Written by
– Lalremmawia

Aizawl-Silchar kawngpui laih ṭan lai

Kan hriat ṭheuh angin, September ni 13, 2025 (Inrinni) khân Prime Minister Narendra Modi-a chuan Mizoram chhûng Sairâng thlenga passenger phur rêl lo lût ta chu a rawn hawng a nih kha. Tûnah chuan rêla zin tûrte tân Sairâng chu Mizoram kawtchhuah a ni ta. Chumi hma chuan, thlawhnaa zinte tân Lêngpui chu Mizoram kawtchhuah a ni a; chumi hma, motor chauhva kan inkal pawh lai chuan Vairêngte chu Mizoram kawtchhuah a ni. Chumi hma leh, motor kawng pawh a awm hma chuan Tlawng lui chu Mizoram pâwna zin tûr leh Mizorama rawn zin tûrte kalkawng awm chhun a ni.

Aizâwl–Silchar lamlian hmasa ber chuan Dwarbond aṭanga Kolasib (Rêngtê) rawn pal tlangin, Chângsil leh Sairâng lam aṭangin Aizâwl a lût a. He kawng sial hna hi British-hovin Aizâwla hmun an rawn khuar ngheh veleh khân an ṭan thuai niin a lang. Bawrhsâp 3-na A.W. Davies (1892–1894) khân Assam Chief Commissioner hnêna kum 1893-a a report-ah chuan, “Rengti – Road – 145 miles : This road connects Aizawl with Silchar, is practically completed,” tiin a lo ziak tawh a. A hlat lamah pawh riah bi (Inspection Bangalow) 10 a awm a ni. Aizâwl–Silchar lamlian hmasa, Neihbawi–Tawitaw leh Bualpui–Kolasib hi kum 1903-a peih fela hawn a ni a. Hemi kawngah hian riah bi (IB) pariat a awm a, chûngte chu – Neihbawi, Tawitaw, Bualpui, Kolasib, Chhimluang, Vairêngte, Bânglasâng leh Dwarbond-te a ni. Indopui 2-na (1942) khân lamlian awm sa, sakawr kawng (Bridle path) chu jeep kal theih tûra laih zau belh ṭan a ni a. Indian Tea Association (ITA) Sâpho kutah dahin, Tea Garden kuli sîng têlin hmanraw mâwl ber nên an rawn lai ta a ni (Ref. Dr Zokhûma, Sikulpui Centenary Souvenir 2007, Synod Press, Aizâwl, p. 89). Hêng ITA-ho hi Mualvûma inkhuar kha an ni a. Hemi ṭuma kawngpui laih chanchin leh an laih ṭanna khaw chanchin kan han tar lang dâwn a ni.

Lalthanchhûnga (1929–2000), Mualvûm Kohhran Upa Lalrokûnga (Zosâpte hnên aṭanga Bible Course zir chhuak) fapa, Kâwnpui Chhim Vênga awm ta chuan heti hian a ziak a: “Mualvûm khua hi Mizoram khuate zîngah chuan a vânglai chuan khaw nuam ber pâwl a ni a. Khaw chhûng chauh ni lovin, dai vêl mawlh hi a nuam mai. A dai pâwn vêl nawm dân hi a hun laia hmu ve lo tân chuan tûn hnuah chuan hriat chian a harsa tawh hlein a rinawm. Upate pawhin, ‘Hmânlaia Lallianchhûnga khaw hlui hmun, sâng khua an awmna a la hnim lo a ni,’ an lo ti hial rêng a. Pu Chawngkhupa pawhin Dai-hnai tuikhur a faknaah, ‘Mizoram tuikhur nuam ber, nula/tlangvâl insûkna nuam ber,’ tiin a sawi hial a ni.

