Written by
- Zoliansanga Tlau

Isua Krista hi Pawltlak Thla ni 25-ah a piang tak tak em?

“Tin, Lal Heroda a lal laia, Juda rama Bethlehem khuaa Isua a lo pianin…” (Mathaia 2:1) tih thu Bible-ah kan hmu a. Chuti a nih chuan Isua chu Heroda Ropuia lal laiin a piang tihna a ni a. Heroda Ropuia kha kum 37 BC khan Juda-te chungah a lal ṭan a, kum 4 BC khan a boral a ni. Isua chu 37 BC–4 BC inkara khawi kumah emaw ber a piang tihna a nih hmel. Isua pian kum dik tak chu Bible-in a tarlan loh avangin rin dan leh ngaih dan bak sawi theih a ni lo. Bible a ngawi miau mai si a! Mahse, Daniela (9:24-27) hmangin Isua Krista pian kum nia lang kan chhut dawn nia.

“Khawiah nge Juda-te lal lo piang chu? Khawchhak lamah arsi kan hmu a, amah chibai buk turin kan lo kal a ni,” (Matthaia 2:2)

“…khawchhak lama arsi an hmuh kha, naute awmna chung zawn a thlena a din hma loh zawng an hmaah a kal zel a,” (Matthaia 2: 9).

Isua pian lai hian arsi hmuh a nih thu Bible-in min hrilh a. Chu arsi chu ‘Bethlehem Arsi’ an ti mai ṭhin. Mi ṭhenkhat chuan Bethlehem Arsi chu simeikhu (comet) a nih an ring a, comet-ah pawh Halley’s Comet an tih, kum 75 dana lang ṭhin hi niin an ring. He simeikhu hi kum 12 BC August 26 khan chiang taka a lan thu Chinese ho thil chhinchhiahnaah hmuh chhuah a ni ve tlat. Origen-a lahin mi fingte arsi hmuh kha arsi pangngai ni lovin, simeikhu emaw, arsi thlawk (meteors) emaw niin a ngai bawk. Mahse, simeikhu nia ngaihna hi hnialna tur kawng thum a awm thei.

Simeikhu chu arsi a ni lo.

Halley comet chu thil chhe lam thlen tur thu hriattirnaa ngaih a ni.

Halley comet lan hun 12 BC hi Isua pian kum atan a hma lutuk.

Mi thiam ṭhenkhat dangte chuan Bethlehem arsi chu Jupiter leh Saturn indí ṭhin (a chang chuan Mars pawh telin) a nih an ring ve thung a. Chuti a nih chuan kum 7–6 BC velah an indi a ni ang. Mi thiam pakhat "David Huges, Sheffield University (UK)-a mi chuan Bethlehem Arsi chu Saturn leh Uranus indí a nih a ring ber a. Kum 7 BC-ah khan he planet pahnih hi an indi ngei a; chumi avang chuan an eng a lianin a danglam bik a. David Hughes-a chuan Baptistu Johana kha 7 BC March thlaa piang niin a ring a. Isua chu thla ruka naupang zawk a nih avangin 7 BC September-ah, a rin dan tak phei chuan September 15-a piang a ni ang, a ti. Mi thiam ṭhenkhat dang leh chuan Bethlehem Arsi hi arsi pakhat Sirius niin an ring ve thung. Revd Chuauṭhuama chuan, “Heroda Ropuia thih hmaa piang a nih avangin 6 BC vela piang a ni mai thei a. Chu chu Isua rawngbawl ṭan tirha ‘kum sawmthum lai a ni tawh’ (Luka 3;23) tih nen pawh a inhmeh tawk hle. Baptistu Johana rawngbawl ṭan hun kha Tiberia Kaisara lal kum 15-na a ni a (Luka 3:1). Tiberia lal ṭan aṭanga kum 15-na chu AD 27 October – AD 28 October a ni," tiin a ziak.

