LAWMNA LUIPUI A LUANG
Keia kar ‘Mizo Award 2025’ dawng turin min thlang tih ka hriat chuan mak ka ti hle a. An thlan dan leh criteria-te ka hriat a, a dawng tawh Pu Ṭhenphunga te, Pu Sangthankima te, Prof. Joy L. Pachuau te leh Dr. Tawnenga te chanchin leh mi hming ṭha, ram leh hnam tana mi thawh hlawk leh mi chhuanawm bik an nih vanga thlan an nihzia ka hriat hnu phei chuan, kei min thlang ve tlat chu mak ka ti leh zual a ni.
Ka han ngaihtuah kir vang vang a. Mizo History, Culture leh Literature te a bua ziak tura Myanmar-ah Chin State chhim lam Mindat, Kanpalet te, hmar lamah Falam, Halkha, Tedim, Seipui leh a chheh vel khua te, Tripura, Manipur, Myanmar, Thailand leh China te ka tlawh a. Kawlphaia Khampat Bungpui leh kulh te ka zir chian dan te ka ngaihtuah a.
Harsatna pawh tlem tlem ka tawk a, Kawlphai hmar tawp Tv. Lalchhuanga (B.E. zirlai) nen kan fan ṭumin, zan thla êngah YÙ tui lian kan dai kai thu te, Ṭiau tui lian Tv. Malsawma nen kan hleuh kai dan te, Tlangsam Branch YMA hoin min puih dan te, Chin state hmar lam ka fan ṭumin Pu Mangvunga, Primary zirtirtuin min hruai a, ruahpuiin min chhut dan te, ka pianna Khawbung ka tlawh ṭumin, Aizawl panna Jeep kan chuang, Tlaikhuang ramah kawng thlangah kan tawlh liam a, khua kan kir leh a, nu leh pa, thalaite’n artui min pek ṭhahnem tak te kha theihnghilh chi a ni lo.
Hetianga ka lo beih ve fat fat a, ka thawhrimna leh hahpui ve dan min hriatpui a, ‘Mizo Award’ hi min hlan ni pakhatin ka hria a, hlu ka ti nasa. Award hlan paha min pek lah hi a original idea chu pi pute hunlaia chawimawinana an inpek hlu tak “NOPUI” pian hmanga mawi taka siam SEKI a ni a. A ngaihtuahtute hian an ruahman thiam hle, a original idea chu Mizo culture ril taka innghat a ni.
Award hlan ṭuma Booklet an siama thu ṭhenkhat chu, “B. Lalthangliana hi Mizo Literature leh Mizo history mai ni lo, Mizo hnam nunah hmun pawimawh tak a luah a. Mizote Mizo kan nihna kawngah a tha thawh a thûk hle a, kan Culture Icon pakhat a tling. Hnam chanchin kan ngaihtuahna tam tak hi B. Lalthangliana sulhnu aṭanga lo irh chhuak a ni a; chu chu a hlutna tak pawh a ni.
Literature-a harhtharna a thlen a, history a tilar a. ‘Mizo’ huangah Zo hnahthlak chenna zawng zawng khungin, an chenna zawng zawng huamin, chi tin a huap a. He hnam tan hian a theihtawp a chhuah a, Mizo ti-Mizotu pawimawh tak a ni.
Mi duhawm, a vela mite leh a hnam tana ênna leh sâwtna thlentu B. Lalthangliana hian a khualzin kawng tawp lam a lo zawh ve ṭan a ni mai thei a. He Mizo hnam tan ro hlu a ni. A rei zel ang a, a hlutna leh a hming hi a ṭhanglian telh telh zel ang. A damlai hian amah kan ngaihhlutna kan tihlan chhoh zel pawh a phu hle a ni…” tih kan hmu a ni.
Tin, Mizo Academy of Letters-in ‘Diamond Jubilee’ (1964-2024) denchhena an chhuah Zoram Ro Hlu bua mi en leh ila, “Aizawla B.Lalthangliana a insawh ngheh ṭan kum 1986 vêlah khan History leh Literature-ah Mizote chu kan la pachhe hle a. Sap ṭawng lehlin- cowboy bu leh thawnthu fahrah tê tê, cyclostyle-a her kha mi tam ber chhiar duh zawng a ni a. Mizo thawnthu kha mi nawlpui chuan an hnualsuat ti tih a, chhiar enah an tin meuh lo. B.Lalthangliana chuan kum 1989-ah ‘Ka Lungkham’ (Introduction to Mizo Literature) tih lehkhabu a chhuah a, ‘Book of the Year’ hmasa ber atan thlan a ni a. He lehkhabu hian Mizo literature-a mite khawthlir chu a tidanglam hle a. Patea, Damhauhva, Kaphleia, C. Ṭhuamluaia, Capt. C.Khuma leh mi dang tam tak hming ṭhangtharte thinlunga ral riai riai chu a chhem nung a, an sulhnu a phawrh thar a. Kum 1993-a a ziah ‘History of Mizo Literature’ chuan Book of the Year lawmman a dawng leh a.