“Mualvûm khua aṭang hian Tlawng kawng hmun hnihah a awm a – chhim lam leh tlâk lamah. Chhim lam kawng chhunzawm chiah hian Mizorama motor kawng laih ṭan a ni a, he kawng hian Mualvûm khua a pal tlang nghe nghe a ni. Tlawng kawng ṭha taka a awm avâng hian Mualvûm khua chu hmun pawimawh tak a lo ni ta a. Tlawng lui aṭanga bungraw phurh vêlna pawimawh tak a niin, lawng rualin kawng laihna tûr bungrua an rawn phurhte chu Tlawng kawngah a dahna tûr kudâm lian tak tak sain, office te hawn a ni a. Mizo tlangvâl, khaw dang aṭanga rawn inhlawhfa an tam êm êm a, Vaiho kawng lai nên, khawpui thar an din hi a ni ringawt mai a ni.

“Mualvûm khuaah hian buh leh bâl a tam êm êm a, khaw hrang hrang – Durtlâng, Sihphîr, Lungdai, Sentlâng leh Sêrkhan aṭangtein bâwngpa tein buh phurin an lo kal ṭhîn a ni. Lal leh upaten rorêl an thiam êm êm a, mi hausate chawimawi dân an thiam bawk a. Kum tinin sial talhin mi hausa (Buh ngah) te, mi tlâwmngai leh mi huaisente chawimawiin awmni khamin hun an hmang ṭhîn.

“Mualvûm khuaah hian kum 1963-ah high sikul hawn a ni a. Hetah hian zirna a ṭha êm êm a, Kâwnpui leh hmun hrang hrang aṭangin zirlaiten an rawn pan ve ṭhîn. Headmaster chu Ngûrkûnga (1929–1978) a ni. Ani hian MNF a zawmsan a, kum 1966–1976 chhûng Minister i/c Information, Publicity & Broadcasting a ni nghe nghe. Ram a lo buai tâkah khân Mualvûm hi Kâwnpuiah sawi khâwm a ni a, high school pawh hi Kâwnpuiah sawn phei a ni. Hemi hma hian Kâwnpuiah high school a awm ngai lo.

“Mualvûm khua hi Pastor ṭhuthmun a ni bawk a; tin, zaipâwl ṭhatna khua a ni bawk. Zosâp Pi Zaii pawh khân Mualvûm khua hi nuam a ti êm êm ṭhîn a. Krismas hmang tein a rawn zin fo va, Sande Sikul training nân leh solfa exam nân te a rawn hmang ṭhîn a ni. Japan râl a lo len pawh khân Pi Zaii chuan, ‘Kei chu Mualvûm Kohhran zîngah ka awm ve mai ang,’ a ti mai a ni” (Ref. YMA, Kâwnpui Chhim Vêng Branch Golden Jubilee, 1941–1991 Souvenir).

Lalthansânga (1934–2017), Kâwnpui Chhim Vênga awm ta (A chunga Lalthanchhûnga nau) chuan heti hian a sawi bawk: “Mualvûm khua hi tuipui zâwl aṭanga ft 3,200-a sâng, 92.69º Longitude leh 24º Latitude inkâra Sailo lal ropui, Suakpuilala tupa Liankûnga khaw din a ni a. Liankûnga hi Chhak leh Thlang Indo laia Muthi khuaa awm, Lalchhûnga fapa kha a ni. Liankûnga hi Zoram hmangaihtu, hmêlma laka vên him tuma Vailian vawi tam lo do tawh, British Political Officer hmasa ber Capt. H.R. Browne (Hmairêka) September ni 6, 1890-a Tlawng Dâwr Operation-a lo kâptu kha a ni.

“He Mualvûm khua hi Pi Khâwlkûngi thuziak, ‘Fahrah Nun’-a Mualvûm vânglai, hripui vei avanga ṭeh darh a tih khua kha em maw ti an awm a, a ni lo. He Mualvûm khua hi din a nih aṭangin, Liankûnga aṭanga Pathuala hun thlengin hripui avanga ṭeh darh a awm lo.

“Mualvûm rama a sâng lai ber, Chhâwllên tlâng hi kum 1888 khân British Survey Team (Tlângsâmho)-in an sâm a, lung an phûm. Pholêng an târ a, tlângsâm chi an theh bawk. Indopui 2-naah Survey Team bawkin an zawng chhuak leh a. Pu Dura Chawngthuin in sak leh engkim a rawn hma. Radar khâwl bunin Indopui 2-na chhûngin Royal Air Force (RAF) an duty ṭhîn.”