Luka chuan, "Kaisara Augusta'n khawvel zawng zawng hming ziak tur thu a pe a (chu chu Suria ramah Kurinia chu ram awptu a nih laia hming ziak hmasa ber chu a ni)" (Luka 2:1&2) tiin a ziak a. He Kaisara Augusta hi Rom lal hmasa ber leh ropui ber niin, 31 BC–AD 14 chhung a lal a. Tichuan, he chhiarpuiah hian Josefa leh a nupui hual rai ṭeuh chung nen Nazareth aṭangin Bethlehem an pan a, he lai Bethlehem hmunah hian Isua pawh a piang ta a ni. Chhiarpui vawi hnih: 6-4 BC leh 6-9 BC-ah te a awm. "Tin, chumi ram vêkah chuan beram vengtute an awm a, zanah an beramho an veng a, phûlah an riahchilh a... Tin, vantirhkoh chuan an hnenah... “Vawiinah hian in tan Davida khuaah Chhandamtu a piang ta, Lal Krista chu...” (Luka 2:8-11) tih Luka sawi anga berampute’n beram venga phûla an riah hun lai chu March-November thla inkar a ni ṭhin a; December thla chu a ni thei lo hrim hrim a nih chu.

Kum tina December 25-a Krismas kan hman ṭhin hi Isua Krista pian ni dik tak tihna a ni lo va. Revd Chuauṭhuama chuan, "Isua pian kum leh a ni leh thla tak chu hriat theih a ni tawh lo a. A hun dik tak hre tawh lo mah ila, mihringa a lo channa hriat reng nan December 25 hi hman a ni ta a. A ni dik tak lam ai mahin, kan thinlunga eng lai pawha a pian reng hi thil pawimawh zawk chu a ni ang,” a tih kha. Ellen G. White-i paw’n, “December 25 hi Isua pian ni anga ngaih niin, chumi ni serh pawh chu tih dan nghet tak leh lar tak a lo ni ta a. Mahse, Isua pian champha hi a ni dik takah kan serh a ni tih chianna engmah a awm lo va. Hmanlai chanchin ziahnain thu chiang engmah a sawi hek lo. Bible hian a hun dik tak min hrilh lo bawk a. Krismas ni dik tak hriat hi chhandamna atana pawimawh chu ni se, Pathian chuan a zawlneite leh tirhkohte hmangin a puang daih tawh ang a, kan hre fiah vek tawh ang. Mahse, hemi chungchanga Pathian lehkhabu a ngawi tlat mai hi a finthlakin, a ngawih tlat chhan pawh hi a ṭha tawk viau a ni... Hetiang chiah hian Pathian chuan Isua pian ni dik tak chu a thup tlat a. Hetia a thup nachhan hi chu chawimawi phu zawk leh kan chawimawi tur dik tak zawk, a hnena lo kal apiangte lo chhandam zel thei Isua aiin a pian niin chawimawi a hlawh zawk ang tih a hlauh vang a ni zawk... December 25 hi Isua pian cham anga hman a nih avang te, naupangte chu ni lawmawm tak leh hlimawm tak anga zirtir an lo ni tawh avangte hian he ni hi engamaha ngai lova hman liam ringawt chu a harsa hle tih i hmu mai awm e. Chuvangin, thil ṭha tih nan hman hlauh tur a ni,” tiin a ziak.

A chunga kan tar lan ṭhenkhat khi kan sawi chhunzawm zel tur tichiang turin han sawi nawn leh ta ila. Isua pian laia lal chu Heroda Ropuia niin kum 37 BC–4 BC chhung a lal a, Isua pian hmaa chhiarpui neih kum hmasa zawk chu 6 BC–4 BC a ni bawk. Tin, Isua pian lai hian beram vengtute'n phûlah an riahchilh thu kan hmu a, hetianga an tih hun lai chu March–November a ni.