Thil awm danah mite rilru a inthlak a, hnam dang ṭawng lehlin thawnthu a tlêm tial tial a. Sap literature aṭangin Mizo literature-ah kan thle rual ta dual ni khân a lang a. Mi ṭhenkhat chuan lehlin lehkhabu chu, “Originality a awm lo em mai,” tiin an hnualsuat dâwn ta mai a. B. Lalthangliana chuan hnam dang literature pûrchawk kan la ngaih nasatzia hriain, “ Originality tel lovin lehkhabu a lehlin theih loh,” tiin lehkhabu lehlin chu kan Mizo literature mamawh a nihzia a tlângaupui leh ta a. Ernest Hemingway-a lehkhabu ‘The Old Man And The Sea’ tih te, Harriet Elizabeth Beecher-i lehkhabu ‘Uncle Tom’s Cabin’ tih te, thawnthu tawi lawr khâwm ‘Nun Arsite’ tih leh Korean thawnthute a letling a. Tin, heng lehkhabute Mizo ṭawnga a lehlin hma, kum 1966 khan Mizo thawnthu (folktales) chu Burmese-in a letling tawh a ni.
B. Lalthangliana hi Mizo chanchin leh a kaihhnawih lehkhabu khawvelah a ziak tam ber a ni ngei ang. Mizo chanchin a ziah mite hriat lâr ber chu kum 2001-a chhuak, phek 824-a chhah ‘India, Burma & Bangladesh-a MIZO CHANCHIN’ tih a ni a. History hawi leh a kaihhnawih lehkhabu 19 a ziak a. A hâwl dar nasain a ṭhen zau hle a; tin, a ziaktu experience leh emotion tam tak a lehkhabuah hian a lang a. A ṭhen chu history hlang a nih laiin a ṭhen chu subjective criticism ang chite a ni a. Mizo hnam, history leh literature aṭanga thlira, ṭawngin hnam inpumkhatna a siam theihzia a ngai pawimawh hle.
Kum 1972 aṭangin Mizo history ziak turin a inpuahchah tawh a. Pi pute thu inrochun ringawtah a innghat lo va. Chinese, Shan leh Kâwlho record leh lehkha ziak hlui aṭangtein a dap a. Burma phaia Mizo sulhnu an sawi hmun hrang hrangah te, Chin Hills-a Mizo lo khawsak tawhna hmunah te, Kalay-Kabaw Zo phaiah te, Tripura ramah te, Manipur leh Mizoram khaw eng emaw zâtah te, Hongkong, Beijing, Thailand-ah te, Mizo thlahtute chanchin hlui zawngin a zin a. Foreign University-a an Professor te, Shan upate, Kâwl leh Mizo upate a kawm bawk a ni.
Khampat Bungpui chanchin hi kum 1971 aṭangin a zir (research) nasa hle tawh a, a kulh te chu a teh chhuak vek a, a map te hial a siam a. Khampat Bungpui chanchin chu lehkhabuin a chhuah a, a lehkhabu chu Burma sawrkarah pawh finfiahna tling (documentary proof) a ni…” tiin an ziak nghe nghe.
A enga pawh chu ni se, tunah (2025)-ah hian mahnia tuak ngat ngata ka khawrpum ve tawh chu bu sawmthum leh pakhat (31) a tling ve tawh a, mi dang sulhnu ka dap khawm a, a bua ka chhuah chu bu sawmthum leh pathum (33) lai a ni tawh a, ṭawng dang aṭanga lehlin bu li (4) a awm ve a, Seminar paper 122 lai ka ziak ve tawh bawk.
Heng ka ziak ve te hi a that leh that loh chu mi dang sawi turah dah ila. Ziak tam hi a ṭha viau a, mahse, ziak ṭhat hi a ṭha ber thung. Amaherawhchu, ziak ṭhan loh chuan ziak ṭhat a har hle. Heng ka sulhnu ve te hi a hlut leh hlut loh te leh ro a tlin leh tlin loh te chu hunin a la hril ang chu.
Beisei phak ngai hauh loh Award (chawimawina) chi dang dang pawl hrang hrangin ‘sawm Paruk’ (16) min hlan ve hlauh a. Khaw lian lem lo leh Pawl langsar lo tak hlan te hi a lawmawm dan leh a hlut dan a danglam lo. ‘Mizo Award’ phei chu, keia kar lawmpuitu ka ngah zual nghe nghe. Hla phuah thiam Suakliana (1901-1979) hla hian ka rilru a nghawr dan a hril chiang berin ka hria a, “Lawmna luipui luang rawh se,” a lo ti ang chiah hian, phu lo taka kei tehlulin heti zat zat Award ka dawng ve hlauh hi ka thinlungah LAWMNA hi luipui angin a luang a ni.
- B. Lalthangliana, Chhinga Veng