Liansânga (Pu Laldinpuia Tlau, MJS pa), kumin 2025-a a kum 100-na hmang mêk, Aizâwl Kanan Vênga mi, hetih laia Mualvûma inhlawh ṭhînin Mualvûm khaw chanchin a sawi hi han târ lang ve thung ila: “Kum 1942-ah Chawngtlai aṭangin chi phur tûrin Aizâwlah mi paruk kan kal a. Mualvûmah inhlawhna a tam tih kan hria a. Favâng âwllên chhûng awm tûrin kan kal ta a. Mualvûm kawtchhuahah pa pakhatin min lo hmuak a. Kan hming a ziak vek a, ‘Ka ho tûr in ni (Soldar),’ a ti a.

“Silchar aṭanga Aizâwl motor kawng chu Vai sângthum vêlin an lai a. Chûngho ei tûr chu Tlawngah lawngin a rawn phur a. Kutbûl lui chhuah, Tlawng kama kudâm lian tak aṭanga Mualvûm kudâma dah tûrin mi sângkhat vêlin ni tin kan phur ṭhîn. Ni khatah vawi khat kan kal a, inhlawhna nuam tak a ni. Kâwnpui khaw nula leh tlangvâl tam tâwk an rawn tel ṭhîn bawk.

“Mualvûm aṭanga Tlawng chu mêl nga vêla hla a ni ang. Kawng a nâlin a diak a, Mualvûm rama Kutbûl luiin Tlawng lui a finna, Kutbûl lui chhuah chu inhlawha kan awm laia tûk tin kan inbualna a ni. He lai hmunah hian Mizoram, ramthima Chanchin Ṭha meichher rawn chhitu Rev. William Williams-a, Khasi rama Welsh missionary, lawnga lo kal chu a ṭhiante nên an rawn châwl a, Mualvûm khaw mi eng emaw zât an hmu a. Mizo an hmu chu an lâwm êm êm a, Pathian thu te an hrilh a. Hre thiam chiah lo mah se, Baibul milem te an pe a. Mizoten Chanchin Ṭha kan dawnna hmasa ber, hmun pawimawh ber a lo ni ta a ni. Kawng diak vânga he lai hmuna kan lo inbual ve ṭhîn te kha ka lâwm êm êm a ni. Khawvêla Lal Isua a lo kala a thlenna hmasa ber chu Bethlehem-a ran chaw pêkna hmun a ni a. Mizo Kristiante tân chuan Mualvûm rama Kutbûl lui nên a inang a, a hlu hle a ni.

“Silchar aṭanga Sairâng lama kal tûr kawng laitu mi sângthum zet ei tûr chu Tlawng luiah lawngin a rawn phur a. Kutbûl lui chhuaha kudâmah dahin, chuta ṭang chuan Mizo sângkhat vêlin Mualvûma kudâm lian takah an dah leh a ni. Chuta ṭang chuan Vaiho kawng lai tam tak bûkah an phur phei leh ṭhîn a ni. Ni tin châwl lova thawh a ngai. An hotu lal ber chu Sâp, pa lian lam a ni. Inrinniah hlawh sem zêl se kan duh vek a; mahse, an sem duh si lo. Haw duh tân a buaithlâk êm êm a ni.

“Zan khat chu an rawn au va, ‘Mikhual zawng zawng leh khawtual mi inhlawhfa zawng zawng chu mualah kal vek tûr,’ an rawn ti a. Kan han kal khâwm ta chu mikhual ringawt pawh mi zanga zet kan tling. ‘Naktûkah tu mah kal loh tûr,’ an ti a, sual dovin Mizo sâng rual chu kan nuar ta thut mai a. Sâp pa chuan Tlawnga mi phur tûrin Vai zahnih vêl a tîr a, an duh si lo chu khawlaiah a ûm kawi dur dur a, a ûm liam ta a. Tlaiah an lo thleng a, kawng chho nâlah chuan an kawt thei si lo, sêr 20 vêl chu mi pahnihin an rawn zâwn ta. Mizo sawmnga vêl phur kha Vai zahnih vêlin an rawn thlen thei chauh a ni.