Daniela buah chuan, "Bawhchhiatna tikin tur te, sualna titawp tur te, khawlohna thian fai tur te, chatuan felna la lut tur te, inlarna leh thu hrilhlawk nena chhinchhiah tur te, hmun thianghlim ber chu hriak thih tur tein i mite leh i khawpui tan hapta sawmsarih ruat a ni e. Chuvangin, Jerusalem tung ding leh sa ṭha tura thupek a chhuah aṭanga Hriakthiha, lal a lo awm thlengin hapta sarih a ni ang tih hre fiah thiam ang che; tin, hapta sawmruk leh pahnihah khawtthler leh lei rut te nen siam a ni ang, hun buaithlak takahte pawh. Tin, hapta sawmruk leh pahnih hnuah chuan Hriakthiha chu tihbo a ni ang a, engmah a nei tawh lo vang... Tin, hapta khat atan mi tam tak hnenah thuthlung nghet tak a siam ang a; hapta chanveah chuan inthawinate leh thilhlante a tibang ang," (Daniela 9:24-27).

Hrilhfiah dan hrang hrang awm karah hetiang hian han hrilhfiah ta ila. Hetah hian hapta 70 tih a lo lang a, hapta 70 chu ni 7 (70X7)-a kan puntir chuan ni 490 a ni a. Hrilhlawknaah chuan ni hi kum anga lak a ngai a, Bible pawhin ni khatin kum khat a tluk thu a lo ziak bawk a (Numbers 14:34, Ezekiela 4:6). Hetiang a nih chuan hapta 70, ni 490 chu kum 490 angin a ngaih theih ta a. Kum 490 chu entik kum aṭanga chhiar ṭan tur nge? "Jerusalem tung ding leh sa ṭha tura thupek a chhuah aṭanga Hriakthiha, lal a lo awm thlengin hapta sarih a ni ang tih hre fiah thiam ang che," tih a nih avangin, "Jerusalem tung ding leh sa ṭha tura thupek a chhuah" hi ngaihtuah a lo ngai ta a. Thu chhuahtu mi pathum awm mah se, lal Artaxeres I Longimanus-a'n 457 BC-a thupek a chhuah hi a pawmawm ber ang. Kum 490 (hapta 70, ni 490 ni bawk) chu 457 BC aṭangin kan chhiar ṭan thei ta a. "Jerusalem tung ding leh sa ṭha tura thupek a chhuah aṭanga Hriakthiha, lal a lo awm thlengin hapta sarih a ni ang tih hre fiah thiam ang che; tin, hapta sawmruk leh pahnihah khawtthler leh lei rut te nen siam a ni ang, hun buaithlak takahte pawh. Tin, hapta sawmruk leh pahnih hnuah chuan Hriakthiha chu tihbo a ni ang a, engmah a nei tawh lo vang..." tih hi ngun takin lo chhiar ta ila. "Hriakthiha, lal a lo awm thlengin hapta sarih a ni ang tih hre fiah thiam ang che; tin, hapta sawmruk leh pahnihah khawtthler leh lei rut te nen siam a ni ang, hun buaithlak takahte pawh" tiha hapta sarih a tih leh hapta sawmruk leh pahnih a tih hi a hran anga ngaih theih a nih rualin, NKJV-ah chuan ziak hrang lovin hlawm khat angina, "There shall be seven weeks and sixty two weeks" tiin a inziak. Chuti a nih chuan 7 leh hapta 60 leh 2 kan belh chuan hapta 69 (7+60+2=69) tihna a ni ang a, kar khata ni awm zat nen kan puntir chuan (69X7 = 483) ni 483 a ni a, kum 483 ti pawhin kan sawi thei ang. Kum 457 BC aṭanga kum 483 chu AD 27 (kum 483–457 = 26 a ni ngei a; mahse, BC leh AD inkarah kum 0 a awm theih loh avangin 27 hi a dik a ni) a lo ni ta a, hei hi Hriakthiha lo lan hun a ni ta a. Hemi kum hian Isua chu Baptistu Johana'n baptisma a chantir a. Chu chu Luka pawhin Tiberia Kaisara lal kum 15-na a lo ti ve chiah a, chu chu AD 27 September/October a ni (Luka 3:1). Isua'n rawngbawlna a ṭan khan kum 30 lai a ni tawh a (Luka 3:23). Isua kha AD 27-ah kum 30 a nih chuan 4 BC-ah a piang tihna a ni ang (30–27 = 4, BC leh AD inkarah kum 0 a awm loh avangin 3 ni lovin 4 tih tur a ni).

