thin. A tirah chuan kan chek tlawk tlawk a, a râpthlâk, mak tihna, pawi tihna leh thinrimna nên kan thlir ṭhin. Nimahsela, chung thilte chu kan hmuh tâk foah chuan kan dawnsawn dân a inthlâk a, ngaiâ nei zuiin kan rilru min den dan pawh a nep tial tial ta thin. Heng zawng zawng hnûah pawh plastic bottle leiin kan la paih darh reng tho va, plastic bungrua hman leh leiah insûm kan tum chuang lo. Plastic-in harsatna a thlen hi a nasatzia kan hria a, nimahsela, ngâiah kan nei a, kan ngaihthah ta tlat mai a; mi pakhat maiin ka lo do leh hman tlêm hian awmzia engmah nei pha lo vah kan ngai a. Chungte avâng chuan a that lohzia hre reng chung pawhin kan nun dân pângngâi kan chhunzawm zêl ta mai niin a lang.
Hengte hi kan vei loh vâng emaw mi dang harsatna a kan tuarpui loh vang emaw a ni ber lo va, heng harsatna thlengte kan hmuh hian kan rilru ah pawi tihna leh khawngaihna bakah siamṭhatu nih duhna a lo awm thuai a. Nimahsela, harsatna chu thûk lutuk tawh leh siam that ngaihna awm tawh lova hriatna lo awm zui chuan, mahni theih tawk leh phâk tawka siamtha tura lo beih ve ṭang ṭangna pawh sâwt lo riau leh awmze nei lo va hriatna a thlen a, chu chuan a nih nih ni mai teh se, keia lo tih ve hian awmzia a nei lo tih dinhmunah min hnûk lût ta thin a ni.
Psychic numbing leh a nghawng
Khuarêl chhiatna a ni emaw, mihring siam chhuah chhiatna a ni emaw, plastic kan hman dân leh thehthang dânin a zir loh avanga chhiatna pawh lo ni se, ngâia neihna leh ngaih thahna hian thil pawi tak a thlen chho thei a, chungte chu han thlir ho ta ila:
Hmalâk lawk lohna (delayed action): Eng emaw harsatna lo thleng tur chhinchhiahna a lo awm châng leh chhiatna a lo thlen thulh pawh a, sawrkar, khawtlang leh mimal ten inhmakhua an tum lohna, inbuatsaih tul lova hriatna leh chêt chhuah nghal lawk lohna a thlen thei.
A tûr ve rênga ngaihna (normalization of destruction): Environment kan enkawl uluk tâwk loh leh chhiatna laka kan vên loh avânga chhiatna lo thleng hi a tûr ve reng a ngaihna, khuarêl chhiatna a ngaihna a awm fo thin. A nihna takah chuan khuarêl chhiatna tia kan puh thlûk tam zawk mah hi mihringte fimkhur loh leh duhâm avânga lo thleng a ni zawk mak awm e.
Hnungtawlhsanna (reduced advocacy): Environment chhe zel tur dona kawngah an tih ve theih chhun pawhin awmzia a nei lo va an hriat tlatna avângin tha thawh ve tum tawh lohna, râlthlir mai maitu nihna dinhmunah a hruai lut thei thin.
Inthiarfihlimna (moral disengagement): Mi tam tak chuan leilung siam ṭha tûr leh kan thlah la awm zel tur te tâna khawvêl ṭha zâwk hnuchhiahtu tûr kan ni tih pawm lovin, an kut an silsan mai thin. Hei tak hi tûna kan ram dinhmun mêk hi a ni ang tih a hlauhawm hle.
Engtin nge ni ta ang le?
Ngâia neihna aṭangin inpek tharna hmunah
Rilru ṭhu thluang tawh, ngâia neihna hmun aṭanga environment chhe zêl tur humhalh hna thawka pen chhuak tur chuan hengte hi kan mamawhte an ni ngei ang:
Mit leh benga hmuh leh hriat: Environment humhalh tûr chuan mit leh beng ngeia environment chhiatna hmun hmuh leh hriat hi thil ṭûl tak a ni. A taka tuartute harsatna ngaihthlâk leh ramngaw chereu, tuihna kang, plastic inchhêk nghêk nghûk, kawng laih vûngin luikawr a hnawh leh kawr a tihdanglamna hmun tlawh te hian harsatna thlen nasat min hriattir a, a chhe zel tur leh nghawng a neih zêl tur vênna kawngâ thawk turin vêina tak tak min pe thei ngei ang.
Mahnia bul ṭan: Environment chhiatna mit benga hmuh leh hriat hnuah, a humhalh hna thawk tak tak tûr chuan mahnia bul ṭan hi thil ṭul leh sâwt tak a ni. Hman khat daih sarâng hman loh te, environment tana ṭha lo hmanraw hrang hrang hman tlêm zêl te, mi dangte hnena a ṭhat lohna a tam thei ang bera sawi te leh hetiang kawnga thawktute thlawpa tel vê te hi bul kan ṭan theihna kawng harsa lo takte an ni.
Beiseibo zâwng ni lo, a êng zâwnga thlîr tlat: A êng zawng leh beisei nei zawnga environment chhe zel tûr vên chungchang kan thlir tlat hi thil ṭûl tak a ni. A beiseibo zawnga thlîr hian psychic numbing-ah bawk min hruai lût leh ṭhin. A chhe zêl tur vên mai ni lo, a siam ṭhat hna thawh chungchânga mimal, pâwl leh mipui hmalâkna hrang hrang te leh chûngte avânga rah duhâwm tak lo lang mêk chanchin târlan tam leh hriat tam te hian mahni theih ang tâwk tâwka hmalâkna hi a sâwt tak meuh a ni tih lantirin, thawk chhunzawm zêl tûra phûrna thlenin, danglamna kan thlen thei a ni tih a lantîr ṭhin.
Tlipna
Environment humhalh kawnga mi tam takin hma kan lâk loh chhan chu kan vei loh vâng leh a ṭûlna kan hriat loh vang ni lovin psychic numbing vâng a ni ber awm e. Inpekna leh veina thar nena hmachhawn turin rilru siam ila, mimal tinte’n kan remchân leh phak ang tâwka kan tih ṭang ṭangna hian rah ṭha a chhuah tih hriain, chumi piah lamah chuan pâwl leh sawrkâr hmalâkna theihtâwpin thlawp ila. Environment chhe zêl tûr leh nghawng ṭha lo tak tak thleng thei lakah kan ram hi kan vêng thei ngei ang. Kan ram hian tichhetu ni lovin a vêngtu leh siam ṭhatu a mamawh a, nang leh kei hi a chhânna pe theitu chu kan ni e!
- Rev. Dr. C. Vanlalhruaia, Serampore College