“Sâp pa mangang chuan, ‘Naktûk aṭangin Mizo zawng zawngin phur leh rawh u. Inrinniah hlawh kan sem zêl ang,’ a ti a, kan thawk leh ta a ni. Mualvûm khua hi kawng laitute châmna hmun pawimawh ber a ni.

“Kei chu kum 17 ka nih kum a ni a, nula ka rîm ve ngai lo. Pathian biak inkhâwmah ka tel zêl a. Pa valai tak, inchei fel tak hi Upa ṭhutnaah chuan a ṭhu ve ṭhîn a, a che vêl chu ka ngaisâng hle. Mi ka zâwt a, ‘Kan Upa Zobêla a ni,’ an ti a, ka hre ta reng a ni. Kan châm chhûngin Mualvûmah chuan Presbytery Inkhâwmpui an hmang a, Mualvûm Zaipâwlin ‘Kan Pa, vân ropuia mi’ tih hla mawi tak an sa.

“Mualvûm khuaah hian mi pahnih chiah ka hria a: Kohhran Upa Zobêla leh nula hmêlṭha Thanpuii. Thanpuii hi khata hotu Sâp khân nupuiah a nei ta tih ka hre bawk. Kum 1985-ah Dâwrpui Vêngtharah kan pêm a ṭûl a. Vaivakâwn Upa Zobêla chu ka hmu a. A chanchin ka zâwt a, ‘Kum 1942 khân Mualvûmah i awm em?’ ka ti a, ‘Awm e,’ a ti a, ka chibai a. ‘1942 khân ka hre tawh che,’ ka ti a, a lâwm ve hlein ka hria. Kan innêl ṭha hle a ni,” tiin.

Hony Capt. C. Dâwla Khiangte, Ramhlun North, Aizâwla awm tain ‘Lalpa min hruaina lamtluang’ tih bu a ziaha Mualvûm chanchin a sawi dân han târ lang ve leh ila: “Kan pi leh pute khân Mualvûm ram chu ram thiang an ti ṭhîn a. ‘Mualvûm ram chhûngah sârthi an awm ngai lo. Sârthi an awm pawhin Mualvûm ram pâwnah an thi ṭhîn,’ an ti ṭhîn. Tin, piangsual leh mi ang zân lo hi an awm lo bawk a. Thil lâwmawm leh mak tak a ni. Kristianna la lût khua a nih vâng pawh niin ka hria, Mualvûm khua hi khaw inlungrual, tûn hma, kan pian hma aṭanga ṭhenawm khawvêng inhauh leh intihbuai awm ngai lohna a ni a, kan innêlin kan inkâwmngeih vek mai a, a nuam êm êm ṭhîn a ni.

“Mualvûm ram hi buh leh bâlah a hlâwk êm êm a, a ram a rualrem êm êm bawk a, thingtlâng khuaah chuan buh thar tamna khua a ni ṭhîn bawk. Aizâwl mi hausaho – Pu Zangêna te, Pu Thangrûma te, Pu Pachhûnga te leh mi dangte pawhin kum tin December leh January thla hian buh an rawn lei ṭhîn.”

R. Lalngura, Lal Pathuala tupa (A fapa upa ber Kâpthanga fapa), Kolasib Vênglaia awm ta chuan heti hian a sawi bawk a: “Kum 1942-ah chuan Silchar–Aizâwl kawng lai tûrin Chhâwllên tlângah ITA an inkhuar rup mai a. An hotupa chu Sâp (English) tlangvâl, Gilson-a (Edward Alister Gilson) a ni a, kawng lai Vai sângthum vêl a ho a ni. September ni 29, 1942-ah Sâp ṭawng leh Vai ṭawng thiam (Pâwl 7 pass) Upa R. Zobêla chu Godown Babu-ah lâk a ni a, hnathawktu zawng zawng hlawh semtu a ni. ITA chuan phai lam aṭanga supply lo kal chu Tlawng luiah lawnga phur chhovin Mualvûm kaiah an chhêk khâwm a. Chu chu labour sângkhat vêlin Mualvûmah ni tin an thiar chho ṭhîn a ni.

