Written by
Rev. K. Lungmuana
SOCIAL MEDIA LEH MORAL REFORM
“Entlang aṭang chuan arsite khi a let sang tamin a lian thei a; social media ṭha phei chuan chu ai maha nasain hna a thawk thei”
Thuhma: Zonet-in October 26, 2019 a Aizawl Club-a Social Media leh Mizote tiha ‘Zoram Titi’ tih thupui hmanga programme a neih ngun takin ka lo en ve a; ṭha ka ti hle mai. Social media lama kan mi thiamte thu sawi ngaihthlak a nuamin a bengvar thlak hle. Kum 1966 hma lama piangte tan chuan kan mi thiamte titiah an tlangnel pha lo deuh ve tawh em aw? a tih theih. Chutih rual erawh chuan, thil dik leh ṭha chu an sawi chhuak ṭha viau tho tih a hriat theih.
Hetianga social media-in Mizote rilru a luah khah em tak avang leh a ṭha lo zawnga hman a lo tam em em chhan ber pakhat chu, ‘Kan rilru puthmang (moral) a ṭhat loh vang’ hi ni berin alang. Chuvangin, Mizo Kristiante tana pawimawh em em chu, ‘Moral Reform’ a ni ta ber tih a hriat theih a ni. An titihona aṭangin social media hman chungchanga moral reform pawimawhzia kawng 2/3 emaw lekin han sawi ve kan duh a ni.
1. Social media lo chhuak thar zel hi i lo lawm (welcome) ang u. Kan duh emaw duh lo emaw media (inbiakpawhna) chi hrang hrang a lo chhuak zel a; a lo la chhuak leh zel dawn. Lo do dal mai chi lah a ni bawk hek lo. A hman ṭangkai dan thiam erawh kan mi thiamten min zirtir a ngai hle.
Hman ni lawk khan, Pastor-te leh Kohhran Upaten social media pakhat, whatsapp-ah ‘Synod dress code’ tih phuahin Biak inah eng anga inthuam tur nge? Eng ang kawr leh kawrchung nge hak awm deuhte tihte leh a hak dan tlangpui ni ang tihte an sawiho a. Hei hian media pakhat (TV) kan ṭangkaipuizia a tilang hle.
2. Media ṭangkainate: Media hi mimal leh a huhoa kan nunah a tel lo va awm hleih theih tawh, a serh zinga a mei ang hial a ni ta! Min tibengvarin thil ṭha min hriattirtu a ni. Tin, khawvel dangte nena awlsam zawka inhriat pawhna leh sumdawnna thil thlenga inṭanpui tawnna a ni bawk. Kum upa lam tan hlei hlei hian inbiakpawhna hi nun tikhawhar lotu leh rual min pawltirtu a ni ta. Mizo ṭawng dik leh a hman dan inzirtir nan hmanraw pawimawh takah kan hmang
ṭangkai hlauh thei bawk.
Thu sawi thiam leh thiam lote tan lah thu sawina hmun (lecturn/ pulpit) a ni thei bawk - ‘media hi khawvel mihringte min tingmittu ṭha tak a ni.’
3. Engtin nge social media kan hmang ṭangkai ang? Social media hi:
1) Dan leh hraiin a hung tlat a nih dan hi media hrang hrangah inzirtir tam ila. Kan mi thiamte hian (an la siam lo a nih chuan), mi tin lei theih turin a bute (booklet), hman zana an sawi ang chauh talte kha siam ni ngei se.
2) Kohhran hrang hrangte hian naupang Sunday school, Ṭhalai, Pavalai/ mipa pawl leh Kohhran hmeichhiaah inzirtirin sawiho nan hmang ṭhin ila
3) Print leh Radio anga censor (a ṭha lo leh duh loh lai paih) a nih ve loh avangin, a tilangtu fimkhur ngaihzia hriattir nan hmang ila. Dan leh hraiin a phal loh thil tih chu mualpho taka hrem/ chawitir theih a ni tih hi inzirtir nan hmang ila.
4) ‘Kan thu ziak dan hian kan nihna a puangzar a ni’ tih thufing sawi angin, thu belhchian dawl lo leh hriat chian loh reng reng chu a tilang (post) hmasatu ni lo tura inzirtir nan ni se.
5) Mizote min tipumkhat lo thei tur tih hriat reng insawichhiatna leh fiamthu pawi sawi thei tih lan loh tur a ni tih inzirtir nan hmang ila; (Eenti nan, UPC unaute fiamthu thawh nana hman tih ang te.)
6) Mizo ṭawng dik zawk hman inzirtir nan te, Mizo hnam nun ze mawi (Mizo moral good character) leh pi pu aṭanga kan Mizona (Mizoness) naupangte aṭanga inzirtira nan hmang ila.
7) A hman hun insiam ngei ngei tur a nihzia inzirtir nan hmang ila. Entir nan, media hi naupang aṭanga puitling thleng hian a hman hun tur bi intuk ila. Duh hun huna hman mai hi thlemna hautak deuh mai a ni; mahse, Pathian
ṭanpuia kan hneh theih a ni tih moral-ah dah tlat ila. Entir nan, zan dar 10 hnuah (hnathawh nan hmang te kan nih loh chuan) te, zing thawh hlimah te, khawi lo kal haw velehahte emaw a kheuh/ khawih mai lo tura inthunun tlat. Tin, nu leh paten media hi naupang awmtlei nante hman hauh loh ni se.
8) Bible chhiar te, ṭawngṭai leh lehkhabu ṭha dangte chhiar loh phahna turin media engmah hman tur a ni lo tih inzirtir nante hman ni ngei bawk se.
Lal Isua khawvela a lo kal chhan chu, mi rilru a ṭha zawnga thlak danglam a, nun dik neitir a ni. Kan nihna tur ang tak kan lan chhuhtir theih lohna ber chu, ‘Kan rilru puthmang (moral) a dik tawh loh vang a ni’ tih hi i pawm ngam ang u. Hei hi mihring tumna leh Pathian Thlarau Thianghlim ṭanpuina avangin a neih theih.
Pulpit tlang aṭang ringawt chuan siamṭhatna hnathawh hi a tawk tawh lo, chhungkuaah, naupang aṭanga inzirtir a ngai. Bible-in, “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir ula, a puitlin hnu pawhin a thlah lo vang” (Thuf. 22:6) tih hi thupuiah neih ila. Tin, Mizo rilru puthmang dik neih theihna tur kawng pawimawh em em chu, ‘Moral Education hi MBSE hian subject pawimawh pakhatah siamin, Board exam-ah telh ngei ni se’ tih hi a ni.
Naupang zirlaibua kan dah pawimawh loh chuan, kan ram, khawtlang leh kohhran nun chu a siam ṭhat tak tak theih loh tluk a ni hial awm e.
Social media hmangtute hian kan nun hi social media a ni tih hriain, ram leh hnam hmasawn nan leh kohhranho nun a ṭhat zawk theih nan a ṭha zawnga hman tum ṭheuh ang u.
- Rev. K. Lungmuana