Joephus-a ziah dan chuan Heroda Ropuia thih hma lawkin âwkin thla a lem tih a sawi a, chu chu mi thiamte chuan 4 BC March ni 13 zanah niin an hria a. Hetiang a nih chuan Isua chu 4 BC February thla tawp–March thlatir inkarah a piang a ni mai thei. Daniela bua "hapta sawmruk leh pahnih hnuah chuan Hriakthiha chu tihbo a ni ang a, engmah a nei tawh lo vang... Tin, hapta khat atan mi tam tak hnenah thuthlung nghet tak a siam ang a; hapta chanveah chuan inthawinate leh thilhlante a tibang ang," (9:26&27) tih a ni a. Kum 490 aṭanga kum 483 (490–483= 7) kan paih chuan hapta khat–kum 7 a la bâng a, kum 7 chanve chu kum thum leh a chanve (3 1/2) a ni a, AD 27 aṭanga 3 1/2 (27 + 3 1/2 a ni. Mahse, point dawtah 5 a awm avangin 30.5 khi 31 tiin a siam danglam theih a ni) kan belh chuan AD 31 a lo ni a, hemi kum hian Isua chu April ni 27 (Nisan 14)-ah a thi a ni tiin a sawi theih ang. Tichuan, Isua chu kum thum leh a chanve (3 1/2) khawvelah rawng a bawl tih hrilhlawkna aṭangin kan hmu thei a. Hapta 70 (kum 490) chu AD 34-ah a lo tawp ta a, hemi kum chiah hian Stephana chu lunga den hlum a ni ta hial nghe nghe a ni.

Han khaikawm ta ila, Isua chu Bethehem-ah 4 BC Feb–March inkarah a piang a; kum AD 27 khan Johana'n baptisma a chantir a, AD 31 April 27 khan khenbeh niin a thi a ni ang.

Eng pawh ni se, Pathian thu zir dan leh pawn dan a inang diak diak vek thei lo va. A chunga ka chhût dan khi a dik ber kan ti chuang lo va, a dik hmel kan ti a ni ber. A pawimawh ber chu, Isua Krista chu khawvelah a lo kal ngei a, chu chu Bible pawn lam thu ziak (secular source)-ah pawh hmuh tur a awm nual. Chu Isua Krista chu nang leh keiin chatuan nunna kan neih theih nana lo kal a ni. A pa (Pa Pathian) leh mihring inzawm lehna tura thi ngam leh remna duhtu a nih avangin keini pawhin kan bula kan mihringpuite nen inrem tum ila; Pathian leh mihring inrem leh nan tha i thawh ve dawn em tih hi zawhna pawimawh tak a ni ang.

A hnuaiah hian lehkhabu râwnte ka dah lang ve nâin, khungho khu ka thu lakna an ni vek lo va, heng lehkhabu aṭang hian ngaihdan thar ka neih phah a ni ber mai.

Lehkhabu rawnte:

1. The Holy Bible Mizo (Lushai) OV–Re-edited'13

2. Chuauthuama, Revd. Zotawng Bible Dictionary (Second revised edition–2013 p.487–495)

3. Ellen G. White. Kristian Chhungkua (p.465–466)

4. Mizo Bible Thuthlung Hlui Hrilhfiahna Volume–4 (Second Edition–2021, p. 583–586)

5. Mizo Bible Zirna (Mizo Study Bible), 2021, (p.1723–1849)

6. Andrews Bible Commentary (Light. Depth. Truth, 2020 p. 1048–1052)

7. Lalchansanga, Colney, Dr. Tawpna Hun Atana Thuchah (Daniela Lehkhabu Zirna, p. 132 - 145)

- Zoliansanga Tlau