“Chutih lai chuan Mualvûmah chuan mi an tam êm êm a, Mizo aiin Vai an tam zâwk daih nghe nghe. ITA-ho chuan tûna IR Main Office zâwl pheiah hian kudâm, hlam 16-a sei, hlam 5-a zau an sa a. Chu kudâm aṭang chuan ni tin mi sâng chuangin sakawr za rual leh bâwng eng emaw zât hmangin hnathawkho ration chu Bualpui Banglaah leh Taitaw Banglaah an thiar chhuak ṭhîn a ni. Chutih laia Mualvûm lal chu Pathuala a ni a. Mualvûm kudâma ration thiar luh leh thiar chhuah vêlnaah chuan sawrkârin chêng khatah pawisa pali zêl a ei a phalsak a. Hetih hun lai hi chuan Mizo lal zîngah Pathuala dinhmun chu a awhawm pâwl tak a nih a rinawm.

“Hetih laia Mualvûma hlawhfa (labour) tamzia tilangtu han sawi ila. Mualvûm aṭanga Tlawng chu mêl 5 vêla hla a ni a. Tlawng lui aṭanga mahnia bungraw thiar nge sâwt ang inban phaa din khah tlata inpêk chhâwnin, tih hriat duhin Mualvûm aṭanga Tlawng lui thlengin labour-ho chu an intlar khahtîr vek a. Ni khat an han tih chhin chuan, hna a sâwt loh zâwk avângin intlara bungraw inhlan chhâwn chu an chhunzawm ta lo a ni.

“ITA hotupa Gilson-a chuan Mualvûm nula hmelṭha leh hleitling zet mai, Thanpuii chu nupuiah a nei a, fapa pakhat, Basil-a (Edward Basil Gilson @Zohmingthanga) an nei. Basil-a chuan Mualvûm khua a ngaih thu a sawi ṭhîn. Thanpuii hi a hmêlṭha bawk a, Aizâwl Bazar-a a kal châng pawhin mi en zui a hlawh hle ṭhîn” (Ref. Mualvûm Haw Rûnpui Souvenir, 2022).

Rev. H. Lalnghâkliana, Kâwnpui Chhim Vênga awm ta chuan heti hian a sawi bawk a: “Mizo history, Rev. Liangkhaia ziaka a lan dânah, kum 1890 vêl aṭang khân Mualvûm khua hi Liankûnga khua tia sawiin a lo awm tawh ngei tih a hriat theih. Liankûnga chuan Vai len hnuah Mualvûm khua hi a chhuahsan a. Mualvûm chu luah lohva hun eng emaw chen a awm hnuah, kum 1892–1910 chhûng khân Chhâwllên tlâng aṭangin Mângsêlvungan a awp ve leh a. Mângsêlvunga thih hnuah a unaupa Sâpkaia fapa Pathuala chu kum 1910-ah Mualvûm lal a lo ni a, lal bân (1954) thleng khân ro a rêl ta a ni.

“Mualvûm khua kha khaw nuam leh inlungrual, mi tin zalênna leh khawtlâng entawn tlâk tak a ni a, mikhual pawhin nuam an ti a. Mualvûm tlangvâl Lalrina (1939–1996), West Sêrzâwla lu phûm ta pawhin,

‘Vûm khaw zo pui dâr ang kan lênna,

I mawi êm e, hringmite tual lênna....

A mawizia leh a nawmna tem vein,

Ni thum châm tum kum thum i châm zâwk âwm e,’

tiin a lo phuah hial a ni,” tiin (Ref. Mualvûm Haw Rûnpui Souvenir, 2022).

Mualvum lal Pathuala leh a ṭhiante (Ni 19.4.1943) 

– Lalremmawia