Mizo hmeichhiate leh hnam dang pasal
“Solomona chuan Farawa fanu chang lo pawh hnam dang nula a hmangaih a, nupui atân Moab mi te, Amon mi te, Edom mi te, Sidon mi te leh Hit mi te pawh a nei bawk a… A lo tar hnu chuan a nupuite chuan an pathian lamah an hruai ta a, a pa Davida ang khân LALPA, a Pathian lakah a rinawm ve ta lo va,” (1 Lalte 11:1,4)
Hnam leh ram anga khawvel hmun hrang hranga mipuiin an nun chiang faka nghawng chuang si lo thupui an buaipui em em pakhat chu mi (an mahni emaw thisen hnaivai ni lo) hnam dang pasal neih hi a ni awm e. Multicultural society/country kan han tih hoah pawh hian a mihring leh chi leh kuang hrang tam ngaihtuahin, hnam dang inneih pawlh hi thil chiangsa emaw, ‘common’ hle anga sawi tur a ni ngai chuang lo. Mahni chi/hnam emaw 'in-group' hauh bikna hi thil mak emaw, pangngai lo a ni hran lo. Sawi maia hnam dang nupui pasal neih hreh chhan tur hre lo pawh hian han neih dawn meuh chuan, mahni hnampui neih hi a awl zawk tih an hmu chhuak fo. Chuti chung chuan kum zabi sawmhnih pakhatnaah hi chuan hmeichhe tam tak tan hmangaihna piah lamah hnam dang pasal neih chhan tur a lo tam ta viau a, ram ropui hoah chuan an ching angreng hle.
Mizoah chuan hnam dang neih hi hmuh sakhina chin a la awm nasa hle. Kan hnam a tê a, a la naupan vangin inhumhalh leh hauhna a la hluar hle. Hnam dangah pawh duh leh duh loh bik kan la nei ta fo va; Vai kan tih hi hemi kan duh dan tehnaah hian a hniam pawl chu an ni awm e. Kan ram leh a chhunga mite’n he hmangaih-kiltawihna kan neih hi chhan ṭha tak awm mah se, kan inhawn zau a hun em aw tih hi inzawh a ngai ve ta.
Genghis Khan-a leh a Mongol hnampui hoin khawvel ram zau tak an awp khan an awpte leh an hneh takte tan kha chuan hnam chak, huaisen leh hneh theih loh tluk nia ngaihna a tam hle. Amaherawhchu, Mongol ho thil chin deuh pakhat chu hnam dang (an ram hneh tak tea mi) nupuia lak kha a ni. Hun a kal zel a, Khan leh a hnuaia lalte khan Chinese, Christian leh Muslim nupui an nei fur ta hlawm. Berke Khan, Golden horde hotu phei kha chu a nupuite vangin Islam-ah a inpe nghe nghe. Heta kan zir theih pawimawh tak chu – hmeichhe lu chu mipa a ni. He Bible thu hi hmeichhe hmuh nêpna a lo ni lo, lu hawitirtu chu nghawng a ni. Khan ropui ho khan an nupuite kha Mongol Unga Bunga culture-ah an let lo, an nupuite erawhin an pasalte an let thung. Mipa thil ti thei emaw, ropui tak angin ‘hard’ power nei lo mah se ‘soft’ influence an neih kha an hmang ṭangkai viau thung.
‘Mizo mipa neihtlak an awm lo’ tih ṭawngkam hi a hluar hle mai; thil dik tak phei chu a ni lo, a sawitu tam zawk hi mipa ṭha chang ve lo an fo. Amaherawhchu, Mizo mipa (Mizo zawng zawng pawh a tih theih)-ah hian Mizoram pawna mi ‘influential’ emaw, thiltithei tak an vang ve hrim hrim a. Chuvang chuan kan Mizo hmeichhiate hi, Vai te, Sap te leh hnam dang mipa ṭha, hlawhtling leh thiltithei pasala nei tura kan fuih a ngai. Heng kan fanute hian kan ram pawnah Mizoram leh kan hnam ‘interest’ an promote thei viau dawn a ni. Eng anga mipa luhlul leh Mizo hnam hmusit pawhin a nupuiin a sawi sek a, a ngen sek chuan Mizoram lam thil chu a ngaihven lo thei lo ang. IAS, IPS tih te, UN-a thawk, CEO lian etc. te hi kan fanute hian nei sup sup mai se la, a har chung chunga kum 10 dana IAS pakhat vel neih ai chuan kan ‘soft power’ chuan a hlawkpui daih zawk ang. Keini ang hnam té leh thiltithei ve lo tan chuan a ruk a rala kan hnam thlavang hauh dan zawn a ngai ṭhin. Chumi ti thei tura ṭha ber chu kan Mizo hmeichhiate hi an ni ber. India ramah hna lian leh pui tak ni lo mah ila, kan tlem ang aia thiltithei kan ni mai dawn a ni.
Kohhran leh sawrkar thuchhuah report tam takin a tih lan pakhat chu Mizo mipa tam tak hi an thi hnemin, thil tam takah Mizo hmeichhia an hluar tawh zawk tih hi a ni. Chuvang chuan heng hmeichhe chuangbang imbalance awm chhung hi chuan, hnam dang mipa tlem azawng an va neih avang khan kan hnam hi chimralin a awm dawn chuang lo. Nei lo se, nula senior uite khawi ṭeuh tur tho an ni. Mizo mipa leh society pawh hian kan inkiltawih lutuk leh ‘insecurity’ hi kan paih ṭhen ve a ngai bawk. Tihluihnain hnam dang neihtir pawh tum ila, hnam chimral tur khawp chuan an nei thei dawn chuang lo (hnam dang hoin Mizo an awt ngawih ngawih hran lo). Chuvang chuan mahni Mizo hnampui inchan loh lam ṭawngkam hi chu intihṭhaihna (fear mongering) mai a ni awm mang e.
Engpawhnise, kan hnam leh ram hmasawn leh kal zel dan kan ngaihtuahnaah hian hmalakna pakhat chiah neih tur tih a awm chuang lo. A rualin hmasawn dan kawng hrang hrang a awm thei. India ram state te ber pawl, influence nei mang lo leh GDP per capita hniam tak nih kumkhua hi tum tur a ni lo. Kan phak tawk tawkah, rilru fim tak pu chungin kum za tam hmakhua thlir lawk chunga thu kan rem a ngai ta e.
- John Zoa